Wednesday, 25 January 2017

CODE HMANGA KHAWVEL INDOPUI

Thuhma
Kum zabi 19 lai khan Telegraph kha a ṭangkaiin ramtina Intelligent-hovin thuruk inhrilh nan an hmang nasa em em a. Mahse thuruk mumal thup reng theih a ni lo a, thurûk phel darh thiam 'Codebreaker' an tih te an lo awm ve zel a. Anmahni hnehchhuh tuma bei ve reng ṭhin thu panngai thurûka siamtu 'Codemaker' an awm leh a. Mithiam, mifing leh Intelligent lama a ber te an ni. Chu chu Indopui Pahnihnaa ramtin in an chhawr bawk ber chu an ni a. German khan a sipai chakna chauhin ram a la duai duai ngawt ber lova, Codemaker a nei ṭha em em a. Tin, France Nepolean-a pawh kha chutiang bawk chu a ni ṭhin a. Britain, Poland leh America te pawh chutiang zelin. Hetia Codemaker leh Codebreaker te finna hmanga an inchaltuah avang hian chak bik an awm lova, tlawm bik pawh an awm tak tak thei lova. Mahse Code thar siam leh phelh tumna avang hian khawvel a Science hi alo ṭhang duang em em a ni tih loh rual a nilo. 

Indopui pakhatna
Telegraph hmanga code inthawnin awmzia a neih takloh lai takin kum 1894 ah Guglielmo Marconi chuan experiment a bei ve ta a. A project pawh electric circuit chungchangah a ni. Reilo ah Telegraph anga wire ngai ve lo, Km 2 dana inbiak theihna si 'Radio' alo hmuchhuak ta a ni. A hnu zela an zirna chuan Km 3,500 a hla ah pawh a inbiak pawh theih tih an hrechhuah zel a. Hei hi a chhan chu kum 1924 a Scientist ten kan Lei(Earth) aṭanga Km 60 a awm 'Ionosphere' an hmuhchhuah kha a ni. Chu chuan signal kal bo lovin alo nam(bounce) let a, thamral lovin Ionosphere leh Lei inkarah a kal a kal a, atawpah midang tuemaw talin an lo dawng ta ṭhin a ni!

Guglielmo Marconi

Radio hi Military war ah hman ṭangkai tumin khawvel ramtin mithiam an phu ta suau suau a. Khawvela hmang thiam hmasa ber pawl chu German ram niin he Radio hmang hian code pakhat 'ADFGVX Cipher', kum 1918 March 5 ah an lo peih ta a ni. Chu chu indopui pakhatna tawp dawn chho kha a ni nghe nghe. A bawhzui nan German chu Paris aṭanga Km 100 ah bu khuarin Radio hmangin thu an inthawn ta a. 

ADFGVX Cipher

Vanneihthlak takin France chuan signal an lo dawn ve avangin German code chu an lo hria a. Mahse Code chu hriatthiam(break) a ngai si. Georges Painvin, France pa rum rût mai chuan a rihna Kg 15 zet a hloh phahin German code ADFGVX chu code an(France) dawn aṭanga ni 2 lekah a awmzia a chhutchhuak ta mai a. Amah vang liau liauvin German pawhin Paris an thleng hman lo a. Ni 5 chhungin German ho um let an lo nih leh phah ta a ni!

Georges Painvin

He tih hunlai hian France hian mithiam a ngah em em em a. Indona mual an luh tawhna ah an sipai ten an Codebreaker ho thluak chakna an chhawr nasa em em a. Ramdang hlauh pawh an nih phah reng a. Ṭhenkhat ziakah phei chuan German code maktaduai chuang an break vek a, heivang hian German pawhin Indopui 1-na aṭanga 2-na chhunga Britain Intelligent ho a hlauh tluk zetin France pawh hi an hlau a ni an ti ṭhin.

Hetih lai vek hian Britain pawhin Codebreaker ṭha mi an nei bawk a. Indopui 2-na ah pawh ramdang tan an tangkai em em a. United State pawn Codebreaker a nei ṭha. Mahsela indona muala luh ai chuan sawisaktu leh remna duhtu angin an lut ve duh lo a. German ho biak rem a, indona tih tawp theih niin a ngai a. Mahse alo ni awkawng silo! Hei hi Zimmermann Conspiracy lo inṭanna mai zawk alo ni, German ho lemchanna tenawm chu.

Zimmermann Conspiracy 
America hi kan lo ngaisang a ni viau mai thei, a dikna lai awm. Mahse tihsual a neih chu chapona avanga ramdang a ring zo ṭhin lo hi a ni.

