Tuesday, 23 September 2025

WHY IS SOMETHING RATHER THAN NOTHING

He zawhna nei hmasa ber tu chu Philosopher Mortimer Adler a ni a. Theist tam tak chuan Cosmogical Argument a thu pawimawh êm êm Cause- Effect nena hmeh remin, Universe dintu leh cause tu chu Pathian ah an ngaih a ni.




Mahse, David Mills, Politician leh Writer ni bawk chuan, he Adler-a Question hi Atheism point of view aṭang pawn thil ni thei leh awm thei ve tho ah a ngai a. A chhan chu, kum zabi 19 hunlai a an thil hmuhchhuah pawimawh em em, Mass- Energy conservation of Law khan Universe hi Mass leh energy aṭanga siam niin, chu mass- energy chu siam(create) emaw paih/tihbo(destroy) theih a ni lo a. Chuvangin Non-existence aṭang existence Universe hi a inṭan dawn lova, Existence awmsa vek aṭang tun existence Universe hi a awm dawn a ni, a ti a ni. 



Hei hi tun hunah pawh hian thudik a ni a, Matter khawvelah kan cheng a, non-existence hi hmuhchhuah reng reng kan la nei lo. Nimahsela, ṭhenkhat chuan matter nihphung zawk hi va sawifiah zawkin Pathian awm theih dan an la dap ta fo. Chu erawh Stengera'n a lehkhabu, 'The Comprehensible Cosmos' a inziak ang khan, 

"Physics Law hi Matter nihphung sawi nan engmah khap a nilo a. Chumi baka mihringin matter nihphung va sawifiah ve ngawt tur khaptu a ni." 


Cause-Effect Argument Hi Sciene Field Ah Hman A Rem Teh Ṭuh Lo!


Cause- Effect hi Theist leh Philosophy huangah hman a rem êm êm a. Tin, Philosophy sub-branch chu Theology hi alo ni ve kher bawk nen. Mahse, Science huangah erawh hman ve kher a him chiah lo thung! Entirnan, Motor a chhia a. Philosophy(+ Theology) ah zawhna va zawt ila, zawhna tawp thei lo leh a chhan zawng reng rengin hun kan hmang ral ang. Mahse chu chu Science ah a ni ve lo va, Motor chhia chu a Plug Board a kâng a, kan thlak a, a ṭha leh mai. Tin, Atomic theory ah, Photon lo insiam ṭhin na 'exited level' aṭanga 'lower level' an inthlak pawh hi Cause tu neilo anga hriat a ni leh zel a. Chutiangin Radioactive nucleus decay chungchangah pawh hian Cause evident a awm lo tih a ni!



Nothing


Theistic POV- ah chuan Pathian hi Primary Cause nia ngaih a ni a. Cause-effect argument ah chuan premise leh conclusion a awm a ngai a, Theistic pov a dik thei lo tlat. Chuvangin Pathian chu tu siam mah a nilo(came out of nothing), an ti ta thin.


Theistic POV hi dik nia kan ngaih dawn chuan engvangin nge Universe hi 'out of Nothing' aṭanga a rawn awm theih bik lovang ni!? A chhan chu sawi tak ang khan Mass- energy hi siam emaw a ni si lova. Paih bo theih lah a ni hek lo. Chu chu alo awm tawp a, nothing aṭang alo awm tawp tihna a ni. Hei hi existence kan tih inṭanna bulphum chu a ni. Tin, "No Boundary Model"- James Hartler leh Stephen Hawking te siam ah pawh khan, Space- Time ah hian Universe hian awm ṭan hun leh tawp hun a nei lo, an ti anghe nghe a nih kha!



"The Universe there and after always exist" 

"You will always exist in the Universe in one form or another"

AYURVEDA HMANGA HRISELNA MI TIN TÂN


Thuhmahruai

Ayurveda hi India a piang, traditional medicine health care system, alternative medicine zinga pakhat a ni a. India rama damdawi hman dan chungchanga literature hmasa ber chu India rama Vedic hunlai,i.e., BC kum sang hnihna laihawl vel khan a lo chhuak a. Suśruta Samhitā leh Charaka Saṃhitā, te niin Ayurveda lehkhabu lungphum zinga mi a ni.


Kum zabi engemaw zat hnuah Ayurveda mithiamte chuan natna chi hrang hrang enkawlna tur damdawi leh surgery chi an siam chhuak a. Hun hmasa lamah chuan Ayurveda chuan "element panga" physics a hmang a; Pṛthvī (lei), Jala (tui), Agni (mei), Vāyu (thli) leh Ākāśa (Van) mi — mihring taksa pawh tiamin khawvel pum pui siamtute. Chyle emaw plasma (rasa dhātu), thisen (rakta dhātu), sa (māṃsa dhātu), thau (medha dhātu), ruh (asthi dhātu), ruh (majja dhātu), leh semen emaw hmeichhe chi (śukra dhātu) te chu taksa siamtu thil pawimawh ber pasarih– saptadhātu anga ngaiha ni. Tin, Ayurveda hian elemental energy emaw humours (tridoshas) pathum balance a ngai pawimawh a: Vāyu vāta (air & space – thli), pitta (mei & tui –bile) leh kapha (tui & lei –phlegm) te hi an ni.




A lo ṭhan chhoh dan

Ayurveda an harhna ropui tak hi chhinchhiahna hmasa berah chuan kum zabi 20-na tir lam ațang khan a ni a. A tirah chuan India chanchin hun thim tak hnua Ayurveda lama thiamna la awmte chhanchhuah a ngai êm êm nia inhria tlem te chauh an awm a. He harhna hi ram thlipui nâ tak nêna inzawm tlat a ni. A ṭhen phei chu chutih laia British mi fingte pawhin an thlawp tlat a. Independent neih hnuah harhna chiang tak a thleng ta. Chuta ṭang chuan Ayurveda chu nasa takin a lo ṭhang chho zel a. India rama politician lar be pahnih te'n Ayurveda damdawi lama an thil tawn hian Ayurveda siam thar lehna kawngah hmun pawimawh tak a chang tih rinhlelh rual a ni lo. 


