Wednesday, 18 July 2012

Nausen chu a hrisel chuan a tap ngei ngei tur a ni


He topic  pawimawh leh rura tak mai hi ringtu kan nih chhunga pawimawh a ni a tihloh theihloh. Ringtu mai ni nang, animal kingdom  ah chuan ngei ngei tur a ni tih hi a hriat em em a. Zirtir chawp a ngai lo, pianna atanga pianken ze ding nghet tak a nih avangin, pian tha leh tha lo, anih tur ang a nih leh nihloh hriatna kawng pawimawh ber mai zawk a ni.

Entirna tawi leh mawl mang tak siam chhin ang.  Bawngpui hrisel tha pangngaiin no a hrin chuan bawng a hring ngei ngei thin. Kel hrisel tha pangngai pawn kel tho a hring a. Ui hrisel tha pawn ui tho a hring thin tih hi a ni. Ui tho hian ui nilo a hrin chuan “ui hrisello” tih a ni a. Bawngpuiin bawngno a hring lo a nih chuan bawng hrisello a ni. Universal issues- ah reng reng chuan bawng hrisel chuan bawng ngei a hring tur a ni tih hi DNA pattern leh Law of inheritance hian a tichiang ngawih ngawih a ni.

Hetiang chiah hian mihring hrisel tha chuan mihring vek a hring tur a ni a. Mihring nilo a hrin chuan a hringtu leh a hrin chu mi hrisello an ni tihna a ni. Hei mai hi a la nilo fo mai. Mihring in naute a hrin chuan a tap ngei ngei tur a ni a, a tawng ngei ngei tur bawk a ni. A tawng pawh khan mihring tawng ngeiin a tawng tur a ni bawk. A tawngloh anih  emaw, a pian hlima a taplo a nih  chuan mihrisel lo tihna a ni. Tiang chiah hian bawngno te pawh an BU ngei ngei tur a ni a, ui no pawh a BAUH ngei ngei tur a ni a. Kel no pawh a BE ngei ngei tur a ni.

He universal issues hi zirtir chawp ngai a nilo. Ui no chu ui atanga lo piang a nih avangin “a bauh ka ring” tih a ngailo. Bawng no chu bawngpui atanga lo piang a nih avangin “a bu mai thei” tih lam pawh a nilo. Kel no chu kelpui atanga lo piang a nih avangin “a be tur” a ni tih lam pawh ala nilo cheu. Mihring pawh hi mihring atanga lo piang a nih avangin “tawng theihna pek a tha” tih lam pawh a ni chuang lo. He issues- ah hi chuan mihring chu mihring a nih chuan a tawng dawn tih hi sawi ngailo a chiang a ni tawp a. Bawng no pawh bawng atanga piang a nih avangin a bu ngei ngei dawn tih hi zir vak pawh a ngailo. An bu emaw an tawnglo a nih chuan bawng hrisello, mihring hrisello tihna a ni mai.

Pathian thu chuan engtin nge a tih kha, “Tisaa piang a piang tisa a ni a; thlarauva piang a piang thlarau a ni(John 3:6)” a ti mai a ni. Thlarauva piangthar a piang chu thlarau a ni tih hi tisaa piang a piang tisa a ni tih nen hian an danglamna sawi hran tur a awm hauh lo nia mawle! Mihring chu mihring atanga lo piang a nih chuan mihring tho a ni. Mi thlarauva a pian chuan thlarau vek a ni tur a ni tih hian a fiah ngawih ngawih a ni. Hei mai bakah mihring chu mihring atanga lo piang a nih avangin mihring tawng in a tawng tur a ni tih a ni a; thlarauva piang pawh thlarau atanga piang a nih vangin thlarau vekin a tawng tur a ni tih hi a dik leh vek.

Hei hian thlaravin a tawng tir ang zel a tawng dang(other tongue) a tawng te,tawnghriatloha(unknown tongue) tawng te, tawngthara(new tongue) tawng  tawng te hi a huam vek a ni(Acts 2:4). Hei hi mihringin mihring hrisel a tehna pawimawh ber mihring tawngin a tawng tur a ni a ti ang hian; thlarau a piang chu thlarauvin a tawng tir ang hian a tawng ngei ngei tur a ni tih hi thudik awmsa, thuril pawh nilo, thu dik awm reng sa chu a ni.

Charismatic movement  duhlo a hnawl tu te zingah he topic ropui leh ngei ngei tur hi hlauh a ni tlat mai hi pawi tak a ni. Mahse he charismatic movement pawh hi bible nen a enkawp chuan duh thusamlo; he tawng hi thilpek a ni lo, pek ngailo a pianken zeding awm fel sa thlap zawk chu ani a. Chuvangin penticostal movement pawh kha kum zabi 20 hnu lamah alo piang chhuak ta reng a ni. He topic hi setana hian a man fal nalh mai a. Nau sawngnawi leh hrisello tak mai nih tir hi a tum tlat reng a ni! Heng tawng hi a ngai kher kher lo e ti tu chu  thlarau ah a awmlo a ni tih hi sawi chian ngam a ni. Doctor chuan note chu alo puitlin a, a tawngloh chuan “natna nei, hrisello, mihring ang pha chiahlo” tihna a ni tih a hre mai thin. Thlarau hriatna nei tawh phawt chuan mi thlarauva  a pian chuan heng tawng pathum zingah mite ah hian thlarauvin a tawgtir ang zelin a tawng ngei ngei tur a ni tih hi zirtir ngai hauhlo a thudik awmsa a ni.

Pure politics


Tunlai khawvel politics inlumlet hi i ngaihtuah ngai em. He politics hi kum upa zet tawh atanga intan a ni tih i hriatloh chuan justice leh non-justice hi i thliar thiam mai lo ang! Politics pawh hi hnualsuat mai a awl bawk a. A tangkailo tia ngaihdamna a enliam a awl khawp a nia. Mihring rilru a justice awm hi politics a ni tih i hria em? Dualism khawvelah chuan politics hi a upa ber a sin! Tihian han ngaihtuah teh ang, Pathian hmangaihna hi ngun takin i ngaihtuah tawh em? Pathian hmangaihna hi engtiang chiaha rilin nge i hriat le? A hmangaihna huam zau zawng hi i teh thei em? Ramhuai a hmangaih em? Setana a hmangih em? Adama chunga a rilru put leh setana chunga a rilru puthmang te hi ilo chik tawh  ngai em? Pathian hmangaihna hi politics thianghlim a ni tih i hria em? Pathian hmangihna hi awmlo tase eng politics diklo tak nge lo thleng tur hi i hria em? Ngaihtuah chet chet chuan Pathian hmangaihna avang hian mittui hnam sawk thei khawp justice a ri ruang thin a sin.

Pathianin hun leh dan, mihringte tana a siam hi a lo va ropui chungchuang em ka ti thlawt a ni!  He khawvel domain tura a tih Setana meuhin sual a dai per hnu kha chuan a thuihhruai zawng zawng te nen he lei hi awp beh a, neih ngheh an tum kha a ni a. Chumai pawh la duh tawkloin Pathian anga awm  tumin hma a la leh a, Van indona lo chhuakin Setana chu leiah vantirhkoh chungnung ber Mikaela chuan a paihthla leh ta a nih kha. He lai thu hi ngun tak a chhiar chuan setana hi Pathian anga siam a nilo a, Pathian ang tur pawh a nilo a, mahse Pathan an a tumna hi a sualna a ni! Pathian chuan a thilsiam a hmangaih leh a duat em em chu chan mai a phal lo ang a, Setana hi tlu tur pawn a duh bik hek a rinawm loh. Vawi tam tak salvation chance hi alo siam sak ve tawh ngei ang. Hei avang hian Pathian chu Omnispresent a nilo tihna lam a ni lo. A vantirhkohte domain ram tur a pek ang zia zelin Pathian hnenah report an rawn pe thin a ni. Setana hi Pathianin a hmangaihlo bik tihna a ni chuang kher lo bawk a. Logic leh reason hman thiam chuan Pathian hmangaihna dik tak chuan chance vawi engzat fa ko nge a pek tawh ang tih hi a rin mai thei tlat a ni. Setana hi letlehna chance pelo a sual a nihna pawm sak tawp hi justice a ni ngailo tih hriat a tha!

Chutia lei enkawltu setana alo sual takah chuan  a domain ram pawh chu midng kutah dah alo ngai ta a; chumi turin vantirhkoh dang tir dawn ta se mahni post theuh nei tawh vantirhkoh tan chuan a rem lo. Chumi atan chuan mission ropui leh risky tak nei turin Miring(Adama) a siam ta, Eden huan ah chuan lei hmangin a siam a. A hnarah nunna thaw thawlutin Mihring(Adama) chu minung alo ni ta a ni. Mihring chu solar system enkawl turin a siam ta a ni.

