Monday, 18 November 2013

The Physics Of Time


Kum BC 340 liam ta khan Aristotle, Greek mifing tia hriatlar em em chuan a lehkhabu 'On the Heavens' tih ah chuan Earth hi Solar system lai tak ah a awm a, Planet hrang hrangin an vir hual a. Earth hi a mum a, a zawl duai ni lovin- tih te chu a ziak a. A hunlai chuan Aristotle ngaihdan hian khawthlang mite thluak a suk sak nasa em em a. Catholic church pawhin thurin ah an neih phah ta hial reng a ni. A hnu fe kum 1514 ah Polish puithiam Nicolus Copernicus chuan Earth ni lovin Ni(sun) zawk hi Solar system lai tak a awm zawk a ni a, Earth leh Planet dang te hian an vir hual a ni, a rawn ti thung. Nimahsela Catholic church thurin nen a inkalh dawn avangin a puangzar ngam lawk lova, a thih dawn hnaih ah chauh a puangzar thung. A boral hnu hian Astronomer pahnih, Italian mi  Galileo leh German mi Johannes Kepler te chuan a sulhnu an rawn zui a. Kepler chuan Copernicusa ngaihdan chu tlema thlak danglamin Planet te hian awmze nei taka vir kual(circle) tawp lovin a sawl(ellipses) zawngin an vir kual a ni, a rawn ti thung. Kum 1687 ah Newton chuan an ngaihdan zul zui bawkin 'Principia Mathematica Naturalis Causae' tih bu a rawn chhuah zui nghal bawk a. Ani erawh hi chuan a hmaa mite zawng aia chiang zawkin Planet ten Ni an vir hual dan leh an vir hual chhan chu Gravitation(Hipna) vang a ni a rawn ti a, hemi avang hian Thla(moon) pawhin Earth hi awmze nei takin a vir hual a ni a ti bawk. Tin, engatinge Planet ten Gravity an neih chuan an inhipbeh mai loh tih pawh Mathematics hmangin Planet, Ni aia te te hian Gravitational force leh Repulsion force inzatin an nei a ni, tiin a chhang nghal.

Newton physics arawn lar tak atang hian zawhna tam tak alo chhuak nghal a. Planet pahnih te an inhnaih chuan anmahni a charges particles te chuan Gravitational force an siamchhuak ang a, Repulsion force aia anlo chak phei chuan kum khuain an awm dun reng mai dawn a ni. An inhlat viau erawh chuan Gravitational force aiin Repulsion force a chak zawk ang a, Planet te chu darkar tin mai an inhlat tial tial ang a, chutih hun chuan Universe hi a zau tial tial ang em? He zawhna chhanna chu Newton hmalam a mithiam te chuan Universe hi awmze nei takin a ngai reng a, a zau belh lova, a sawng te heklo anlo ti thin. Nimahsela 1929 khan American physicist Edwin Hubble chuan Planet te en hnaih a a zir chianna turin BC 287 liam tawha Archimedes a hmuhchhuah 'Law of Reflection'  leh Newton telescope idea hmangin Telescope a siamchhuak a, a hmingah Hubble Telescope tih a ni nghe nghe. Hubble chuan zanlai a van thengreng a han en chuan Arsi(stars) te chu hun engemaw ti laiin an lo inhlat zel a ni tih a hrechhuak a! Chu chuan amah ah zawhna lian tak a siam a- tun ah hian Universe a planet leh arsi(stars) awm te hi an inhlat tial tial zel a nih chuan, an inkar ah kar awl awm miahlo khawpa planet leh arsi te hi hmun khata an awmkhawm vek hun alo awm tawh ngei ang tiin. A hnu 1965 ah Americal physicist tho Arno Penzias leh Robert Wilson chuan New Jersy hmuna Bell Labs ah an thawh laiin Microwave Detector an siam a, chumi hmang chuan Earth khawilai hmun tin maiah an Microwave Detector chuan Radiation a dawn tam dan an han zir chik chuan Earth khawi hmun atang pawn an radiation dawn tam zah chu inang deuh vek ani tih an hmuchhuak. Hei hian Big Bang Theory chungchang a harhtharna arawn thlen a; Universe hi a tir chuan  Solar System atang hian a intan ang a, chuta tang chuan tun a planet leh arsi te hi anlo darh chhuak tial tial ang a, tun hun a Universe zau mek kan hriat  hi alo thleng ta a ni, tiin. Chu chu Big Bang Theory kan tih tak kha a ni. Hemi avang hian 1978 khan Penzias leh Wilson chuan Nobel Prize an dawn phah nghe nghe.