Kum 1962 khan Independent hnu lama India Prime Minister hmasa ber Jawaharlal Nehru chu a kal (kidney problem), rei tak allopathic damdawi hmanga enkawl theih loh chu hlawhtling takin enkawl a ni a. Chumi hnu rei vak lovah a doctor, Ayurvedic doctor lar tak S. Sharma chuan India parliament hmaah thuchah a sawi a, National Committee for Ayurveda Development dinna kawng a hawng ta a ni. S. Sharma chu a chairman hmasa ber a ni nghal a. Kum sawmnga hma lam khan chutih laia Ceylon-a, India High Commissioner, V.V. Giri hi a hnua vice president a ni leh a, a hnuah India President a ni leh bawk.


Kum sawmruk liam ta sorkar chhoah khan India enkawlna hnuaiah University tam tak hawna ni a, hetah hian Ayurveda hi kum thum ațanga kum nga chhung programme-ah B.A, M.A emaw Doctors degree neia zovin zirtir ṭhin a ni. Tunah chuan ram chhungah Ayurveda zirtirna University 150 chuang a awm ta, chung zinga a chanve chu state Institution an ni a. Sorkar chuan tunlai scientific parameter angin traditional herbs zirchianna tur laboratory hmun hrang hrangah dinna tur a siam bawk.



United States-ah chuan Ayurvedic nidamdawi hi complementary leh alternative medicine (CAM) anga ngaih a ni a-abikin CAM whole medical system anga ngaih a ni. Ayurvedic damdawi lama hman ṭhin therapies tam tak pawh hi anmahni chauhin CAM angin an hmang bawk- entirnan, herbs, massage, leh specialized diet te.


Ayurvedic medicine hian taksa, rilru leh thlarau te inzawm khawm leh inthlauhna Philosophy hmanga siam a tum êm êm a. Hei hian natna laka invênna leh hriselna tichaktu a nih rin a ni. Ayurvedic damdawiah hian chi hrang hrang taksa tihfai leh balance siam ṭhatna tur product leh technique te a zirtir a. He'ng thil ṭhenkhat hi hman dik loh emaw, train practitioner kaih hruaina tel lo emaw a nih chuan a hlauhawm hle tih hriat tel a ngai. Entirnan, thinghnah ṭhenkhat chuan side effect an nei thei a, damdawi pangngai nên pawn an inhal thei bawk. Heng bakah Ayurvedic damdawi hian taksa leh rilru hriselna lama harsatna bik a enkawl cheu a. Ayurvedic thiltih tum ber chu taksaah natna thlen thei thilte tihthianghlim a ni a, chutiang chuan inremna leh inthlauhna siam thar lehna tur a pui a ni.










Ayurvedic Philosophy leh Hriselna


Ayurveda philosophy bulpui ber chu a hman dan kaihruaitu ngaihdan engemaw zat a awm a: 


1. The Five Elements: Ayurveda chuan Universe chhunga thil awm zawng zawng, mihring taksa pawh tiamin element panga ațanga siam a ni tih a sawi a, chungte chu: lei, tui, mei, boruak leh boruak te an ni. Heng element te hi an inzawm khawm a, kan taksa leh rilru mizia enkawltu primary doshas (energetic forces) pathum an siam a ni.


He'ng Ayurvedic tihdamna philosophy hian fiahna a paltlang tawh a, tunlai damdawi kalphung lo chhuahna leh a thununna ațang pawhin a dam khawchhuak daih tawh bawk a. Vedic philosophy ațang chuan mihring hi leilung nena inhnerem (intrinsic part) tlat a ni a- kawng tinrengah an inzawm tlat a ni. Chumi awmzia chu an awmna hmunah inthlak danglamna eng pawh hi thleng se mimal a taksa leh rilruah nghawng direct emaw indirect emaw takin a nei dawn tihna a ni. Entîr nân, nun dân, ei leh in, leh khaw lum leh khaw vawt inthlâk danglamna chuan kan ṭhatna leh kan hnathawh dân pum puiah inthlâk danglamna engemaw zat a thlen thei a ni. Chuvângin, mihringte hi rilru leh taksa lama hlâwkthlâk tak nun hrisel nei turin kan chhehvêl nêna inrem taka kan awm a ngai a ni.


Ayurveda huam chin leh a pawimawhzia hi tunlai science ngaihdan leh kalphung aiin a ril zawk emaw tih tur a ni. Ayurveda-in damna leh hriselna a ngaihtuah dan hian danglamna tam tak factor ṭhenkhat- mimal taksa, rilru, thlarau, khawtlang leh rilru lam thilte a nghawng nasa bik a ni.


  • 2. Dosha Pathum: Ayurveda chuan mihring hi kan rilru, taksa leh thlarau lam awm dan tur siamtu principle energies pathum inzawmkhawm niin a sawi a. Doshas tia hriat bawk, chu'ng principle energies te chu Kapha (tui-lei), Vata (air-ether) leh Pitta (mei leh tui) tiin a thliar hrang a ni.


Heng doshas te hi kan taksa hnathawhna atân a tidanglamtu chakna bulpui bêr te an ni. Ayurveda-in a tarlan dan chuan Vata, Pitta leh Kapha dosha tlakchham emaw, a tam lutuk emaw chuan natural balance leh cellular function a tibuai thei a, toxin a siam a, hriselna lama harsatna hrang hrang a thlen thei a ni. Damna famkim chu he'ng principle energies emaw doshas emaw inkara balance awm tir hi a ni a. He kan taksa, rilru leh hriatna te hi inrem taka thawh a ngai a, chu chuan inthlauhna leh hriselna ṭha tak a vawng reng tur a ni. Principal energy emaw dosha emaw tinte hian eng nge an entîr tih chu hetiang hi a ni:


Vata Dosha

Vata hian rilru leh taksa pum puiah tui leh ei tur pawimawh tak tak a chet-vel tir toxin a siam a, hriselna lama harsatna hrang hrang a thlen thei a ni. Damna famkim chu he'ng principle energies emaw doshas emaw inkara balance awm tir hi a ni a. He kan taksa, rilru leh hriatna te hi inrem taka thawh a ngai a, chu chuan inthlauhna leh hriselna tha tak a vawng reng tur a ni. Principal energy emaw dosha emaw tinte hian eng nge an entîr tih chu hetiang hi a ni:


Vata Dosha

Vata hian rilru leh taksa pum puiah tui leh ei tur pawimawh tak tak a chet-vel tir thin. Physical element 5 zingah hian Vata hi space leh air ațanga siam a ni. Vata hian thisen kal dan a thunun a, taksa ațanga chhia leh toxins te a paih chhuak thin. Kan thu anga che vel nilo mah se, kan thawk leh ngaihtuahna pawh Vata hian a thunun tlat a. Kan nitin hnathawhnaah chakna leh beiseina tha neihna turin Vata dosha hi level tha ber ah a awm tur a ni. A lehlamah chuan Vata hi a dik loh chuan hriselna lamah harsatna a neih theih a, chu chu constipation, hahna, hypertension, digestive chungchang leh unwarranted restlessness te hi a ni.