Kan hriat reng tur chu hei hi a tawpna ala ni lo, politics a intan dawn chauh zawk a ni! Engvang nge eden huanah setana hi awm ve phal a nih? Engvang nge setana hian mihring hi a thlem thluk? Pathian hian setana’n mihring a thlem thlu dawn tih a hriat reng laia ngatine a dan loh? He zawhna hi chhang dawn teh ang. Dispensation chungchang kan en chuan Mihring(Adama) hi innocent taka siam leh duan a ni a. Achhan awma lang chu events thleng tawh Vantirhkoh tlu te(Evil spirits) ho atang a hriat sa tawh vang a ni. Adama chu in zir chhoh bek bek a, a psykhe in- develope tur a ni a. A domain leh tih tur pawh leilung luah khat a, chungleng leh hnuaileng zawng zawng enkawl kha a ni a. Chung a enkawl ho te pawh chu thilnung siam thar hote vek an ni tur bawk a ni.

Mak takin Setana hian Adama hi innocent taka siam a nih  hi a hre bik miah lo. Rul hmanga ava thlem pawh khan Adama niloin Evi hi ava thlem te te phawt a, chumi hnuah Adama  chu Evi hmanga thlem thluk alo ni ve ta chau a ni. Helai ah pawh hian Mihringte ava thlemna manifesto pawh hi Politics rilru tak a ni,Pathian ang a awm tih te bawk hi a ni. Mahse Rul chu ramsa zawng zawng zinga fing ver vek ber a ni angin a fin phakarna chuan tawp chin nei hek suh.Pathian anga siam chu Pathian an duhna lek fanah a chhuah ta zawk a ni.

Pathian-in Eden huan atanga a out tirna chhan pawh kha hei vang bawk hi a ni. Pathian chuan, “nunna thing rah chu lo a eiin, keimahni ang anlo ni hlau dah ang e” tih hi.  Mahse Pathian hian hemi judgement chungchangah hi chuan rorel alo thiam thin ngawt mai; Adama a hnawhchhuah leh Adama suala a tlu hi rorelna fel tak, hlem hletna neilo tih tur dik tak a ni.

Adama chu hnawhchhuahin a awm ta reng a, leia nungcha leh ramsa chitin reng chungah anchhia a lawh ve ta nghal a. Chu chu Setana leh a  hote tan chhiatna nasa tak, ngaihdam rual an ni tawhlo tih entirna alo ni zel fan a. Anni chu tuiletah tam tak tih chimih an ni ta reng bawk a. Adama erawh chu chhanchhuah dan kawng tam takin hma ala zar zar reng thung!

Adama fachuam Abela that sak a nih hnuah  Sethah a nei a. Khawvel sual tawrawt tak karah Noah te chhungkua a veng him a. Babel sualna avangin Abarahama (Juda mi) chu thlang chhuakin Israel a din a.  Hemi karah hian Setana chu alo che ve zar zar bawk a. Chu chu 50/50 chance insemna a ni a. Van mipui te zinga ti ti leng vak a dik theihna turin Setana chu 50% chance pek zel a ni. Hei hian chunglama kan zawhna zawng zawng kha a chhang ta vek mai a ni. Isua chuan, “min hmangaihtu kan hmangaih let hian enge kan hlawh?” tiin tha leh tha induhsak tawnna hi justice a nilo a tihna a ni!


Dispensation kan bih kir a pianga zawhna lo awm fo thin chu engvang nge Pathian'n mihring hi "mawlmang tak, engmah chhia leh tha hriatna neilo(innocence)" taka min siam hi a ni. Ni e, "duh thlang thei(free will)" kan neihna chhan ringawt pawh hi Pathian rorelna dik(justice) a nih zia kan ngaihruat thiam nghal mai ang a. Mihring hi mawlmang taka siam kan nih chhan pawh hi justice vang bawk a ni. Innocence period- ah khan Pathian leh Setana inkarah chuan anmahni a langa pauin chet phal a nih a rinawmloh. Mihring chu tuma(Pathian emaw Setana) puihna tel hauh lova "Pathian hre renga thanlehna leh Pathian hrelo a thanlenna" hian he period hi a khat tlat a. Mahse Setana a insum zo lo, a langa pauin mihring chu ava thlem ta mai a. Chuveleh Pathian chu alo lang ve ta chiah a ni. Setana hian mihring a thlem thluk hi phal a ni a, chutiang chiah chuan Pathianin a tlan let leh hi phal a ni. Engvang nge Pathianin mihring thlem thluk tur hrelawk sia a chhanloh? Hei pawh hi Pathian thuril nilo, hmangaihna leh dikna mai a ni. Mahse dikna chuan reason mumal tak a nei thung si a ni.

Anih leh hetianga setana alo chet ve zar zar avang a mihringin  sual a do zawhlo hmuh reng hi Pathian hmangaihna a ni em? Ni chuang nang, hmangaihna niloin dikna zawk a ni. An self-power an hlauh nasat zia  Pathian hian a hmu ve ngei ang a. Ama power pawhin setana chu hneh thei reng a lawm, dik tak chuan setana khin tawk lek anihloh zia hi bible ah kan hmu kur lei luai a. Mahse a khing tlat si a ni setana hian! Pathian hian a duh chuan reverse pawh a thei a lawm; eden huana evi’n thei a eihma chiah ah khan reverse mai se. Duhleh setana a siam hma ah khan reverse se, setana chu siam lo mai se a tih theih! Pathian ngei pawh hian hei aia nasa zawk a tih theih a rinawm bawk! Mahse chu chu rorelna dik a ni ngai lo a, thufing chuan, “thatna chu sual a awm hma chuan engmahlo mai a ni” a ti daih tawh a ni.

Hmasang atang tawh mihringte hnenah alo kal dawn tih sawi ri fo thin tawh mahse a hun ala thleng lo. Setana’n hnenah hriatlawk phal a ni a, mahse “tunge” hriat phal a nilo tlat thung! Setana’n chu chu lo hre thawiin Kaina leh Abela atang tawh  Pathian mihringa lo chang tur nausen chu lo tihhlum a tum phet a, Abela a that thul, Naute lo piang chibai buk der a tum a, mahse a thelh. Bethlehema nausen zawng zawng a that chimit vek a, chutah pawh ala thelh cheu mai a nih kha. Thlalerah Isua’n thlemna a tawh lai pawh khan, setana khan ram ropui a offer a nih zel kha maw.

Heti chung chian passive thingking atang chuan Pathian hi engvang ngawta lo thlem nge maw a nih le a tih theih. Chutia kan tih zel dawn chuan Isua hi a tlan chhia a sin rome sipai hlauin. Mipui ningin hmun hla takah te a kal a, thlemna a tuar a, sawisak leh tihduhdah a ni a. Dawta hek leh nasa taka diriam a ni a sin. Chumai ala nilo, thisen chhuah hial a sin! Dik tak chuan Isua hian setana mai mai chu vawilehkhatah a tiboral daih theih a lawm. Amah tiduhdahna te, an hekna te, engkim a hre vek thei, mahse ngatinge a chet loh. Engvang nge a thiamthu a sawiloh, engvang nge a tawngloh?

Joba chapter kan keu chuan 50/50% hi a lawm le Pathian leh setana inkara politics hi. Pathian hi setana aia a ropuina hman phal a ni reng reng lo. Tunge phallo, a aia ropui an awm em ni? Awmlo, dikna hian ani zawk Pathian chu tlawm takah awm tir a, hmangaihna avang ani zawk Isua anga alo pian hian a power leh authority chhawm phal a nilo. A awmzia chu setana power tluk bak power neih a phal lo a. Chu chu a dikin, a fel a ni!

Engpawh chu nise Pathian leh Setana kar indona hi Politics dik tak chu a ni. An inchuh na hmasa chu lalthutthleng emaw tringle hi  a ni a. Setana hi Pathian lalthutthleng chuhphak rualloh a siam a ni a, a awmzia chu mihring angin circle ah a awm ve tihna a ni. PA hi a hneh zolo reng reng lo a, chuvangin rorelna thukhat vua a lalthutthleng intawmna tringle hi demand chhuah a tum, mahse a fail thung! Tringle hi lo demand chhuak vaih se chuan PA, fapa leh setana hi roreltu tur an ni tihna a ni. Hetiang a nih chuan rorelna fel tak leh dik tak hi a awm ngai tawh dawnlo a ni. Plan B ah erawh he lei tal hi ta neih a tum leh ta a, chu chu tun thlenga buaina la inmung chhoh zel ta chu a ni. A domain tu tur mihring hi Pathian chuan chak tak a siam hi a tum ber chu a ni a, chu chu min chhandam chhan leh amah ngei alo kalna chhan pawh kha a ni!