Universe hi a awm ngaiin a awm reng a, engmah zau belh leh sawng te a awmlo a ni tih chu Classical physics alo ni ta der a. Modern Physics chuan Universe hi a awm ngaiin a awm reng lova a che reng a a zau zel a ni a ti a. A dik zia pawh Hubble Telescope hmang te, Penzias leh Wilson device hmang tein a hriat theih. Tin, Theory hrim hrim hian Edwin Hubble a pianhma kum 1922 daih tawh khan Russian physicist Alexander Friedmann chuan Universe hi a zau ngei ang alo ti daih tawh bawk. Friedmann ngaihdan chuan Universe hi a zau mai pawh ni lovin 'space(hmun a awh zau zawng)' a nei a, mahse 'boundary(ram ri) erawh a neilo thung. Hei hi Gravity vang a ni a, gravity hian Universe a engpawh mai hi a 'hipna tha' hmangin a phuar khawm vek a. Entirnan, Air India thlawhna hian Aizawl Lengpui Airport atang ngil takin thlawk chhuak ila, khawvel hi pharh duai lova a mum avangin engtik emaw chuan Aizawl Lengpui Airport bawk kan thleng leh ang. Hetiang chiah hi Universe chu a ni a; khawi hmun atang pawh hian chak takin thlawk chhuak ila, a kual(cirlce) zawngin kan inher ang a, kan chhuahna ngai thovah kan thleng leh ang. A chhan chu Gravity hian Earth mum ang mai hian Universe hi a thlung khawm vek a. Chak em em leh ngil em em pawn thlawk ila Gravity chuan a 'hipna tha' avangin zawi muangin kan hawilam zawng a pawt kual a(hei hi mihring chuan kan hre tham lo a, a chhan chu Universe ah hian kan te em em a, nimahsela hmanrua hmanga experiment tih erawh chuan hei hi a hriat theih thung), a kual zawng leh lut zawngin hawi zawng a pawt thle a, kan chhuahna ngai thovah kan tawp leh dawn tihna a ni. Scientist te chuan experiment leh mathematics hmangin Universe ah hian Gravity thain a pawh let theih te zingah tha nei chak ber leh kal thui thei ber chu Eng(Light) a ni tih an hre tawh a. Mi pakhatin Universe tawp ah kal a tum thu a sawi a, a theih a nih ngai chuan a kal hmain Gravity hian Universe a engkim mai hi a hip khawm vek hman dawn tihna a ni. Achhan chu Eng(Light) tak ngial pawhin Universe tawp a thleng thei lo!

Miin zawhna a neih fo chu 'engtin nge hun(time) hi alo awm le' tih hi a ni. A chhanna chu kan sawi tak "Gravity" vang zel kha a ni. Hun(time) hi Mathematics emaw Diagram hmang a entir theih anihloh avangin blank paper a Line ngil taka rin ang a hmehbel a ni a; a intanna(starting point) leh tawpna(end point) a nei tihna a ni. L.P Hartley chuan a lehkhabu 'The Go Between' tih ah chuan '' The past is foregn country. They do things differently there- but why is the past so different from future?" tiin engvangin nge hun(time) hi hnunglam zawnga kal lova hmalam zawng hlir a kal? Universe zau mek nen hian inkungkaihna an nei em, tiin zawhna alo nei tawh thin.