Pitta Dosha

Pitta hian chaw ei leh in (metabolism) a buaipui thin. Chaw ei chu chaknaah a chantir a, chu chu Vata hmangin taksa pum puiah a mobilise leh thin. Pitta hnathawh bulpui ber chu inthlak danglamna a ni. An vun rawng eng mawi tak, ei leh in tha, eitur duhna nasa tak an nei bawk. Vitiated pitta dosha hi vun nâtna, GI tract-a harsatna, peptic ulcer, heartburn, leh acidity te a siam fo thin.


Kapha Dosha

Kapha hi lubrication ang mai hi a ni a, taksa pum pui structure a thlawp bawk. Kapha hi cells te inzawmkhawmtu glue tih theih ni. Thau, a a reproductive tissue, ruh leh bone marrow te siamtu a ni. Kapha Dosha hian rit leh than dan a thunun a, ruh leh joint leh chuap-a lubrication dik tak a awm theih nan a enkawl bawk. Kapha hi a nihna takah chuan substantive leh stabilizing a ni a, taksa chakna siamna kawngah a pui hle.


Mahse, Kapha hi a chak taka a awm loh chuan duh loh zawnga taksa rihna a tipung thei, a tichak lo thei a, mutchhuahna thlen thei bawk a ni. Hun rei tak chhung Kapha in balance lo hian zunthlum, asthma, leh depression a thlen thei bawk.


3. Prakriti leh Vikriti: Prakriti tih hian mimal pianpui dân (natural constitution) a kawk a, chu chu a pian tirh ațanga tihfel sa a ni a, Vikriti erawh chuan tuna a hriselna dinhmun, nunphung, ei leh in leh boruak in a nghawng dan a kawk thung. Ayurveda hian Prakriti leh Vikriti inkara inthlauhna siam leh a tum a ni.


4. Sattva, Rajas, leh Tamas: He'ng guna (qualities) pathumte hian rilru leh lungnona (emotional) dinhmun a sawifiah a. Sattva hian thianghlimna leh inremna a entir a. Rajas hian thiltih leh chawlh hahdam lohna a keng tel a, Tamas hian inertia leh thim a entir bawk. Rilru inthlauna awmze nei tak hi hriselna zawng zawng atan a pawimawh hle.


5. Agni (Digestive Fire): Hriselna zawng zawng hi kan chaw ei leh in (digestive system)-in a thunun ber a ni. Digestive fire kan tih mai hian tha taka hna an thawhtheih nan local seasonal, produce hmanga siam chaw te ei a pawimawh hle. Eitur ah soup leh salad telh thin ila. Canned, frozen leh processed foods te hi ei loh tur.


Ayurveda-in a sawi dan chuan chawhmeh sâ(Agni) hi hriselna atan a pawimawh hle. Digestion, metabolism leh nutrients lakluh theihna nghawng a ni. a


6. Rilru leh Taksa Inzawmna: Zing lama hun rei vak lo meditation session(rilru hahdam taka insiamna hun) neih hian rilru chakna a tisang thei a, rilru hahdamna a thlen thei. Mi tam zawk chuan meditation mumal tak hian stress leh anxiety tihziaawmna atan an hmang thin. 


Ayurveda hian rilru leh taksa hriselna inzawmna thuk tak a hre chiang hle a. Yoga leh meditation ang chi practice te hi Ayurvedic tihdamna ah hian a pawimawh hle.


Taksa hian a energy mamawh 100%-a a awm leh theih nan chawlh hahdamna tha tak a mamawh a ni. Ayurveda mithiam te chuan zan tin darkar 7-8 chhung mut a, chawhnu lamah mut loh tur tih an zirtir a. Mit leh rilru a hahdam theih nan mut hma minute 30 hma lamah electronic lam dahțhat ngei ngei a tha an ti bawk.


7. Nitin hun hmandan hi khuarel nen a inmil tur a ni: Hei hi zing harh hma leh zana mut hma tihna a ni a, a tlangpuiin 10 PM hmaah mut a ngai. Nature-in a hrilh dan ang zul zui zelin Ayurveda pawh hian tlai ei leh in tur min hrilh bawk a. Chu chu a thiam zawk rawn tur an awm reng a ni.


8. Nature-a thing leh mau leh thil rimtui tam tak nena inzawmna neih: Chaw siamnaah hian thing leh mau leh thil rimtui hman hi a hrisel a ni. Heng herbs(hnim hnah) te hian chaw eiah thlum a belhchhah mai bakah damna leh hriselna atana thatna hrang hrang a pe bawk. Heng thil rimtui te hi lei hnuai zung nei, pil, thei, pangpar, emaw thlai ațanga chhuak chi te an ni. India ei siamna a hman tlanglawn thlai hnah rim nei thenkhat chu purun, sawhthing, dhania, Elai chi etc. te an ni.


Ayurveda chungchanga mipuiin an hriattur pawimawh


Ayurveda hi life science zing a mi a ni a. Mi tam tak chuan a awmzia leh midangte tana a thatna an sawi kan hre tawh awm e. Hetah hi chuan a thatna leh that lohna leh thudik lo lar tak tak thenkhat chungchang point tlemte tilang ila.


Ayurveda hi natna tihdamna atan, nun hrisel tak neih hmasak berna tur kaihhruaina a ni a. Ayurveda hian dinacharyas (nitin a pawimawh), ritucharyas (hun mil zela pawimawh), ei leh in dan, mipat hmeichhiatna hman dan etc a sawi a, chu chu science dang pawhin an ngaih pawimawh ber a ni.