Setana hi tih boral dawn chuan a thiamlohzia van court ah finfiah phawt a ngai a, chutihlai chuan setana’n mihringte hi min hnuk lut ta a ni ber mai. Heng zawng zawng hi Pathian hian a hre lawk lo a ni lo a, a hre lawk ang. Mahse Justice vang bawk in a power hi a duh duh in a hmang ngawt ngailo, a hmelma chung ah pawh equal opportunity hi a hawng reng mai zawk thin a ni. Chu chiah chu Justice ze ril ber chu a ni a, chuvang chuan HONOUR tih tawngkam hi justice chiah hian a pe thei reng a ni.

Pure politics lo zahawm zia hi kan man thei tawh ang chu maw? Tuna kan politics kan hmuh, inphiarrukna, inphatsanna leh uirena hi chu Setana politics vek a lo nih zia alo lang uar mai dawn a. Hemi va hmuhthiam chiah hian “I ram lo thleng rawh se” tih awmzia thuk zia, van indona issue hi puzzle mai mai anihloh zia kan man mai ang. Chutih hun ah chuan Isuan ram chanchin tha hi a ni “hril rawh u” min tih chhan leh Bible tawpna’n a Isu, “lokal ta che”  tih nen an inzawmna ril ber hi kan fiah thei ang a, Setana tenawmzia leh huatthlalak awm zia hi a fiah tawh ang a, he khawvel fitness nep zia leh power game kan inkhelhsiak zia hi a lo setanic zia a lang dawn a ni.

Chhandamna thuang thum


Pathian chhandamna thuang hi ngun taka bih chuan thil kal thuang fel tak a ni zar zar zel a. Modern age rindan leh liberal chhandamna ang kha chu bible zirtirna lam a ni tlat lo a ni. Chhandamna atan hian Bible hian chhandamna kailawn thuangthum ngawt mai min buatsaih sak hi hmaih hauh chi a ni lo.
Tunlai thangthar tena harsatna leh buai rukna ril tak an neih chu chhandam nih tawh leh tawhloh chung chang hi a ni! Hei hi a neu lo, kum zabi 2-na atang daih tawha buaina kha a ni hrim hrim tawh a. Setana bumna- large scale hypnotism ti ila a sual lo ber ang. Setana counter chu chhandamna kawng bo tir hi a ni a, chu chu tunlai mite buaina tam tak pawh a ni reng a ni.
Thenkhat chuan “chhandam ka ni tawh”, “ka inring chiah lo”, “chhandam ka ni mai thei”, “chhandamna ka chang taw hem ka inhre lo”..tih hi an mahni a zawhna lian tak; inphumru, an sawi ngam siloh; an sawi chuan midangte hmuhsit an hlawh ang tih an hlauh vanga an thup tlat thil chu a ni! Hei hi kohhran mi kherlo pawn a tawnga, Upa ngei pawn a tawnga, hmeichhe hruattu lu ngei pawn a tawng bawk. He zawhna lo pianchhan dik taka sawi theih chu  chhandamna kawng dik tak hriatloh vang a ni!
Pathian lehkhathu a kan hmuh angin chhandamna atan hian kawng pawimawh em em thuang thum a awm ti ila a sual lo ang. Events, process leh events te hi an ni. Awlsam zawka sawi dawn chuan kan thuloin kan piang a, kan hriatna leh mi tanpuinain kan seilian a, kan duhleh kan tih ni miahloin kan boral leh thin ang hi a ni!

EVENTS(INNOCENT-KNOWLEDGE-BELIEVE)
Nausen chu alo pianchhuah hian engmah tih a nei hauh lo a. Alo pianhma daih tawh atang romantic journey a awm hmasa zet a, chumi hnuah ani chu awlsamte in alo piangchhuak ve mai a ni. Hetah hian naute hian engmah tih a neilo a, lo piangchhuak turin dilna pawh a siam thei lo a, siam thei ani bawk hek lo. Mahse alo pian erawh chuan a nu leh a pa duhthlanna atanga lo piang a ni a. Ama duhthlanna nilovin, thilthleng vang a lo piangchhuak mai a ni.
Davida hian alo sawi fo thin tawh chu anuin sual sa a a pai thu hi a ni. Mihring reng reng hi Baptistu Johana sawi angin, “rul thlah te” kan ni vek a. Kan pattern father chu “Setana aka Rul aka Dragon” kha a ni. Mahse kan pa dik tak erawh chu Pathian YHWH a ni daih thung si a! Anih chuan keini hian pa pahnih kan nei tihna ani a, min siamtu dik tak lak atang kum BC 2000 liam daih tawh atang khan “Adopt” kan ni tihna alo ni ta a ni. Kan pa dik tak hnena kirleh tur chuan kan duhthlanna atang  Pa(YHWH) rin mai hi kan chhandamna atana hlu leh kailawn hmasa ber chu a lo ni ta a. Chumi tihhlawhtling tur chuan van committee chuan messiah Isua chu kan unau anga lo awm a, Pa(YHWH) hnena fa nihna min dilsak leh turin tirh alo ni ta a.  Kalvari tlangah chuan minlo dilsak ta ngei a nih kha(Lev 25:25; Heb 2:11-12; Rom 3:24,Rev 5:9).
Isua kan aia a thihna hi duhtawk ngawt chi a nilo a, van committee hi lo lawmchiam lam pawh a nilo bawk. Hei hi thiltih vang a nilo a, khawngaihna avanga chhandamna chu a ni. Keimahni lam atanga chhuak a nilo a, Pathian hnen atanga chhuak a ni daih thung si! He chhandamna kailawn hmasa ber hi a tawpna mai a nilo a, a bultanna chauh ala ni. He khawngaihna hian phut ala nei leh chhawng a, he stage chauh duhtawka stage dang hnualsuattu tan chuan chhamdamna famkim chan a har em em a, a chang theilo tawp zawk a ni.
Chhandamna stage khatah chuan khawngaihna avanga chhandam kan ni tih hi hriat hmaih tur ni hauhlo, kalkan theih siloh, mahse phut nei tlat thung si a ni. He khawngaihna hian a phut tlat chu rinna(believe)hi a ni. Engmah hreloin kan piangchhuak a, hriatna avangin Isua kan aia thi chu kan hmelhriat a, kan ai a thi tih rinna(believe) tak hi khawngaihna(grace) chuan min phut chu a ni. Miin chhandamna a chan dawn chuan Isua chanchin a hriat mai bakah a ai a thi ani tih a ring(believe) tur a ni tih hi a ni.

PROCESS(FAITH-ACTION-REPENTANCE)
He stage pawimawh zia hi ila ngaihtuah ngailo a ni mai thei. Rinna(believe) atanga rinngamna(faith) alo chandan hi a pawimawh lai ber ang pawn a sawi theih a ni.
Nausen lo piang chhuakin hriatna leh suangtuahna alo hman thiam chin atang a rilrua awm hmasa ber chu a hrefiah emaw hrefiahlo pawh nise a bula awm thin, hnute pe a, eitur siam sak a  chawmtu chu “a nu leh pa” anni tih rin hi rinna(believe) chu a ni a. Hei hian engmah khawngro thui tak su lo mahse chhungkua chengho tura rahbi hmasa ber te zing ami chu a tlat si a ni. Nausen hian a pawmtu nu chu “a nu” ti duh miahlo se family process chu a buai tan der tihna a ni.
He rinna(believe) mai hi chu stage 1-na atan a pawimawh kan tih tawh kha. He believe hian a phut a awm ve leh a, chu chu rinngamna(faith) hi a ni. He rinna hi chuan Isua thihna leh thawhlehna chu a tan a hlut zia a hria a, amah rinna(action) nen ngun takin a hnung a zui thin a ni.
Tihian sawi chhunzawm leh tai la; nausen lo piang chuan anu chu anu ani tih a rin tawh hnu ah engkim atan leh a thiltihna a pianga a “ka nu” alo ti ngam ta ang hi a ni a. Pathian(YHWH) chu min siamtu ani tih kan rin mai bakah a hnung kan zui ve n alai hi rinna(faith) chu a ni a. Rinna(faith) chu thiltih(action) hian a zui ngei ngei tur a ni tihna a ni. Miin university- ah admission a hmu thara, a hmu ani tih rinna ringawt ai chuan chu a rinna(faith) in a phut tlat chu lehkhazir leh university rules zawm kha a ni. Hei hi namnul mai mai chi a nilo a, Isua kan rinna(faith) hian a phut tlat chu a hnungzui, a dan zawm, a tana nun thleng hian  a phut vek a ni!
Isua rinna mai duhtawka thiltih(action by law) hnualsuattu tan chuan chhandamna tluantling chan hi a har em em a. A har mai niloin chhandamna famkim chan hi a theihloh tawp zawk a ni! Thenkhain Isua an ring lutuk a, tihtur leh dan zawm lam hnualsuat siin chhandamna chan an tum thin. Heng mite tan chuan chhandamna beisei chi rual a nilo.
Kan sawifo thin “simna” pawh hi he stage ah hian nghet takin a awm a, a ding nghet tlat a, he stage piahlama simna neih emaw, a hmalama neih emaw hi thiltheih a nilo bawk. Miin simna a neih hian rinna(faith) hi a chawimawi em em bawk a. Mahse hemi chungchangah hian miin a rinna(faith) ah alo inchhuang lutuk hlauh theih. Chuvangin hriathmaih hauhloh tur chu rinna(faith) hi kan thawhchhuah anilo a, “thilpek” a ni(Rom 12:3). Chutichuan simna pawh hi keini duhthua sim ngawt ngawt chi a nilo a, sim tak tak tur chuan rinna(faith) neih zet hnu ah thiltih(action by law) hian ahnu a khar ngei ngei tur a ni. Tichuan simna pawh hi alo awm thei ta chiah a ni.