Ani lah taka, ngatinge Dawhkan atang a Glass no tla lai chiah kan hmuh a, engatinge Glass no tla Dawhkan a a letleh kan hmuh ngai miahlo! Hei hian a entir chu Hun(time) hian hmalam a pan a, a kalkawng ah danglamna a thlen zel a, hnunglam ah a letleh tawh ngailo a ni. Hetiang chiah hi Physics ah Law(nihphung) alo awm a, chu chu Law of Thernodynamics an ti. Chutah chuan 'energy(thla hruai)' hi nihna pakhat atangin nihna 'dang energy' vek si ah a inthlak thei a, mahse a inthlakna kawngah hian nihna adang hret hret zel a ni. Hun(time) pawh hi  'Line' ngil tak blank paper a rin ang hi a ni a, rin thui pauh leh engemaw danglam a awm a, chu chu a diklam leh thalam hawi zawng(Order state)a danglamna ni lovin a hmaa nihna aia danglamin(Disorder state) a inthlak zel a, chuvangin Thernodynamics Law angin Hun(time) hi kan sawi thei. Thenkhat ah chuan Murphy's Law - an ti bawk thin - things get worse. Chuvangin Glass no chhuata tla Dawhkan ah a let leh a, Glass no kehlo anga awmlai kan hmu ngai lova, Dawhkan atang a Glass no chhuata tla keh lai chiah kan hmu thin a ni.

Hetiang a hun(time) ngaihruatna hi 'Arrow of Time' tih a ni a. Chu chuan Past(Hun kal tawh) leh Future(Hun awm leh tur) danglamna a entir theih a ni. Sawi tawh angin hun(time) hi a awm a ni tih kan hriat theihna chu danglamna(disorder state) vang a ni a, science zawng tak chuan 'Entropy' vang a ni. Entropy atangin hun(time) hi teh a ni bawk a. Entirna dang han pe leh ila, Artui pum hi kan hmu ang a, anih dan dik tak chu keh miah lova a awm kha a ni, chu chu Order state a ni a. Nimahsela anihna lo tur ah thlak danglam dawn ila chuan tih keh kha a ni leh mai, chu chu Disorder state a ni ve thung. Tin, 'order' aiin 'disorder' a nih theihna a sang zawk hle tih kan hre thei bawk. A awmzia chu 'Order state' aiin 'Disorder state' awm theihna chance a tam zawk tihna a ni. Chuvangin Universe hian Time a neih chhung chuan Entropy a neih char char dawn avangin Universe zauh hma kha 'Order state' a ni ang a, Universe zau mek hi 'Disorder state/ entropy' ni mek leh ni zel tur tihna a ni tawh ang. Thenkhat chuan tuna Universe hi atir a Pathian siam kha a ni an ti thin a. Alo ni ta a nih pawn Universe hi a zauh chhung chuan hun(time) a nei char char tho ang. Hei hi Thernodynamics arrow an ti thin.

Mihringte pawh hi Universe ang mai hi kan ni a, nitin kan thiltih a danglam zel a, inang pakhat mah a awm ngailo. Tin, kan hun(time) hman tawh chiah kan hre thei a, kan hun(time) la hmanloh erawh kan hre thei lo. Entirnan, Computer pawh hi hman a nih hma chuan engmah a ni lova, 'Order state' a ni a. Hman a nih a Data leh Document te kan save tam tial tial chuan kan Data leh Document chiah a hria a, hriatloh a ngah em em a. Hriat tawh hriatloh palh theihna chance a nei sang em em bawk a, chuvangin Computer pawh hi mihring nen kan khaihkhin thei ta a ni. Mihring thluak ah hian hriatna a san poh leh danglamna(disorder state) a sang tial tial a, kan hun kaltawh kan hre thei a, mahse hun lokal tur erawh kan hre thei lo. Hei hi blank paper ah Black colour pen tui hmangin ngil taka kan rin chuan kan hrethiam mai ang, kan rin chin kan hmu a, mahse kan rinloh la rin tur te erawh kan hmu theilo.