Ayurveda hian ayurvedic hmang hian engkim a tidam thei tih a sawi ngai lo va, ayurveda hian Sandhya leh Asadhya natna (dam thei leh tihdam theih loh natna) kaihhruaina chiang tak a nei a. Chuvangin miin Ayurveda hian engkim a tidam thei a tih chuan dawt a ni. Science dang ang thoin Ayurveda pawh hian a side effect a nei a, thiamna nen chauha hman tur a ni.


Tin, Ayurvedic treatment hi thawk muang emaw result muang emaw anga ngaih ani pawh hi thudik lo lian tak a ni. Damdawi zirchianna dik leh a hun taka pek hian thil tam takah a thawk rang hle thei hle a ni.


Thu tlang kawmna


Ayurveda hi tunah chuan hriselna atana nghet leh rintlak tak a ni tawh a. Ayurveda-a thil pawimawh ber chu natna pakhat bulpui leh inthlauhna (imbalance) a ngaih pawimawh a, symptom management chauh ngaihtuah lo. Taksain natna laka invenna leh a do theihna tura a pianpui theihna tihchakna ngaih pawimawh a. Ayurveda-ah chuan mimal tin hi mi danglam bik anga enkawl an ni. Wellness leh health chungchangah hian rilru, taksa, thlarau leh hriatna te pawh huam tel a. Dik tak chuan Ayurveda pengah inenkawlna (yoga, meditation.) danglam tak a awm. Ayurvedic enkawlna himna leh a thatna chu kum zabi tam tak chhunga hmân lai doctor-te'n an clinical experience ațanga din a ni a, tunlai clinical trial-te hian hun rei tak chhunga himna leh efficacy profile te hian an tluk pha lo mai thei zawk hial a ni.


Monday, 9 June 2025

Ngawi zawk nih hi chak lohna a ni ngai lo. Ṭawngthei zawk nih pawh hi chak zawk nihna a ni hek lo. Chakna chu hriatrengna a ni a. Chu chuan min kaihruai rawh se. Tlu miah lova ka'n awm hi chak zawk leh hlawhtlinna chu zu han nia.



Wednesday, 4 June 2025

 Enge Nungchang(Behavior) chu?

He thumal hi mimal thiltih dân emaw, hnathawh dân emaw tihna a ni a. Nungchang pangngai(normal behavior) kan tih hi thil sawifiah harsa a ni. Khawtlang a khawsak hona chiah hian mimal nungchang pangngai a tilang thei ber ang. Nungchang pangngai hi sawifiah harsa hle mah se, nungchang pangngai ziarang ṭhenkhat târlan theih a ni thung.


Nunphung(Behavior and Culture) hi Khawtlang nundan nena inzawm a ni.

Khawtlang pakhata nungphung pangngai anga ngaih hi khawtlang dangah chuan thil pangngai lo tak anga ngaih theih a ni thung. England ramah chuan kawngpui dinglamah car khalh chu thil pangngai a ni lo, India ram angah erawh kawngpui dinglam ah kan khalh daih thung.

Entîrna dang, nunphung inang lo lantîrtuah chuan, ni tam tâk Ni en reng chunga ṭhu mipa chu mi thianghlim nia rinna India ramah chuan kan nei a. Sap ram angah chuan chutiang mipa tho chu rilru buai, khung hran ngai, leh rilru lam doctor hnena refer ngai an ti thung ang.


Thiltih dan pangngai (normal Behavior) ziarang

Mimal nungchang pangngai kan tuh chuan chu mi chu thil awmdanin a mamawh ang zelin a thiltih dân a thlak danglam thei tur a ni a. A chhan leh a rah chhuah chungchang ah hriatthiamna a nei bawk ang a. Bike accident a tawh chhan chu a tlan chak vang tih a hrethiam thei a, a insiam ṭha ang hi a ni. Hun, hmun leh mihring nena inkungkaih vek an ni a. Calendar en lovin hun dik tak kan hre lo mai thei, mahse thla, kum leh kan awmna hmun aṭangin kan hrechhuak thei te hi hei vâng zel hi a ni.

Nunphung pangngai tak chuan tu nge a nih a hre chiang hle (Hmelṭha lutuk a nilo tih a inchian ang te, entirnan) tur a ni a. Engtik lai pawn a awm dan chu a chhan leh vang a hre thei a, a hre lo thei bawk (a tlangpuiin a chhan chu a hre vek). Amah chêttîrtu(motivate) pawh awmze nei tak a ni zel ang. Tum nei lovin a awm mai mai lo va, amah leh a chhehvel pawh a thunun zui zel zawk hial ṭhin a ni, entirnan, nakin lawka in lei te pawh a tel thei. 


Mihring Nungchang Defense Mechanisms

Defense; Mechanisms hi mihringin nun a harsatna--a ṭha emaw, a ṭha lo emaw- a hmachhawn dan a ni. Khawvel buaithlak takah hian thil thleng nuam tâk tâk tam tâk awm mahse, harsatna a awm ve tho si a. Nuna harsatna zingah hian nunphung lungawithlak lo tâk tâk, chhungkaw buaina, hnathawhna thlengin lungawi lohna te pawh a tel. 

Defense mechanism chu rilru lama thil tih dan, conscious emaw subconscious emaw, ego (mahni)-in lungkhamna tiziaawm tura a tih hi a ni a. Mahni inhriatthiam lohna avanga mahni inrintawkna (self threatened) a awm chuan a takin leh hriat lohvin arawn thawk ṭan ṭhin. Mahse emergency lutuk thil a tam chuan mahni invenna mechanism a hmang nasa thei a, chu chuan thil nihna dik tak a hmu duh tawh lo ṭhin a. Chuvângin kan rationalize fo ṭhin a, chu chu thil ṭha a nihna a awm a, a chhan chu rationalization hian stress a tihziaawm thei tlat. Mahse thil zawng zawng rationalize vek erawh thil ṭha a ni lo thung.


Defense Mechanisms kan hman dan chi hrang hrang te chu:

  • Denial of Reality
  • Repression
  • Rationalization
  • Fantasy
  • Projection
  • Conversion
  • Regression


Denial of reality

Hei hi defense mechanism zawng zawng zingah a awlsam bêr leh a bulpui ber a ni. Thil tâk tâk pawm duhloh luihna hmanga blank- out tumna a ni. Entîrna: Meizial zu mi pakhatin cigarette zuk leh hrisêlna lama harsatna inzawmna science rêng rêng a hmaih lui tlat hi a ni.