EVENTS(DEPENDANCE-BAPTISM) 
Chhamdamna stage tawp ber atan chuan keimahni thawhchhuah leh tih lam ani leh tawh hauh lo. Miin hriatna avangin rinna alo nei a, rinna alo neih avangin simna alo nei ta a. Simna a neih avang ngawta chhandam ni nghal mai loin chhandamna atana lungphum pawimawh leh a hmawr bawktu ber chu Eden citizenship atana qualify cerificate- neih hi a ni.
Sawi chhunzawm leh tai la; university admission hmuh avanga lungawi hian graduat kan nihna a pholang hauhlo a. Zir ve bakah university rules zawm a ngai a ni. Chupawh chuan graduat kan ni tihna ala pholang chuang hauh lo a. Kan nihna graduat degree neihna tur chuan university exam hmuh a ngai ang hi a ni a. A zirna kha a pass ngei ani tih certificate a nei ngei ngei tur tihna a ni.
Nausen pawh a duhthu ni hauhloin alo piang a, mahse a chhia leh tha hriatnain alo thanglian a, a duhthu vang ni hauhloin a thi leh thin ang bawk hi a ni.
Chhandamna stage 1 leh 2- khi kan zawh vek hnu hian Eden citizenship nei turin certificate alo ngai ve ta a. Chu chu kan thawhchhuah emaw, kan tihlam nihauh silo a kan neih ta chu a ni. Chu chu Baptisma- a thihna anpuia thih a, a thawhlehna anpuia thawhleh hi a ni.
Mi tam takin  chhandamna stage 1 leh 2-na hi bawhkana stage 3 –na hi chan leh neih an tum thin. Hei hi “duhamna” a ni. Tisa danin han ti ve uk thin mahse chunglam atang engmah alo thawhloh avangin chhandamna an chang ngailo a, an nunah sual a awm reng tho a, an chau leh a, an chaklo a, a lemin an nung a, a derin an khawsa a, a der vekin Pathian hnung an zui thin! Heng mite  tan hian chhandamna kawng hi hawnsak an har leh tawh em em a! Chapona te, huatna leh dernun a tam tawh em em thin a ni. Tunlai kristianna mai piahlamah mi hmasate pawh kha tam tak chu he stage 3-na direct a chan tum an awm bawk! Heivang hian mizo kristianna nun hi a chaklo em em a, dernun atamin a lem an tam em em tawh a nih hi!!
Chhandamna stage zawhkim vek tan erawh chuan chhandamna hi a sual mai mai tawh lo a, a tak a, a nung thin. A zawh hun chhung pawn harsatna nasa tak a paltlang a, hreawmna nasa taknen Isua a zui a, a buan chu “tisa leh thisen” an nilo tih a hriatchian em avangin Pathian hnenah a tlulut fo a, chu chu a chakna a lo ni leh thin a ni. He chhandamna changtu tan chuan chhandamna hi a bo leh mai mai thei tawhlo a ni!
Miin he chhandamna stage alo chuankai meuh tawh chuan chhandamna dik tak alo chang thin a, anun ah “dakna” a awm tawh lo a, sual a lut ve mai mai tawh lo a, a nghet em em a, sual a awm ngailo tawp tawh zawk a ni. A nunah Isua a chen tawh tlat avangin amah chu engmah ani tawhlo a, amahah Isua a awm a, chu chuan engkim a ti thin tawh zawk a ni.