Hei hun(time) hi a chhan bulpui ber chu gravity hian Space leh Time hi a siam vang a ni. Einstein theory of Relativity ah chuan Space-Time hi kaldan thuhmun, kalkawng in ang an ni a. Time a awmna apiang ah Space a awm thin a, space chu Gravity huangchhung ah chauh a awm bawk a ni. Entirna han siamleh lawk ila; Light(eng) aiin Universe a awm te hi kan che chak thei lo va, Light tak ngial pawhin Gravity a tlansan zo lo. Chumi in a entir chu  khawi hmun ah pawh kal dawn ila kan taksa a thlen hma chuan hun(time) a awm thei ngailo. Naktuk khi hun(time) awm tur chuan kan awmna Earth hi Ni hawi zawnga a inher a ngai a, eng(light) chuan arawn kah hun hun ah chauh hun(time) kan tih 'Naktuk' tih hi alo awm chauh a ni. Time hian Space a kalsan thei lova, Space hian Time a kalsan thei heklo. 'Vawiin' leh 'Naktuk' a inang lova, 'helai' leh 'khalai' a inang heklo. Engmah hi a ngai reng leh inang reng a awm lo va, a danglam reng a ni. Quantum physics chuan chiang em emin  Particles te hian 'definite position' leh 'definite velocity' an nei lo tih arawn fiah ta zel a ni.

A tawp nan, Universe hi Gravity avangin inhip khawm a sawng te leh vek dawn ta pawh nise hun(time) kal tawh ah kan letleh dawn tihna a ni lova, Glass no keh amahin Dawhkan ah a chhoh ang a a inzawmkhawm leh vek ang tihna a ni lo bawk. Hun(time) hi letleh pawh nise a ngai ah let lovin a danglam ngai khan a danglam chhoh zel dawn tho a. Kan hriatna pawh hi a ngai ah let lovin tun ami ang hian a danglam chhoh tial tial zel tho ang. Ozzy Osbourne chuan hla hmangin tihian alo chham chhuak a, 

                                                                 
                                         I don't wanna live in yesterday
                                        Cross my heart until I die
                                        Don't wanna know just what tomorrow may bring
                                         Because today has just begun
                                         No matter whatever else I've done
                                         I'm here for you




Sunday, 17 November 2013

The Rule Of Universe



Viking mythology ah chuan Hati leh Skoll te chu Thla leh Ni ang a ngaih te an ni a. Sihal in a man chuan Eclipse hi alo awm thin a. Eclipse alo thlen chang chuan mipuiten Sihalin  Ni leh Thla a chhuah theih nan thawm bengchheng leh ri nasa tak an siam thin. Hetiang chiah hian hnam hrang hrangin thawnthu kan lo nei nual hlawm a. Nimahsela hun alo rei deuh a, eclipse chu a chang chang a rawn thleng thin ni lovin awmze nei tak a thleng thin a ni tih hriatchhuah a ni ta a ni.

Kum tam tak liam ta, thiamna san hma khan mihring hmasa te chuan khawvel a chhiatna hrang hrang leh lungngaihna chitin reng hi pathiante hremna leh thlahtute bawhchhiatna ang ah an ngai a. Tlangkang, lirnghing, tui lian, lei min, indona, thihna..ect te hi pathiante thuawilohna rah a ni, an ti a. Pathiante thu an awi erawh chuan buh leh bar a hlawkna, hriselna niin an ngai thin thung. Entirnan, BC 5600 bawr lai khan Oregon an tih hmun a Mazama tlang chu tlangkangin a bawh khat vek a. Kum tam tak chumi avang chuan ruah a sur a, dil siamin Crater Lake, an tih chu a siam ta a. Oregon hmuna Klamath Indian an tih te chuan he mi chungchang thawnthu hi tihian anlo nei a; Tumkhat chu lei hnuai Lalpa Llao hian Klamath Indian Lal fanu chu a hmangaih tlat a. Nimahsela chung hnam Lalpa chuan neih a phal lova, Llao, lei hnuai Lapa thinrim chuan Klamath ho chu mei a tih hlum vek a tum a. Vanneihthlak takin Vanlam Lalpa Skell chuan Klamath ho chu a khawngaih a, lei hnuai lalpa nen chuan an indo ta chiam a. A tawp ah lei hnuai lalpa Llao zawk chu chak lovin hliam nasa tak nen Mazama tlang ah chuan a lut ta a. Tuiin a khuh ta bawk a ni, an ti.