Repression

He defense mechanism-ah hian mimalin hlauhna avânga 'hmaih luih bikna' a hmang ṭhin hi a ni. Entirnan: A hnuaia mi pakhat chuan a supervisor mualphona a hre lo lui tlat a, a chhan chu a hna aṭanga bân nih a hlauh vangin.


Rationalization

Miin a thiltih inmil lo emaw, duh loh zawng emaw chu a dikna a zawng a. En thuak chuan dik ang maiin lang mahse, zir chian chuan dik miah silo ang chi hi a ni. Entirnan: Casier pakhat chuan a eiru zauh zauh ṭhin a, a chhan chu 'mi zawng zawngin an ti vek' a tih tlat vang a ni.


Fantasy

Suangtuahnain thil dang hmanga k1hawvel tak tak a tlanchhuahsanna hi a ni. Entirnan: zirlai pakhatin test-ah a ti ṭha lo va, a zir loh aiin a zirtirtu a mawhpuh zawk ang hi..


Projection

A mizia duh loh emaw, pawm theih loh emaw hriatna lakah inven nan a rilru put a thlak a, chu chu midang vangah a puh thung hi a ni. Entirnan: Hitlera mize ṭobul chu Jews ho a puh ang kha. A mizia neih tirtu chu midang thiamloh ah a ngai a ni.


Conversion

Miin a rilru lamah hnialtu a nei a, chu chuan a taksa ah harsatna thlenin hnathawh ṭhat lohna emaw, natna emaw ah a tlâk ta daih hi a ni. Entîrna: A Boss chuan a project a hnawl a, chu chuan lu na lian tak a siam a, hna chhuahsanin in lamah a haw ta ang hi a ni.

Saturday, 31 May 2025

KA VAIRAM ṬHIAN ṬHIN TE KHA

(Lung a leng em mai, ziak mai mai teh ang.)


Pu Mawia

Amah kha mi bawn kan tih ang hi a ni. A sam a thur a, a ro hle bawk a. Tar fing chin tawh ang maiin Tarmit hi a hmaiah a uai tang ve ṭawk ṭawk. A sam kha mizo meh a duh lo a, vai a meh tir ngat zel. 

Ni a sat deuh changin a chal hi Darthlalanga hman theih khawpin a mawm ṭhin a. A chal ngalh ang ang khan a fing bawk a. A hawi hlek a, politics a sawi zel a. IAS leh Municipal hruaitute hi a ngaisang êm êm a. A titi chawtui ber a ni. 

A hming hi Thu Ngaihnawm Huang lama 'Pu Mawia' fiction story aṭanga nei hi a nia. 'Pu Mawia thawnthua Pu Mawia' ang deuh kha a ni bawk a, ngaihdan mumal nei lo, thlak thut ṭhin leh zu bat tura hlawhchham ngai lo a ni. Vai zu a in chang chuan 'Lalnu Ropuiliani min ti rawh u' a ti leh daih thung!


Pu Hrangkekuala

Ani hi thingtlang parawn tlak, fing êm êm si, an rawn hnem ang aia engmah sawi ṭha duh lo mizia hi a nei reuh a. Tuikuk vawk ang maia chawheh leh phek ṭha, chum ṭha zet, thahrui ngah hmel zet hi a nia. A kal te rêng mai ding leh veiah a thle tawn zuk zuk a. A bawp a kual a, a tlan thui pauh leh a insâwi nasa a ni mai. 

Chana hi 'englo tui tamna' a tia. A duh êm êm a. Heivang hian hrehloh hmeichhia a nei lo. Keichuan a hrisel pawh ka ti lo, a hûr ka ti. Khasi nula leh Mizo nula biak a ching êm êm a, hmelma ah a chhuah vek! Ngaihzawng a nei thei rêng rêng lo! Vai zu duh tak a ni lo a, mahse in ve thei zel ang kha. Thingtlangpa tih takah zu no 1 a ruka khek a thiam hle. 


Keimah

Mifel tak ka nia. Bible a hming hmasa ber hrechhuaktu kha ka nia. Bible hi page engzah nge tih pawh hrechhuak tu tho ka nia. Tem miah loa ka ni Dari te zu ka fun pui ṭum te kha mi nazawng theihloh tur a ni.

Friday, 23 May 2025

DEPRESSION LEH MENTAL HEALTH CHUNGCHANG

Enge depression chu?

Depression hi rilru lama lungngaihna, beidawnna, hlim lohna, hlutna nei lo leh beiseina nei lo dinhmun a lanna hi a ni.



Depression nei te mize awmphung

Mi zawng zawng hian mood inthlak kan nei vek a: a châng chuan ropui takin kan inhria a, a châng chuan tlem a tlahniam deuhin. A tlangpuiin kan lungngaihna dinhmun aṭang hian keimahni chauhin kan thochhuak fo ṭhin. 

Mahse miin a lungngaihna dinhmun chu hnathawh tir thei lo khawp a lo nih emaw, khawtlang tana hlauhawm tak a lo nih chinah chu lungngaihna chu a tlangpuiin arawn langchhuak ta ṭhin a. Mithiam zawk ṭanpuina a lo mamawh ṭhin.


Depression chi hrang hrang a awm

Depression hi chi hnih- Exogenous emaw Endogenous emaw anga ngaih theihin a labgchhuak ṭhin. 


Exogenous:

Exogenous Depression hi pawn lam thil aṭanga lo insiam a nih avangin situational depression tia sawi a ni bawk a. A chhan chu kan hmangaih tâk boral (nu leh pa emaw, fa emaw unau emaw, inthihsan emaw); sumdawnna a hlawhchhamna, inhnawlna emaw, ngaihzawng emaw nupa inthenna emaw avanga mahni inngaihhlutna hloh ta te; emaw, mi dangte chunga thinrimna sawi chhuah emaw, pawm theih lohna te hi a ni.



Endogenous:

Endogenous Depression ve thung hi chuan chhan vak a mamawh lo a, eng dinhmun emaw thil thleng emaw rêng rêng vâng a lo awm a ni lo. Zir bingna chuan thluaka chemical inthlauhna avanga lo awm a ni an ti a. Hemi kawngah hian zirchianna tam tak chuan he lungngaihna hi rilru lam natna eng vâng emaw, ei leh in lama harsatna vâng pawh a ni thei tih an tarlang tel bawk. 