Bible leh Science


A chang chuan I  nun hian tuihalna lian tak leh ril tak a awm tiraw? Eng emawni I hriat chak, hriat theih siloh, hriatawm tak nisi hi I nei em? Hmana ilo hmelhriat rei ruai tawh suangtuanna lo theng dik ti tih te hi I nei tawh em? I nun chhungrilah hmangaihna hrefiah tak tak niin I inhria em? I hrefiahlo tiraw! I hrefiah ngailo ang, Pathian hmangaihna lek phei chu pastor te leh speaker te sawi atang tihluihna, mahni leh mahni tihluihna ngeiin I inngaihtuah lungpuam chawp thin tiraw! Zep a ngailo. I nunah hian hriat reng tur leh hriat ngei ngei tur a awm a, hrechhuaklo leh hrelo a I awm tak avangin I buai nileng mai thin zawk a ni! Achang chuan i nunah khan ngatinge pahnih awm nia I hriat tlat thin! Ngatinge I chhunga sual awm a, hneh theilo te a I hriat thin! Pathian thu tuihalna hian I khat thin a, mahse I ngaihtuah tak tak thei silo tiraw?  Ngatinge rilru chaklo leh hriatna reng neilo a I inhriat fo thin! Finna tlachhamah I inngai em? Ngaihtuah teh, Lalpa min siam dan leh tumpui ram hi hrelo reng hian kan awm reng dawn em ni! Kan nihna dik tak hi Pathian ang, Pathian anpui liau liau a siam kan ni a sin!
Kum 4000 liam ta a mihring siamdan leh nihphung dik tak hre kilkel tur hian a hunlaiin kan awmlo a, mita hmu pawh an awm heklo. Mahse bible thu nung ngun taka chhiar hian Pathian min siamdan hi amah ang turin a ni a, amah kan an chuan amah ang chiahin ze ril leh rura tak  kan nei ve dawn tihna a ni! Tunlai ah cell cloning hian anpui hi a pholang ang em aw tih hi ngaihtuah a ngai khawp mai. Anpui a siam kan nih vang hian setana pawh hian min thik reng kha a ni si a! Cloning emawa anna mai hi chuan a rura zia hi a tilang pha ang emaw chu, setana  thik thei hial kan nih chuan. Pathian anga siam kan nih chuan Power kan neih ve ngei a rinawm a, nunna hial siam thei khawp kan ni ang a, reilo te a khawvel leh universe domain mai tur kan ni tih hi reason leh logic hmang thiam tan chuan hai rual a nilo!
Setana mission ah erawh  chuan mihringin Pathian a an tak tak hi a hlau hle thung a. A chunga rorel tu ni mai tur adama te nupa chu a thlem thlu ta a. Mihring rilru dik tak, hriatna leh finna, ropuina te  nuaibona zungzam chuan thisen alo fan ta a. Mihring chuan a nihna dik tak alo hre kil kel tawh lo tan a, setana tum ber chu a aia superior zawk mihring chu inferior ah awm tir a tum tan ta a. Eden huana hnawhchhuah hnu, BC 2000 hmalam ah chuan Abela leh Setha inkarah chuan Pathian  reng reng an au ngailo a nih kha. Ahnu lehah chuan Nova hunlaiin Vantirhkoh tlu te avangin mihring pathiana(semi-gods) biakna alo hluar tan ta!
BC 1200 atanga 875, Aigupa ropui vanglai te, Assuria ropui vanglai te leh Grik era alo her chhuah meuh chuan  setana biakna, milem, semigods- zeus, appollo, haides, rama, shiva tih te chu Pathianah neihin mihring hi a hnuaiah an kun ta dual dual mai tan ta a nih chu mawle!  Israel fate slaves period  chhunga Pathian lem an biakna kha a tam lutuk, sawi sen a nilo, kan hre vek tawh. Bible thuthlunghlui(OT) lam chu kal san ang.
AD 1-na ah Buddhism alo chhuak a, khawchhak ram hrut tanin, chutih lai mekin Eastern religion leh roman ram atang pathian tam tak alo piangchhuak leh tan ta a.  AD 274 ah roman emperor chuan Sun god,  egypt leh  persia pawh anla dang biklo; buddhism leh  zoroastrianism philosophy chuan khawvel pum mai chu a luah khat dawn ta mai a. Kha philosophy main teach ah chuan meditation, power of self psykhe hi a ni tlat a ni! Hei hi a mak lo, mihringin Pathian a anna hi mihring lam atanga neih tumna a ni a. Bible erawh chuan, “rinna nei rawh u” tih hi min zirtir dan mawl tak a ni thung.
Age of reason chuangkaiin technology leh philosophy lamah hmasawnna ropui tak alo lang tan ta. Mahse he philosophy ken tel pawi tak erawh chu “hedonism”, leh “geocentric” hi a ni. Tunhnu thleng hian kristian philosophy tam tak hi a la luah reng pawh a tih theih! Pathian dang mai bakah mahni ropui leh centre rilru put hi Pathian duhdan leh min siam dan a ni rih lo a. Chu chu setana deception dik tak zawk a ni. Ancient mythology leh religion scum chhuikir hian geocentric hi solar system atang ringawt pawh khan kan lo buai hmasa fe tawh a ni. Chu geocentric rilru chu philosopher leh scientist rilru luahtu ber mai alo ni zel bawk a, “Pathian kan zawnchhuahna hi min zawnchhuahna ai chuan a ropui zawk ” tih theology tobul hi a ni. Abrahaama rinna hi self develop a ni ngailo a, “gifts” zawk a ni. Pre-plan pawh a nilo a, backup plan zawk zel a ni.
Kum zabi 20 alo nih hnu meuh erawh chuan kristianna-in science leh philosophy a ngaihdan a tlak hmak a, “mihring finna hi sual a ni” tih mai hian. Renaissence alo thlen a pianga khristianna philosophy alo dang ve zel mai hi mak tak a ni. Pathian thu erawh chuan “finna leh hriatna” nei turin min ti miau bawk si a, Johana chuan “hemi kawngah hian fin a tul” a ti a. Creation composition hi ngun taka chik phei chuan science a inrawlh nasat zia te, mihring component pawh hi chemistry+physics= biology dik tak a ni. Mahse kohhran teaching hluar ber erawh “refused science/philosophy” tih hi a ni. Hei hi ngun taka ngaihtuah chuan setana deceptive method ala ni thei bawk. Irreversible tak mai a science leh bible a kal hi engdang vang a nilo, a phenh setana alo awm reng thin vang zawk a ni!
Kohhran chu krista taksa ni meuh e. Mahse Pathian ngei debate ngam tu chuan kohhran hi a beih ngamlohna chhan tur awm hek lo. Kohhran main view- inthlak reng hian chhan a nei a ni. Pathian lehkhabu chuan mihring hi Pathian anpui a siam kan ni a ti a. A ropuina tur hi sawi hian a siak lo. Chutiang ngaihtuah chunga engvang nge setana hian thei min ei tir, engvang nge min hneh, engvang nge min tihbuai? Mihring a thikna hi ril tak a ni. Hriatna leh finna, power ropui tak kan neih tur hi a mitthla ve reng vang zawk a ni a. Science hi a hlau a, Pathian thu pawh hi a hlau zawk bawk a ni. An pahnih phei hi chuan a hlau mai niloin inkalh awm ang taka a lan theih nan evolution theory, missing link, hedonism, geocentric..adt te hi a duangchhuak a. Min thununna atan kan DNA ah trigger a phum ru reng a ni!
Reasoning chuan Setana hian science kan hman hi a hlauh mai a nilo, Science leh bible kan lekkawp hi a hlau vet vet em a, miin bible a lek hma  hian science ah minlo luhkhalh daih a. Science hi bible kalh emaw tih turin risk ala thin a nih a rinawm em em a ni. Setana main secret ah chuan anihna dik tak kan chhui chhuah hi a hlau ber a, a diklohna, a fellohna, a sualna, a thatlohna leh mihring thlenga a tihbuai chhan chhutchhuah hi a hlau vet vet hle a ni! Pathianin justice a tih atang ve thung chuan “wisdom” kan neih hi fully la phal a nilo bawk a. A chhan chu hriatna leh finna tawp nei ila justice hian justice hi engmah lo ah a chan tir leh mai dawn si a. Chuvangin heng meditation, yoga, self develop psykhe reng reng sakhaw dang ami pawh hi Pathian atanga chhuak niloin setana atanga chhuak a ni a. Setana hian thlarau tanpuinaa ama originality reveals hi a phalloh tawp leh a hlauh em em chu a ni!

Baptism


Theologian tam tak zirtirna atang chuan Pathian hnung zuitu te hi thuanghniha then an ni a; Believers(ringtu satliah) leh Disciples(Pathian koh bik) ah hian an then a. Heng mite pawimawhna leh Pathianin an chunga a ngaihdan leh a hman dan pawh hi a dang ve ve a. Zirtirna tam zawkah chuan Disciples ho hi chu Pathianin a serh hran bik..prophets, pastor, father, saint..adt ho te ang hi anni a. Piantharna hrim hrim pawh hi an mahni tan bika duan niin, tui leh thlarau baptisma phei chu Disciples chan tur chauhin an ngai a. Amahni ah Pathian a pian tawh avangin an nunah sual a awm tawh lo a, an dai baw ngai tawh lo a, an chau tawh ngai hek lo.
Believer class ve thung chu rawn piang lam niloin “thunun/enkawl(influence)” zawk an ni anti thin. An tan chuan piantharna hian awmzia a neilo a. Pianthar theih pawh a nilo a, enkawl leh a tul hun atana hman mai mai an ni a. Tlu thei, tlu thin. Sual ngaihtuah thei, sual thei, sual thin leh chaklo thin an ni.
Hei hi theologian ngaihdan fumfe tak a ni a. A dikna lai awm mahse a diklohna lai a awm ve leh tlat thung si a ni. A bikin baptisma chungchang hi han khel dawn teh ang. Disciples class ho chauh chan turin baptisma hi duan chiah a ni em, enge baptisma, eng atan nge a pawimawhna tih han chhui chin teh ang.

CHANDAMNA ATAN BAPTISMA A PAWIMAWH EM
Middle age tirlam ah kha chuan Pelagius zirtirna anglo takin Augustine kha chuan Baptisma chu naupang atanga puitling thlengin chhandamna atan a pawimawh tak zet a ni tih kha an zirtir ber a. Kum zabi 12- na ah chuan khunkhan taka neih atan “sacrament” zingah telh ve alo ni ta a ni. Luther’s Large Catechism, 1529- in a sawi dan phei chuan Catholic, Eastren Orthodox, Protestant reformation, Lutheran leh Anglican ho zirtirna ah chuan “To be saved(chhandam nan)” tih vek a ni.
Baptistu Johana chuan “Rul thlahte u(Mat 3:7)”  min ti a. Paula chuan “rinna avanga khawngaihna a chhandam inni(Ephesi 2:8,9)” a ti leh a. Petera chuan “sim ula, insual ngaihdam nan Isua krista hmingin Baptisma chang theuh rawh u(Tirh 2:38) a ti a, tin, Baptisma chu Isua thihna leh thawhlehna anpui a nih zia a sawi bawk(1Peter 3:21). Isua vekin “mi tupawh tuiah leh thlarauva an pianthar loh chuan Pathian ram an lut thei lovang(John 3:5)” a ti ve leh a ni. Heng zawng zawng hi kan rem khawm dawn chuan tihian chhandamna alo insiam fel ta diam mai a, rinna(faith)+ simna(repentance)+ thih(baptisma)= chhandamna(salvation) tih hian kawng a awmsa diam mai a ni.
He formula hi bawhkan hlauh chuan a pawi thui em em a. Diklo taka shortcut  chuan ringtu nun a fiahlova, engah mah a tlak lo a, chhandamna thleng zoloin a zuzi mai thin a ni!