Kum alo rei a, India-in mathematics lam ah bul an rawn siam a. China-in medical lam ah bul an rawn tan ve bawk a. BC 287 alo kai meuh chuan Archimedes- laws of reflection hmuchhuaktu chu a rawn lang tan a. A hma chiah hian Pythagoras theorem tia kan hriatlar em em Pythagorus chuan Triangle a thil tawi pahnih te sei zawng belh khawm chuan a sei ber a zah chiah a ni, tih alo hmuchhuak tawh bawk. Tun hnu hian amah pawn a hunlaia a ngaihtuah ngai miahlo chu, ngatinge Guiter hruai te zinga 'base hrui' a sei bik nachhan hi a ni!

Darwinan 'Theory of Evolution' a suangtuah hma daihin Anaximander(BC 610- 546) chuan tihian ngaihtuahna alo seng tawh a; naute pianghlim hi enkawltu awm lo se a thi ang, tiin. Tin, bur a mawng lehlam lehlama kaw ve ve hi a kaw lehlam zawk a kan hmehphui chuan a mawng lehlam hmehphuiloh atang khan tui a lut thei lo tih Empedocles, Thales mi chuan alo hmuchhuak ve bawk a. Chu chu tunlaia kan tangkaipui em em 'boruak(air)' hi a ni. Chu boruak chu mit a hmuhtheihloh, hmanraw hmang pawha phel tet theih tawhloh 'Atom' an tih te awmkhawm chuan an siam a ni tih Democritus chuan ngaihtuahna arawn nei leh bawk a. Khawvel a thil engpawh hi Atom inhlawmkhawm atanga insiam a nih zia chu tun hnu hian Physicist tam takin an rawn hre chhuak ta chum chum mai a nih hi.

Heti chung hian mithiam tam takin heng 'Laws' khawvelin lohtheih lova a zawm tlat hi hnawl a ringlotu anlo awm ve bawk a. Chung zing ah chuan Philosopher lar tak Epicurus chuan 'mithiam ngaihruatna sal a inpek aichuan pathian te rin mai hi a tha zawk' a ti. Aristotle pawhin 'atom' chungchanga a ngaihdan chuan mihring hi thlarau atanga insiam a ni a, khawvel thil a indin a nilo, a ti ve bawk. Greek philosophers school pakhat a mi Stoics chuan mihring leh khawvel thil chu a then hrang a. Mihring chuan Pathian thu a zawm mai tur a ni a, engpawh hian an nihdan tur anga awm turin 'thu awi/zawm(obey)' chiah kan mamawh a ni, a ti. Kum sangbi liam hnu hian Stephen Hawking chuan hemi chungchang hi a chhanglet ve a, 'Zawm leh zawmloh avangin Universe hi a dikin a diklo thei tihna a nilo, Asteroid te hi eclipse siamtu ni tawh rawh se' tih a Asteroid thupek hian engmah a sawt lo ang nen hetiang ngaihtuahna nei tu te hi a chhanglet. Kum zabi 13 na tir lam pawh khan Christian philosopher Aquinas chuan khawvel hi Pathian thu hnuai ah a awm a, Laws of nature vang a nilo a ti bawk. Tin, German Astronomer lar em em John Kepler pawn Planet te hian awmze nei taka kal kawng bik an nei a an zawh thap thap avangin 'ngaihtuahna' an nei a ni ang, tiin Planet te hi a ngai bawk.