Tin, Endogenous hi inrinlawkna emaw chhan ngaihbel tur awm lo a nih avangin Exogenous aiin a khirhin a nâ zawk a. Ṭanpuina pawh an mamawh nasa bik. 



Depression thûk taka tang an ni tih hriat theih dân tlangpui

Miin depression nasa tak a neih chuan a lanchhuahna hi pakhat aia tam a ni tlangpui ṭhin. 

Entirnan, mi pakhatin vawikhatah, 

  • Insawrbingna leh thil chhinchhiahna lamah harsatna a nei a.
  • Thil thleng tâk tâk niloah inthiamlohna neiin a inhria a.
  • Mut theih loh emaw, mutthilh tam lutuk. 
  • Beiseina nei lo leh hlutna nei lo anga inhriatna a nei bawk a.
  • A tui zâwng leh châk zâwng a tlahniam a.
  • Chhungte leh ṭhiante nena inpawhna a tlahniam bawk a. 
  • Hnathawhna ah hlawhtlinna a neilo tial tial a. 
  • Hnathawhpuite nena inlaichinna a tlahniam bawk.
  • Pumin a duh zâwng a thlak a.
  • Rihna tlahniam emaw rihna pung nasa a thleng a.
  • Libido (mipat hmeichhiat lama phurna) a tlahniam a.
  • Ṭawng chhuah emaw ngaihtuahna hman kawngah a ṭuanfum.


Endogenous Depression bika diklohna tam tak inbawhthuah dân chu

  • Ngaihtuahna leh taksa ṭuanfum
  • Thil ei châkloh vanga rihna nasa tlahniam. 
  • Zingkar hma takah a harh a, a muhil leh thei tawh lo. 
  • Zing ah a nâ zual a, ni a tlangsang a, a ṭha chho ve leh mai bawk. 
  • Environment-in an tidanglam ve lo.


Exogenous depression bika diklohna tam tak a inbawhthuah dan ve thung chu

  • A chunga thleng hi amah siam a ni. 
  • Zan lama mut harsatna. 
  • Zing lama dam ṭha leh nilenga nâ zual. 
  • Kg 4-5 a rihna tlahniam.
  • Environment- in a lungngaihna hi rei vak lo a chhawk thei.


A tlangpuia Depression an enkawl dân

Depression nasa taka nei damlote tana hman tur damdawi chi hrang hrang a awm a. Chungte chu Antidepressant, Tranquilizing, leh Anti-anxiety drugs te an nia. A tlangpuiin heng damdawi hmanga enkawlna hi therapy chi dang- mimal emaw pawl emaw rilru lam enkawlna nen kal kawp tir ṭhin an ni. 

Depression enkawlna atana damdawi pekte hi group thum-ah an ṭhen a.

  1. Anti-anxiety Agents
  2. Antidepressant Agents 
  3. Anti-psychotic Agents

Sawi zau belh ta ila:

Anti-Anxiety damdawiah hian a hnuaia ami te hi hman ṭhin an ni,

  • Hydroxyzine (Atarax®, Vistaril®)
  • Meprobamate (Equanil®, Miltown®)
  • Chlordiazepoxide (Librium®)
  • Diazepam (Valium®)

Heng zawng zawng hi Central nervous system nguai vek tawh tiziaawm tu damdawite chu an ni.



Anti-depressant damdawiah a hnuaia ami te hi hman ṭhin an ni bawk. 

  • Imipramine (Tofranil®)
  • Amitriptyline (Elavil®)
  • Amitriptyline leh Perphenazine (Triavil®)
  • Doxepin (Adapin®, Sinequan®)

Anti-anxiety damdawi ang thoin Central nervous system nguai vek tawh tiziaawm tu atan an hmang ve tho bawk a.



Anti-Psychotic damdawiah a hnuaia ami te hi hman ṭhin an ni bawk:

  • Thioridazine (Mellaril®)
  • Haloperidol (Haldol®)
  • Lithium (Lithane®, Lithonate®) 

Hei hi a dang ang tho khian Central nervous system nguai vek tawh tiziaawm tu atan an hmang.  



A tawpna atan a hriattur pawimawh

A tlangpuiin he Central Nervous System depressant hi Depression enkawlna atan hman a ni LO. Amphetamines (Benzedrine®) leh Methylphenidates (Ritalin®) te hi he category-ah hian an tel bawk. 

Thursday, 22 May 2025

RELIGIOUS AGNOSTIC HI KAN TAM FU LO MAW?


  Christian-te Pathian hi thil mak leh hriat thiam har tak niin a lang. Christian chhungkua rau rau ah pawh Pathian nihna leh a zia te, a zat leh a awmzia chungchangah inhnialna rêng a bang thei lo a. Chung zinga lar tak pakhat chu Thomas Aquinas-a theology hi a ni. Christian-tea zawhna pek ṭhin chu,“Pathian hi tlang takin hriat fiah theih a ni em?" tiin. An chhanna chu 'thei lo' tih hi a ni ṭhin. A nih chuan Pathian chu engtin nge kan hriat a, a nihna pawh chu engtin nge kan hriat a, kan hriatna lai tak pawh chu a khawi lai nge a nih a, a eng lai ber chu nge kan hriat chhan pawh chu lo ni ta ang? Chu zawhna pawimawh tak chu chinfel tumin Bible nen an ṭang kawp a, National Catholic Almanac chuan Pathian zia leh nihna chu tihian an ziak lang ta a ni. Pathian chu,
  • Ropui ber(almighty), 
  • Chatuan mi (eternal), 
  • Thianghlim(holy), 
  • Thi thei lo(immortal), 
  • Khat chhuak (immense), 
  • Danglam thei lo (immutable), 
  • Hriat thiam rual loh(incomprehensible), 
  • Sawi fiah theih loh(ineffable), 
  • Tawp chin nei lo(infinite), 
  • Hmuh theih loh(invisible), 
  • Roreltu dik(just), 
  • Hmangaihnaa khat(loving), 
  • Khawngaihnaa khat(merciful), 
  • Chungnung ber(most high), 
  • Finnaa khat(most wise), 
  • Engkim tithei(omnipotent), 
  • Engkim hria(omniscient), 
  • Khawi hmuna awm(omnipresent), 
  • Dawhtheihnaa khat(patient), 
  • Ṭha hlang (perfect), 
  • Intum chawp (provident), 
  • Chungnung ber (supreme), 
  • Mi rinawm (true) a ni.