BAPTISMA CHU ENGE
BC 1000 hunlai vel khan Johana Baptisma ang tak hi Juda hnam khan an lo nei deih tawh a. Juda dan leh Talmud chuan chu chu “Mikvah” a ti a, English- ah chuan “ritual purity(urhsun taka thenthianghlim)” tihna a ni. Juda bible ah chuan miin Temple chhungah a luh dawn chuan he Mikvah hi a chang hmasa ngei ngei tur a ni a, chu chuan Juda Pathian a ring nei a ni tih a lantirna a ni. Thuthlungthar JUda lamah vet hung chuan Paula vekin Isua thihna chu sual kan thihsanna a ni a ti a, chutiang bawkin Isua thawhlehna chu nun thara thawhlehna a ni a ti a ni(Rom 6:3-5). AD 27 –laia Johna baptisma  pawh kha simna baptisma aimahin  simna  atanga baptisma tih zawk tur a nih hmel a(Mark 11:13; Luka 7:30). Isua ngei pawhin a ngai pawimawh em em a nih kha!
Baptisma chu greek tawng “baptizo” tih atanga lak, “silfai” tihna mai a ni a. Bible ah erawh chuan a nihna tak hi chi tam takin a awm a ni;
1.Felna zawng zawng hlen chhuak tawh tih entirna a ni(Mat 3:15)
2.Sual laka thih sanna entirna a ni(Gal 6:14)
3.Krista nen inzawmna nghet entirna a ni(Rom 6:4-13)

ENG HMINGIN NGE CHAN TUR
Isua vekin “intih a piang ka hmingin ti zel rawh u” a ti a, chu chu rawn chhunzawmin Apostle Paula chuan “engkimah Isua hmingin ti zel rawh u” a rawn ti ta a ni. Isua vekin “thuneihna zawng zawng ka hnenah pek a ni tawh” a ti a, tin, “hming zawng zawnga hming chungnung ber” title chu hlan a ni bawk tih Isua hian a sawi a ni.
Isua tih hi  Hebrai ah chuan “Yehoshua” emaw “Yeshua” tihna a ni a. A lampum chuan “Jehovah chu chhandamtu” tihna a ni.
Baptisma channa atan pawh hian Isua hian hming hman tur hi AD 30 laia Isua vana a lawn dawn khan a zirtirte a chah a, “Pa, Fapa leh Thlarauthianghlim hmingin Baptist rawh u(Matthew 28:19)” tih a ni. Mahse kum zabi 1-na laia Apostle te hming hman erawh chu engkim maiah khan “Isua hmingin” an ti vek thung(Galatians 3:26,27; Tirh 2:38; 8:12,36,37; 10:43,44,47). Hei hi Apostle ten Isua thusawi an zawmloh lampang a nilo a, Isua hming chu chhandamna(Hb. Shua) anih tlat vang zawk a ni.

BAPTISMA CHANG THEI TE
Theologian thenkhat ngaihdana Believer class chan ve atana duan a nilo an tih thin dikloh zia chu Tirh 8:12 leh 10:43 ah a hmuh theih a; hetah hian Believers ho ngeiin a ni Baptisma chang ni! Hei aia ngaih pawimawh zawk hi bible hian ala nei zawk a ni.
Baptisma hian anpui alo nei tawh a. Hlimthla pawimawh leh awmze nei tak atanga lo piangchhuak a ni a tihloh theihloh.
1. Setana toilet(Gen 1:1-2): He toilet ah hian setana pawl zawng zawngte(dinoussauras) chu tih mih vek an ni a. A awmzia chu leilung hmasa ber chu tui hmangin Pathianin alo chimpil tir vek tawh a. Tui hmangin thihna, siam tharna alo thleng tihna a ni.
2. Nova toilet(Gen 6-8): He toilet ah hian Nefellim leh mihring fate an inneihpawlh nasat em avangin thenfaina alo thleng a. Nova leh a chhungkua, ransa thianghlim thenkhatte nen chauh tui hian a chim ve lo a. A dang zawng chu tuiin a chim vek a, a tihlum a, siam tharna alo thleng bawk a ni.
3. Isua thihna(Kol 2:12): He thihna hian mihring sualna zawng zawng a phur a. A thihna in a bual khat a, nunna thar alo awmleh ta a ni.
Heng atang hian baptisma awmze dik tak chu alo lang ta a. Baptisma a rik hian“lungngaihna” leh “thihna” hi a ri tel ngei ngei tur a ni. Chuan thil khunkhan tak leh pawimawh em em a ni bawk a. A kentel pawimawh em em chu rinna(faith) mai bakah simna(repentence) a nei hmasa zet tur a ni(Mark 16:16; Tirh 9:18; Tirh 2:38; Matt 3:8; Tirh 10:39; Matt 28:19; Rom 6:1-13).
Hetih rual hian pawl ram zauh nan emaw, inneih nikhuaa chan atan emaw, a awmze hrelo a chan emaw, rinna neilo leh simlo tana chan hi phal loh leh khap tlat a ni thung a. Changlui leh tilui an awm chuan Pathian tumpuiloh ram dai tihna a ni. Pathian tumpuiloh ram dai hi Hebrai- ah “hamartia” tih a ni a, chu chu“sual” tihna a ni!

NAUPANG BAPTISMA CHUNGCHANG
Tirh 8:12 ah chuan Baptisma hi hmeichhia leh mipa ah chan tir a ni tih kan hmu a. Hengbak ah hian hmun dang dangah chhungkua anga chang pawh an awm a, naupang erawh a chang zingah sawi tel an ni ngailo(Tirh 16; 1Korth 1:16; Tirh 16:5). Naupang baptisma chan hi a chunga topic atang khian khap a nih zia chu a lang mai a ni. Mahse an chanloh vanga meidil kal tur lampang an nilo a, reason an la neihloh avangin baptisma chu chanter rihloh mai an ni. Mahse meidil an kal dawn tihna niloin, Davida ngei chuan a fapa, Betsebi laka a fa chu serh pawh tanlo, Baptisma pawh changloin thi mah se, “A hnenah ka la kal ve ang” a ti a nih kha(Sam 12:15-23).
Reference:
1. Douglas Allen Foster and Anthony L. Dunnavant, The Encyclopedia of the Stone–Campbell Movement: Christian Church (Disciples of Christ), Christian Churches/Churches of Christ, Churches of Christ, Wm. B. Eerdmans Publishing, 2004, ISBN 0-8028-3898-7, ISBN 978-0-8028-3898-8, 854 pages, entry onBaptism
2. Bowker, John (1999). The Oxford Dictionary of World Religions. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-866242-4. OCLC 60181672
3. Arndt, W., Danker, F. W., & Bauer, W. (2000). A Greek-English lexicon of the New Testament and other early Christian literature (3rd ed.) (164)
4. Theological dictionary of the New Testament. 1964– (G. Kittel, G. W. Bromiley & G. Friedrich, Ed.) (electronic ed.), volume 1 (530)
5. A Greek-English lexicon (Rev. and augm. throughout) (305)
6.  Stoltz, Eric (2005). “A Christian Glossary: Baptism”. The Abraham Project. Retrieved February 25, 2009
7.  Online Etymology Dictionary. Etymonline.com. Retrieved on August 14, 2010.

A hnena ka dil fo thin


Hmangaihna ka dil thin a,
Pek erawh ka ni ngailo!
Khawngaihna ka dil a,
Huat ka ni ta si.
Vawikhat pawh min zawt lovin a liam a,
Ka au kir thei mawlh silo!
Ka tan hun min siam ve turin ka ngen a,
Diriam taka hnawl ka ni ta si.
Ka duhlai ka hmangaih chu
Lungdamlo taka thlah maw a ngai si!
A duhlai D chu han pawm mai se
Thinlai ah erawh  a zual zel dawn si!
Khiangawiin han leng pawh ni se
Lungdamni a her chhuak dawn em maw ni le!

Reason leh Emotion


  •  Kum zabi 18 lai bawra reason hluarlai tawng pha tan chuan tunlai zoram kristianna hi chu a dazat tawh fu mai thei a ni. Dazat anga lo ngaih pawh hi a awm viau tho a. Age of reason ah khan geocentric ngainatna leh Pathian ngaisakna aia technology leh philosophy khan an nun a eiral zo ni ber hian a lang zawk a ni. Emotion lah kha kum zabi 1 na lamah extreme taka lo hman tawh kha a ni miau mai ve leh bawk si a. Khawinge dik a, khawinge diklo ang tih pawh hriat thiam a har tawh em em si! Mizo kristianna a emotion nasa tak mai, mahse reason tlakchham avanga reilo te a da leh mai thin nen hi chuan he hringnun kalkham siamtu hi chu zir ngai tak a ni.