Aristotle idea hian khawthlang mite rilru nasa takin a suk sak a. Amah vekin science hi experiment leh calculation hmanga chhutchhuah mai mai theihloh a ni a tih avang te, Philosophy hi experiment tellova tehna dik tak a ni a tih avang te in a Idea tam tak chu 'prove' na a awm lova, mahse chuti chung chuan khawthlang mite rilru a suk sak nasa em em si. Greek Christianna a rawn len tum pawh khan Aristotle Idea hi an chhawm nasa hle a, khawvel hian Laws a zawm a ni tih chu an ring lova, teh chi leh chhut chi ah an ngai bawk hek lo. Kum 1277, Paris hmun a Bisop temple ah Pope Jhon XXI chuan 'Zirtirna diklo 219' a puante zing ah 'Khawvel hian Laws a zawm' tih pawh a tel a. Chu chu a hnu kum tam liam tawh ah Stephen Hawking bawk chuan a lehkhabu The Grand Design -ah chuan tihian a chhanglet ve a, 'Eng ang pawhin khawvel a awmte hian Laws of nature kan zawmlo ti mah se lohtheih lohvin Gravity(lei hipna) chuan a piandar bathlar atang Pope chu a pawt liam a, a thi ta a ni' a ti.

Kum zabi 16 alo chuan kai chuan Isaac Newton a rawn lang a. Ani hi khawvel puma scientific experiment leh calculation nei hmasa te zing a mi a ni a, a hmaa mithiam tawh te nena khaihkhin phei chuan ani hi khawvelin anla ngaihsan leh a thil hmuhchhuahte pawmtu nei tam ber a ni. Tunlai khawvel a thil engpawh maiin kan chet chuan Newton Laws of motion pathum te kha kan zawm ngei ngei thin reng a. Tin, Law of gravity a hmuhchhuah te hian a hnu daiha Israel chhulchhuak Scientist ropui Albert Ensteina formula duan chhuah nan alo pawimawh em em a. Chumilo pawh Time teh nan hian lohtheihlovin gravity hi alo pawimawh em em bawk a, gravity hi awmlo se 'time' kan tih thin hi a awm ngai lovang. Alexander pope chuan tihian poet alo phuahchhuak hial a;

       " Nature and nature's laws lay hid in night"
       " God said, Let Newton be! and all was light"

Tunah chuan khawvel a thil engpawh mai hian Laws kan nei vek tih hriatchhuah a ni tawh a. Bible tak ngial ah pawh Mihring hian Law zawm tur 'ToRaH' alo awm bawk nia! Chung Laws te avang chuan mit a hmuhtheihloh ah pawh ngaihtuahna leh zeldinna ava neih theih a ni tih pawh hriatbelh zel a ni bawk. Entirnan, nitin zingkar ah Ni hi khaw chhak lam ah alo chhuak ziah thin a. Hei hian a entir chu Ni hian awmze nei takin chet phung leh nihphung a nei a, chuvangin 'Ni chu khawchhak lam ah a chhuak thin' tih Law a awm tihna a ni. Adang leh chu motor tlan lai ah kan chuang a, a ding thut a, mahse keini erawh hmalam kan la pan zel a (hmalam a kan bu phei lawp hi). Hei pawh hi khawvel a thil awm zawng zawng chungah a thlen theih vek avangin Law a ni reng bawk a, kan sawi tak Newton Laws of motion te zing a pakhat kha a ni nghe nghe. Tin, Albert Einstein khan eng(light) hian kal chak zawng a nei tih a hmu chhuak bawk a. Khawvela thil awm te zing ah chuan Eng(light) tluka kal chak an awmlo tih tupawn kan hre leh ta vek bawk. A tehna chu gravity hian khawvela thilawm zing ah Eng hi a pawhlet theih te ah tha nei chak ber a ni, tihna a ni. Tichuan ngaihruatna Time machines kan tih hi Einstein chuan a nei ta nghal a, mihring hi eng aia kan speed a chak chuan Gravity hian min hiplet thei dawn lova, Earth hian Ni 365 chhunga Ni a hel kual laiin Ni 365 chhung chuan vawi maktaduai kan hel hman ang a, future ah kan lo zu kal daih thei, a ti a ni.