BURNOUT LEH MIMAL RILRU HRISELNA


Burnout chu enge?

Burnout tih hi taksa leh rilru hahna dinhmun, mahni inngaihtuahna ṭha lo leh a lanchhuahna lama rilru put hmang ṭha lo tihna a ni. Miin a thil beisei chu rin aiin alo hahthlak zawk tih tilangtu symptom tih a ni bawk. 

Burnout hi mimal hriselna dinhmun ah hmuh tur a awm fo a, a chhan chu heng mimalte hi idealistic tak an nia. Natna leh thihna laka khawvel chhanchhuah te hi an duh a; mi zawng zawng chhandam theih an ni tlat bawk silo.


Burnout hriat a pawimawh chhan

Medical lam hian 'burnout' leh 'depression' hriatchhuah hi an ngai pawimawhin, mahni intihhlumna hial a thlen loh nan damlo chu medical care pek emaw enkawlna ṭha zawk a refer hi an ngai pawimawh êm êm a. A lan chhuah nasat dân azirin damlo chu front line aṭang rei tak treatment lak thlengin a huam a ni.



He kan zir turah hian hetiang thu tlûkna siam tûra i mamawh sawi lan a ni dawn a. Mi tam zawkin an hriat aiin burnout, depression, leh mahni intihhlum hi a tam hle tih kan hre vek. A chhan chu Burnout hi tihziaawm loh chuan lungngaihna nasa zawk a thlen thei a, hun rei tak chhung lungngaihna chuan mahni intihhlum emaw, a tlem berah mahni intihhlum tumna emaw a thlen thei. 



Entirnan, broken family chhungah he rilru lam natna hlauhawm tak hian chhungkaw mimal tin nunna a suat nasa hle a. Mizoram ah ngêi pawh ṭhalai aṭang kum upa thleng a hmaih lo.


Burnout awm chhan tlangpui

Burnout awm chhan tlangpui chu hetiang hi a ni-

  • A chhan bulpui pakhat chu chhungril aṭanga lo chhuak a nia. 
  • Thiltum sâng tak a siam a. Nasa zawk a thawk turin a inngai a, harsatna zawng zawng amah ngeiin hmachhawn a duh bawk a. Thil famkim duhtu a nia, mawhphurhna awm thei zawng zawng pawh lâk vek a duh bawk. 
  • Lawmman emaw rahchhuah hmuh tur awm ngailo ah te.



Burnout dinhmun entirna dang chu hetiang hi a ni: 

  1. Ni khata tih zawh ngaiah a ti zo famkim thei lo a, burnout a tawng ṭhin. 
  2. Chhungril lama burnout thlentu dang chu mimal harsatna: chhungkaw harsatna (in lama harsatna); mimal inlaichinnaah stress ang te hi. 
  3. A châng chuan burnout thlentu ber chu mimal pawn lam aṭangin a inṭan a. Chungte chu- 

  • Chinlem neiloa hnathawh te
  • Puitu leh mamawh indaih lohna vang te
  • A dikna ber awm lo lutuk te
  • A huhoa tih turah inpumkhat lohna te
  • Hna thawh ṭhat hriat hlawhlo te
  • Resources tlakchhamna te
  • Rahchhuah chawimawina hmuh tur awm lo te hi a ni.



Burnout nei chhinchhiahna leh a lan chhuah dân

A hnuai a mi hi Burnout lan chhuahna leh chhinchhiahna te an ni-

  • Taksa leh rilru hahna a tawng hma ṭhin hle. 
  • A chau awlsam hle a. 
  • A hna ah enjoyment a nei tlem hle a. 
  • Thawkrim zawk niin a lang a, mahse a rah chhuah a tlem a, hna nuam tihna a nei tlem bawk. 
  • A nuna thil thlengah a lungawi lo hle a. 
  • Sawiselna hlirin a khat ṭhin.


Mimalah ve thung chuan a hnuaia mite hi burnout chhinchhiahna an ni: 

  • Sawifiahtheih loh khawpa lungngaihna 
  • Thinrim leh rilru tawt up up
  • Sex a chaklo emaw, mipat hmeichhiatna lama phurna nei lo 
  • Thawhpuite nena inzawmna pawh chat
  • Taksa lama harsatna tam tak
  • Hahdamna leh rilru hlim taka awm theih lohna 
  • Mihring mize inhnukdawk leh midang pawhna nei lo
  • Haihawt
  • Ruihhlo hman nasat emaw zu in nasat
  • Zu in ngai lo zu in ṭan.



Khawtlang nena inhnekremna leh a lêt khâwk dân


  • Chhungte leh thiante nena inpawh tawnna tlahniam.
  • Mize inhnukdawk. Chhungte leh ṭhiante nena awm dun laiin a buai a, a ngui/tûm bur a. An kiangah a lungawilohnate a sawi chhuak thei lo va, a sawi thei lo bawk.
  • Burnout tuarte chuan a harsatna chu tumahin an ngaithla duh lo niin a ngai a. 
  • Miin amah tibuaitu an zawh chuan a sawi duh lo emaw, a zawttuin a hrethiam dawn chuang lo niin a chhâng lêt ṭhin.


Burnout laka inven dân techniques

Nangma tana burnout venna i hman theih tur emaw, midang hnena i recommend theih tur technique ṭhenkhat chu hetiang hi a ni-


  • Nangmah leh nangmah inenfiah fo rawh.
  • I taksa ah emaw, i tih dan pangngai emaw aṭanga i inthlak danglamnaah fimkhur rawh. 
  • Mize inhnukdawk i ni tih i inhmuh chuan mi dangte nena inpawh taka awm turin in nawr lui rawh. 
  • Nangmah ah hnungtawlh suh la, mahni chauhna lung Inah insiam suh. 
  • I chhungril nihna ṭha berin i laka a thusawi kha ngaithla la. Inhriatthiam tum ang che.


Sawihona leh inṭanpuina

Technique dangte chu hetiang hi a ni-


  • Hnathawhpui emaw, kan chenpui hnen aṭangin feedback lak ṭhin tur.
  • Thlawptu leh puitu nasa ber chu i thawhpuite zîngah a ni thei.
  • Eng nge i tih theih tih hria la, chumi hmang chuan inthlak danglam pawi ti suh.