    Pathian hian a thilsiamah hian engkim hi a tawk chiah(equilibrim)in a dah tlat mai. Kan lam tak fo “energy” pawh hi equilibrium state lama awm duhin a parameter a inthlak danglam thin. Entirna awlsam tak han pe ta ila – Newton Law of motion kan hre vek ang chu maw..Khuma han mut thal thuai mai hi eng vanga nuam em em nge a nih tih hi kan ngaihtuah fo mai thei. Hei pawh hi engdang vang ni lovin kan khum leh keimahni taksa kha equilibrium state-a awmin zero energy a lo neih vang a ni. A dang leh pakhat chu vawt kan tih chhan hi kan taksa system leh kan chhehvel(surrounding) ten temperature in ang chiah(equilibrium) neih an duh vang a ni. Kan chhehvel kha a vawh zawk chuan kan taksa tangin lumna kha a chhuak a kan chhehvela temperature nen intluk an tum ta thin a. Chumi ven nan chuan kawrchhah tak kan ha mai chauh zawk a ni. Kan natna vei tam tak pawh hi vital force leh inimical force inbalance vang a ni bawk.

    Tin, time hi fourth dimension anga ngaihna pawh hi equilibrium concept atang thoa lo lang a ni. Time hian spatial direction a nei hauh lo va mahse ENTROPY(rate of disorder) kalna lam hi a hawi niin pawm a ni. Mathematical tools zawng zawng deuhthaw hi a innghahna chu eng dang ni lovin equal to(=) hi a ni bawk a nia. Bible zirtirna pawh mahni inhmangaih ang chiaha midang hmangaih kha a ni zel bawk. 

    Tuna REASON leh EMOTION pawh hi hetiang deuh hi a ni. Emotion hi huamzau thei tak heng- hate, fear, anger, envy, love, happiness, desire..adt  leh a dang tamtak a awm ang. Hengte  pawimawhzia mai chu kan nun ah hian lohtheihloh a awm an ni a.   Chumi awmzia chu- mi pangngaiah chuan reason leh emotions chu kalkawp a ni reng tur tihna a ni. Mental disorder tam zawk pawh hi reosoning aia emotion tuipuia tang an ni ber a. Tehna tlang inanglo bawk mahse miphuailuai deuh chu emotion hmang "pa rem hrelo pa talhah" kan tih ang ho kha an ni ber bawk...Mahse chu chu thuthlukna tur ala ni chuanglo, emotion hi a nihna tur ah tak chuan chakna ropui tak alo ni thin. Khawvela hla ropui leh tha – “We are the world” pawh hi engvangin nge miin an duh tha an tih em em kan tih chuan emotion hmanga mi khalh kawi thei a ni tlat a ni.

    Thenkhatin emotion hi an sawisel vak thin a,  sawsel vak chi a nilo. Ringtu, kristian nih tawh chuan emotion hi kan chak lehna hnar a ni.  Engkim a hun leh hmun a awm ang chiah hian committe leh thutlukna siam hunlaite hian reasoning lam emaw hi(emotion lam ni lo) hi chak viau mai sela a tha duh khawp mai. Rinna(faith) ah erawh chuan reason leh emotion a kalkawp loh chuan a famkim leh der bawk silo.Pathian thu pawh hi emotion ang zawnga thlir chuan emotion lutuka thlir a awl khawp mai. Hmangaih Johana te, Petera te, Hosea te leh midang dangte hi an emotion viau laiin Paula erawh a fim kar thung. Pathian hmangaih tawp lova min hmangaihtu- a fapa meuh rawn tirtu PA(YHWH) pawh hi turu tak a ni. Mahse a innghahna erawh reason tha tak a awm leh zel thung. A awmzia chu sacrifice hi emotional lam aiin reason mumal tak a nei tihna a ni. Mosolman hoin Jihad avanga an martar(thihchilh) chhan pawh kha reason mumal tak, vanrama hmeichhe virgin 70-in lo chmuak tura an hriat tlat vang a ni bawk....  

    Amaherawhchu, reason tel lo va emotion hlanga innghah chu mi a tiau dup chunga in sa kha a ni mai a. Motor alo tlan theih nana a ke a grease kan hnawihloh a, alo tlan rei theilo ang vel hi a ni bawk. Emotion leh physical sensitivity hi a inkawp chiat bawk, disappointed love nei reng reng an hlim ngailoh chhan te, irritative person ho reng reng an dam rei ngailo tih te pawh hi a nih a rinawm. Thinchhe hoin "heart disease" an neihna chhan te pawh hi..Mihring zia hi a bei nghet khawp mai a, emotion ngah deuh te ngah lo deuh te, va judge danah kan fimkhur a tul khawp mai. Mi lungchhe hma tak hi an lungchhiat hma em vanga kan dem chuan kan dem phak lohvah a kal mai ang. Personality hi a chanve chu develope theih miah loh tluk a ni tih genetical angin an ngai a, a chanve erawh chu develope theih a nih avangin personality developement pawh subject pawimawh tak a ni reng a. Kristian preaching hi emotion/attitude build up na kawng deuh vek a ni a, dawngsawng tura kan beisei chu reason a ni thung.

    Phul deuh luai chauh emotion huanga kan khung hi a dik chiah bik lo va, phul si lo reason kan dem tel phah fo, phul lo reason huanga dah hmak kha a fuh lo mai thei bawk e. Mahse reason hi kawng engkimah fiahtu a ni fo va, a role hi hlu tak a ni. Rene Descartes khan “i think, therefore i exist” a ti a, a sawiseltute chuan an sawisel nasa hle ” sakawr hmaah tawlailir a awm thei a mi( ama hming nen lam an deu a, des cart before the horse)” an tihsak vel, a nihna takah chuan kan awm(exist) a ni tih kan fiahna chu kan awm tih kan ngaihtuah theihna hi a ni daih. Mihring consciousness chungnunna em em chu reason hi a ni a, kan hria tih kan hriatna hi a ni. Atheist tam tak te pawh hi reason mumal tak nei si a, emotion hlam chhiah an ni fo a, hei hi an mu tanna a nih ka ring thla ve rawk bawk..  

    Thil reng reng a kal fawr tawh chuan do a tul a, do dawn chuan kan do tur kal nat lam force hriat erawh a ngai em em thung si a ni. Hringnuna a inbuk tawk dan pawh hi bazar nu-ho tena “inbuk tawk” an tih ang nilo, legal metrology-in “inbuk tawk” a tih ang thlap tur  ni. Achang chuan head  hian heart hi a a over-rule fo thin tur a ni a. Mashe a over-rule reng chuan hlimna dik tak hi a kimlo thin. Chuvangin heart hian head hi a over-rule ve leh thin bawk tur a ni. Chuti chuan hringnun chu a beat  leh rhythm alo dik ta chiah a. Hmangaihna ah ngat phei chuan heart hian chanvo la se, a dik ber mai. Mahse heti ngawt avanga "hmangaiha" hi emotion anga kan ngai erawh a fuh lo theih. Anihna zawkah chuan hmangaihna hi reason hi a ni ber zawk a. Eden huanah khan  Evi tlukna kha emotion vang a ni a, Adama kha thlem a ni velo rih lo, mahse evi amah maia a boral tur ngai ngamloin hmangaihna avangin a "thihchilh" ta zawk a ni. Hei hian hmangaihna hi rilru fim tak, diklohna leh fellohna, a thatna lam thlenga kan hriat tawh hnua thuthlukna fel tak hi a ni tih alo lang ta a ni. Tunlai mizo nula tlangval ten "kla hmangaih che" an intih pawh hi a nihna tak ah chuan "ho dun ang" tih ang vel a ni. Chuvangin Sunday zan mipui tam tak kara "Lalpa ka hmangaih che" ti ho reng reng an daihreiloh chhan hi a ni e..  

    Emotion hmachhuan a piangthar mizo ho reng kan daih rei theihloh hi. "Tah chhuah" avanga tah mai tak te, "lam" chakna avanga lam mai tak te, "inkhawm" chak leh duh vanga inkhawm mai te, midang tih avanga ti ve te, mawihawih zawn te, mental good aia extrinsic good kan ngainatna te, kohhran bel tam apiang tlangval fela kan ngaihna chhan te..adt a tam lutuk; heng zawng zawng hmanga piantharna kan nei anih chuan heng chakna leh duhna alo reh hun hun hi "DAK hun" chu alo ni mai tihna a ni! Emotion hmanga Pathian thu zir pawn a daihrei theilo a! Emotion hmangin Thlarauthianghlim kan dil a, tlo zia reng kan nilo. Chuvangin reason hian hringnun-referee angin mi a thlifim fo tur a ni.

Ava han nuam thin em...