Heti chung hian Newton, Kepler, Descartes leh Galileo te khan khawvel hi Pathian thil tih ah an ngai fan tho a. Newton phei chuan Laws hi engtik lai pawha dik reng thei a ni lo  a, ama chhmuhchhuah  Planet ten an zinkawng orbit pawh hi Planet dangte hipna avangin orbit dang ah kawng an thak thut thei a ni a ti. Lapace tih a kan hriatlar mithiam pakhat 'Laws hian tihsualpalh' a neih ringlo te zing ami chuan Planet te hian an inhipna avangin an orbit hlauh pawh nise anmahniin an kawng dik an pan leh tho ang, tiin a hnial ve thung.

Theoretical physicist tia hriatlar, Black hole lar pui em em tu Stephen Hawking chuan mihring ngaihtuahna pawh hian Laws mumal tak a nei a ti. A sawi zelna ah chuan mihring ngaihtuahna hi eng thlarau leh ramhuai mahin an siam a ni lova, Neurologist hovin tun hnaia an hmuchhuah thar chu mihring ngaihtuahna hi atmosphere a 'charge particles' vang te an ni a. He frequency leh wave avang hian mihring chuan ngaihtuahna alo nei mai a ni. Kan sawi tak ToRaH  kha he rilru exer nan hian alo pawimawh em em alo nih tak chu! 

A tawp lam hnaih tawh ila, khing Laws zawng zawngte zing ah khian khawvel thil tinreng maiin kan zawm tam ber chu Newton Laws khi a ni. 1965 khan New Jersy hmuna Bell Lap ah chuan American Physicist pahnih Arno Penzias leh Robert Wilson chuan an Microwave Ditector hmanga radiation an teh atang chuan kan awmna lei Earth hian khawi position atang pawhin a radiation dawn zah a inang reng avangin kan awmna lei hi Universe ah hian a centre vela awm niin an hmuchhuak a. Hubble-an Universe hi a zau telh telh ani tih alo hmuhchhuah tawh te nena khaihkhawmin Newton Laws ah an han vawm kai a- Tichuan tun ah hian universe hi a zau mek a nih chuan hun kal tawh(past) ah khan universe a Planets leh Star te hi karawl awm miahlovin anlo inhnaih hle dawn a nih hi, tih an hmuchhuak. Tun hnu hian Big Bang Theory tia Atheist Scientist te rin em em chu a ni. Nimahsela thiamna alo sang a, theory hlui te chu a thar leh rintlak zawka thlak anlo ni zel a. Chung zingah chuan Quantum physics hi mi tam tak chuan Universe history te, Big Bang, engkim mai hrilhfiah nan a rinbtlak ber niin an ngai ta thung. Quantum physics ah chuan Universe hi a zauh mek chuan hul kalta khan a sawngte hle dawn a ni, tih hi a chhanna a ni ringawt tawh lova. Vawi tam tak a sawng te emaw darh hnu ah tun a Universe zau mek hi lo chhuak pawh a ni thei tiin Probability arawn sawifiah ta a ni. He Quantum physics avang hian zawhna mawlmang leh nuihzathlaka kan ngaih thin 'Arpui nge upa Artui' tih pawh hi chhan theih a ni; arpui pawh artui pawh hi a hmasa thei ve ve a, chu aia hmasa chu 'nothing' tih hi a ni. Quantum physics ah chuan 'nothing' atang Universe hi alo insiam thei tih a ni a, a insiamdan calculation erawh sawi sen ani lovang. Mihring tak ngial pawh hian kan nitin Biological life ah hian Law of Thernodynamics kan zawm reng zu nia! Engpawh nise, khawvel leh a chhunga awm hian nihphung leh awmze phung(Laws) an nei vek a, kan rilru tak ngial pawhin Torah zawm tur a nei a. Chungte chu huangkhat a khunglut theitu formula a awm hun chuan 'Pathian rilru kan hre thei tawh ang' tiin Stephen Hawking chuan duhthu a sam thin! Mahse, scientist ten an ngaih thah tak 'nothing' an tih kha, 'nothing' ni lovin kan LALPA ngei hi alo ni e.

RAMHUAI LEH KEINI

Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...