Burnout Inenkawlna kalphung

Chhungkua leh pawl a burnout ven tum kan nih chuan a chhungah inpumkhatna neih kan tum tur a ni. Hei hi 'esprit de corps' an tia, engtin emaw tak active takin inpumkhat theihna tur siam ila, hei hi invenna ṭha tak leh inchhanchhuahna ṭha tak a ni. Mithiam zir bingna hrang hrang chuan mimala inpumkhatna/thlarau lama inpumkhatna sang tak nei(eg. rilru hrisel, huatthu chhe lo, lungawina ngah..adt) te hi burnout lakah an fihlim nasa bik tih an tarlang.


Mimal anga tih tur:

  • Famkim nih tum suh. 
  • Mihring mai i ni. 
  • Nangmah leh midang beiseina sang lutuk kha bansan rawh. 
  • Tumna tâk tâk nei rawh. 
  • Hei hian tum sâng tak nei turin a tichak ang che. 
  • Mahse, he thiltumte hi i thleng thei dawn lova, he thudik hian a tibuai che a nih chuan, i tihhlawhtlin theih thiltumte chauh siam thung rawh.
  • Thil pakhatah chauh ngaihtuahna seng rawh. 
  • Engkim vawi khatah tih tum vek suh. 
  • Mi zawng zawng tân engkim nih tum suh.



Hnathawhna a tih tur:

  • Hahchawlh zir la. 
  • Zan tin emaw weekend-ah hna ṭul lo chu In lamah hawn suh. 
  • I hnathawhna hmun aṭang chawlh hmang turin ruahmanna siam fo rawh. 
  • Thla hnih danah khawi hmun emaw ah chhuak vak fo ang che. 
  • 'I battery recharge' turin hun bituk chhungin chawlh lak ṭhin bawk tur.  
  • Relaxation technique te pawh a zir theih a, i practice thei bawk. 
  • Hei hian muthilh belh lam a kawk lo a nia. Kan tui zawng(interest) leh Hobby piah lam te hi tih kan tum tel tur a ni.
  • Yoga hi chawlh hahdamna hmanrua pakhat a ni bawk. 
  • Hnathawh bakah i nunah thil dang a awm ngei ngei tur a ni. 
  • Infiamna heng Volleyball, Basketball, Games leh a dang te hi chawlh hahdamna ṭha tak a ni. 
  • Music, lehkha chhiar, ziak, lemziak, adt te pawh hi hahdamna nuam tak an ni bawk. 
  • Hnathawhna nena inzawm lo thil i ngaihvenna hian ngaihtuah tur dang a pe ang che a, chubakah sawi tur dang a pe bawk ang che.


Sunday, 5 January 2025

EXISTENTIALIST KA LO NI RENG MAI

 
 Kan pian hma kan hre lova, kan thih hnua kan awmdan tur pawh kan la hre lo. Awm leh tawh miah lo tura kan boral tur te hi a rapthlak! Hei vang hian kan damlai hun hi hrehawmin ninawm chang tam mah se thil tak tak kan hriat theihna awmchhun a ni a, dam hi thlakhleh tur. Hei lo nung dama Khawvel kan chen theihna hi a awm tawh dawn rêng rêng lo a. Hei lo mahnia ngaihtuahna kan hman theihna Khawvel hi a awm tawh dawn bawk hek lo! 

Jean- Paul Sartre

  Hetiang ngaihdan hi thil chik mite mit aṭang pawhin a fiah hle a. Philosophy ṭawngkam takin 'Existentialism' tih a ni. 

 Philosopher hmasa ṭawngkam "existence precedes essence" thumal hi existentialist philosopher Jean-Paul Sartre khan a lo tuipui tawh ṭhin a. Sartre chuan mihringte hi a awm hmasa zet a, duhthlanna leh thiltih hmangin a nihna (essence) a tifiah a ni, tiin a sawi. Thinker dang Søren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche leh Simone de Beauvoir te pawh he lamah hian hriat hlawh tak an ni. 
             
Søren Kierkegaard

   He ngaihdan hi zabi sawmhnih hun laihawl a France ram Indopui- 2 na hnu lama lo chhuak niin existentialism a an thû chai ber ṭhin a ni. Sartre-a ngaihdan hi 'essence precedes existence' tih ngaihdan nen hian khaikhin ṭhin a ni a, chu chu traditional philosophical view a ni. Entirnan, paper-cutter hian a awm hma essence a nei a, a chhan chu paper-cutter a ṭûlna chu siam a nih hmain a awm ngei ngei tur a ni.

  A bulpui berah chuan tunlai Existentialism hian mimal zalenna, duhthlanna, khawvel buaithlak leh awm chhan tum mumal nei lo takah mi tinin mahni nihna awmzia neih a ṭul zia a ngai pawimawh hle a. Traditional existentialism ang lo takin, existence awmze nei lo leh a hrin theih beidawnna lam a chhui a, mimal nihna thuneihna chungchang thlirna a pe a ni. Mimal tinte chu kan awm chhan lama harsatna- existential dilemmas hmachhawn tur leh anmahni chanvo siamnaah nasa takin a fuih a ni.

Friedrich Nietzsche

  Tun huna Existentialism in a thil ngaih pawimawh ber pakhat chu mimal mawhphurhna ngaih pawimawh a ni. Nitin khawtlang nunphung leh beiseinain min rawn khuahkhirh a tum rengna boruakah hian kan duhthlanna tak tak bânsan a, kawng ruat sa niloa tluk luh a awlsam hle a. Mahse, existentialist aṭang mihring awm chhan hlawhtlinna dik tak chu zalenna kan hriatthiamna leh duhthlannate huaisen taka pawmna aṭanga lo chhuak a ni tih a pawm nghet tlat a. Thutlukna tin hian kan nihna ber ril ber a siam a, mahni inhriatthiamna lam panna kawngah kan zinkawng a tichak a. Chu beihpui thlakna chu kan thil tawn atana thil pawimawh tak a lo ni a. Chumi hmang chuan kan lo ṭhanglian a, kan insiam thar thei bawk a ni.

RAMHUAI LEH KEINI

Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...