Zan dar 9 a pel ta maw tih chuan hostel chunglam chu a ngai tein ka pan chhoh leh hnak hnak a, chaw eikham ka nih vangin ka rit luk mai. A chungsang ber maiah chuan ka tih dan pangngai bawk chuan van lam en turin ka mu siai siai a. Helai hmun hi ka ngaina khawp mai; kum hmasa leh hmasa lamah ka thianpa nen kan ti ti vawrh dunna a nih avang hian ka ngaina em em a. A chang leh mahni chauha lungchhia leh thinlung inhawng taka ka tahna hmun anih avang hian ka hlut em em bawk. Chutia hlut em em e tilo chuan “beer” nena hun ka hmanna ani leh lawi bawk a, nilo…ka bialnu ngei pawh hemi hmun ngat ah hian ka be fo thin a ni.
Chutia ka mutna chin ah chuan dar 10 alo ri dawn dawn ta mai. Tihdan pangngaiin ka thianpa chuan ka awmna lam panpah chuan “beer la ila” min rawn ti a. ka hnial bik lo. Khawlum nen, lehkha zir ngaihtuah peihawmloh nen! Pawisa neih ang ang zawng khawmin beer zawrhna dawr kan pan dun hnak hnak a. He dawr hi kan kal thanna anih tawh avangin chutia kan thleng chu a neitupa hian minlo hmelhriat tawh khawp mai; mi thenkhat  ramvachal ten ” a rim atang ruah a sur dawn leh dawnloh ka hre thei” an ti ang deuh hian dawrnghaktu chuan min melh “beer” nghal run mai zel a. A chang chuan beer la tur niloa kal nikhua hian“beer chahie?” alo ti lauh lauh zel. Zialo thei thin khawp mai a chang hi chuan!
Chutianga kan lak zawh chuan hostel chung chu kan pan dun leh mai thin. Achhan chu helai hmunlo hi hmundang nuam leh thawl nuam tak tak awm mahse helai hian kan lung a dum ber a, duh duh sawi theihna leh mahni chanchin, unau ang maia sawhbuak hawk hawk nan chuan hmun duhthusam chu ani hrim hrim reng a ni.
” I thlit a hun e” tih pah chuan ti ti kan han vawrh tan a; Keichuan, “tunah hian mizoramah awm ila chuan ka bialnu bulah ka awm ka ring” tih atang ka tan dawn emaw ka tia, “kha nu te kha chu a hmeltha reuh a sin” tih atanga tan a ngai thin! He hmun ah hi chuan mipa pahnih inkawmna a ni a, duhleh kan bialnu te chu kan dah tha rih ang a, duhleh midang kan sawi thei a lawm. Hmangaihna kan sawi rih lo a, hmeichhe hmeltha tih kan sawi mai mai chauh a ni.
Rei deuh hlek kan khel hnu chuan “ka bialnu kha enge a an ve?” tih ah kan luh a ngai leh tlat! A mak lo, kan dawmlai, kingfisher bur ngei mai hian min nawr kal zawk a lawm le. Keini pawn kan iai rukna lai zawng zawng nghilh thak khawpa duhawmin kan bialnu te erawh chu kan chhuah thung thin. A fair a nia he ti ti hi… Kan inzui tan dan atanga kan intihthiamlohna te, hun hlimawm leh nuihzathlak lai te chuan kan nuih hi a tiza em em a. Mipa inkawm dun e tilo chuan hmeichhe chungchang hlir kan khel lawi a, intipa e tilo chuan kan bem ngamloh hmeltha tih te kan ui thu kan sawi vul chuk thung erawh chu a retheih thlak mang a. Hmeltha kan tih ten min ti ve silo, hmeltha vaklo kan tih ten hahipin min sawi thung si a le!
“Thiana, kan lak belh leh dawn em?” tih pah chuan bur khatna ve ve chu kan ruak ta huai mai. Ti ti kal tluanglai karah “tehreng mai” tihpahin, “a bawp nalh zia te kha I hria em, fate nu atan chuan itawm tak a ni” tihloh leh,“khumlaizawla chetpui atan chuan ka iai lo khawp mai” tih kan sawi ri zauh zauh. Kan thil in chuan min fan tan der a ni tih kan inhailo ve ve, keiphei chu in ngun e tilo chuan ka hai riai riai a, hai chhia erawh ka nilo. Mahse tawng nuam tawk vel anih zia chu ti ti atang a hriat mai. Reilo te ah kan phone kan hmet nauh nauh tan a, balance kan nei em tih chu ka rilru a lo awm nghal a ni.
Zan dar 11 a pel ta maw, dar 12 a ri mai dawn! Ti ti lah chu a vung dun tawh em em a. Ka thianpa phei chuan a hmeltha tihnu kha khumah a mutpui thei lek lek ta; mahse atakah nilo, a suangtuahna leh a ti ti zei zia, hmeichhia a hnehsawhna lamah a ni daih thung a nia. Mahse kan ti ti pawhchah a ngai tlat, “lak belh ang”tih pah chuan tho kan rual a, dawr lam panin kan kal leh ta hnak hnak a.
Hetianga chhuah hi chu kan uar ve pangngai a nih avang hian vai pawn eng tehual ah min ngai lo. Kan ngai biklo a. Kan inkawm diam dial hi a ni zawk ber. He zan kher pawh hian kan lak belhna lam tur ah vai changkang, intichangkang a nih chu; beer um hnih ve ve mnin treat anih chu mawle. Ekhai, manhla tak a sin! Kan letleh chu post ngaiah bawk kan kal leh a. Ti ti ngai bawk vawrhin kan bu leh tluk tluk ta. Mahse a hma ang chu ani thei tawh hauh lo! Ka thianpa ngei pawh chuan a hmelthai chu mutpui a hnekin an mutna room atangin a chhuah tauh san emaw tih tur tak hian a chhiatna hlir a bir tluk tluk ta thung. Engpawh nise a tha vek e!
Chutia kan ti ti mawlh mawlh lai chuan kan thiante min au thawm chu kan hre thei a, ui talh an tum thu a ni. Zinglai dr 12 a pel tan mek a. Ui zawng tur chuan kan chhuk ve ta a. Ui hi a awm mailoh avangin ui zawn a ngai a, ui pawh chu kan duh tur chi chu – thau tak, vun hrisel, mam tha tak, thianghlim tak, a bawp nalh tak ani tur ani tih hi a ni.  Mizoram lama chakai khawrh ngailo, ram kal ngailo ho kha kan ni a, keiphei chu uisa ei ngailo ka ni. Mahse mizo nih manah ka kal ve chuan a nuam ang tih ka ring tlat. Zing dar 12 leh a chanve vel ah chuan kan zirna khua chu kan fang chhuak tan ta a. Kan ui duh ang chi kher chu vang tak a ni! Vang tak!
Hetianga zanlaiah ui zawnga kan chhuah hi ka hun tawn tawh zingah chuan a nuam khawp mai. Thalai nun za tawk kann nih vang nge police hian zing dar 1 leh 2 velah hian ui kan vai chu hrethiamloin min um vak vak zel a. Keini thaza tawk vel lek, hlauh em em neilo, BMX intikhalh thiam em em tan chuan inum tir chu nuam tak a ni. Hoste thlen hnu hian sawiho a nuam zual em em a. Thinphu leh thlan tla hlawp hlawp a tlanhchhia te ai chuan game anga ngai tu tan chuan nuihpui tur hi a tam the e. Hei hian ka hringnun an luah khat hneh em em a ni ber.
Chutianga hun kan hman fo thin deuh thaw avang hian dar 3 emaw dar 4 vel ah zing thingpui in turin muloin train station te kan pan leh mai thin. He hun kal dan leh hun hlimawm tak tak hian ka nunah thalai nih ropui zia leh Pathian tih pawimawh zia min hriat nawn tir fo thin. Ka hmangaihin min kalsan tum pawh khan he hringnun nuihzathlak leh hlimawm tak hian min hnem fo thin. Thiante hi anlo va hlu em tih hi tun hnu hian ka ngaihtuah reuh reuh a, ka lungleng thin khawp mai!

Thamam dawn ve che maw?


Hmangaihna ka dil thin a,
Pek erawh ka ni ngailo!
Khawngaihna ka dil a,
Huat ka ni ta si.
Vawikhat pawh min zawt lovin a liam a,
Ka au kir thei mawlh silo!
Ka tan hun min siam ve turin ka ngen a,
Diriam taka hnawl ka ni ta si.
Ka duhlai ka hmangaih chu
Lungdamlo taka thlah maw a ngai si!
A duhlai D chu han pawm mai se
Thinlai ah erawh  a zual zel dawn si!
Khiangawiin han leng pawh ni se
Lungdamni a her chhuak dawn em maw ni le!

RAMHUAI LEH KEINI

Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...