Britain in German ho phubalakna leh an pawnglak ṭhinna a hria a. Indona a puang a, ramdang a pui bawk a. Mahse America in Germany thiltih dan(block) a tum dan erawh Liberalization hmanga sawi rem pui a tum a. Anihna takah chuan remna leh muanna duh vang ni tho mahse indona muala awm lova Super Power neih duhna a ni mai awm e. Ṭhenkhat chuan pawi sawi lo American thalai an boral a hlauh vang niin an ngai.

Hei vang hian Germany nena an inkarah remna a awm theih nan German mi Zimmermann, an mi rin êm êm mai leh khawvel remna duhtu nia an ngaih nen inbiak rem theih niin a ngai a. An newspaper headline ah hial,

'Our Friend Arthur Zimmermann And Liberalization Of Germany'

ti meuhin Zimmermann chu remna sawipui theih ah an ngai a. Zimmermann, German pa erawhin fin khekrek a chhuah mai zawk alo ni. 

A tum dan takah chuan Lawng Indona mualah America chu hnuh luh a ni. Mexico ṭan rualpui ah sawmin America chu chhimlam aṭang Maxico-in a bei ang a. Thlang lam aṭang Japan pawhin alo bei ve bawk ang a, America chu hneh alo ni mai dawn a ni, tih hi a tum rapthlak em em chu a ni!

Mahse chu mi tihlawhtling tur chuan Zimmermann chuan Telegraph ah Code a thawn a ngai a, chu chu America emaw Britain hian an hrethiam tur a ni lo bawk. A hrethiam awmchhun tur pawh Washington a German Ambassador leh Mexico a German Ambassador bak anni tur ani hek lo. Tichuan le, Zimmermann chuan a code chu Indopui pakhatna, varṭianah a thawn ṭan ta. Mahse Britain-in he ni hma daih hian an lawng CS Telconia chuan German tuipui kama an tuihnuai inbiakrukna alo tih danglam sak tawh avangin an message inthawn chuan loh theih lohvin Britain room 40-na, Intelligent rual ho awmna a thlen phah ta a ni.

German Telegraph hian a thawn tum dan takah chuan a hmasa ber ah Sweden ah kal hmasa ber se la, anihloh vek chuan America a direct nghal tur ani tih a ni a. Mahse Britain Telconia hian alo track hman avangin an pahnih a thu thawn hi Britain Intelligent alo thleng ve ve a. Room 40- an ah mualphona tawk turin Zimmermann Telegraph a awm ta vang mai anih chu.

Room 40- hi ṭhenkhat chuan kan hre tawh ang a; Linguists, Classical Scholars leh Puzzle Addict, Chawpchilha thluak hmang nasa em em ho awmna a ni a. An code hi Indopui pakhatna hunlai ngaihtuah chuan thil harsa tak ala ni a. Indopui pahnihna ah erawh hei ai hian an turu daih zawk leh nghal. An hunlai ngaihtuah chuan mi bawn tawp khawk anni!

Sawi tak angin he mi hunlai hian British Intelligent hian Codebreaker Montgomery, German theology thiam zet mai a nei a. Ani hian ahma in postcard pakhat 'Sir Henry Jones, 184 King's Road, Tighnabruaich, Scotland' address na alo phel darh tawh a. Chuta postcard chu Turkey aṭanga lokal a ni a, a blank(ruak) vek a, address erawh a hle si. Sir Henry chuan Turks ho saltang, a fapa hnen aṭanga a dawn niin a ring a. Chu chu Revd hian a han phel darh ta chu- 2Lalte Bung 18 chang 4 thu, "Obadia chuan Zawlnei sangkhat a hruai a, achanve ve ve in pukah a thukru a, chhang leh tuiin a hrai thin a" tih alo ni . A awmzia ni ta ber chu, a fapa in a pa hnenah a saltanna chungchin a ngaihtuahawm a nih loh zia a thawn rukna alo ni!

He Revd Montgomery ngei hi he Zimmermann Telegraph pheldarh tura tih a ni zui a. A thawhpui atan codebreaker tho Nigel De Grey pek niin reilote ah a thu tlang awmzia an hre ta nghal vat a. British Intelligent Admiral an hrilh a. Mahse a awmze dik tak hrechhuak law law se a ti a. A hnu reiloah German pa Zimmermann thil tum rapthlak êm êm chu an hrechhuak ta. A awmzia ah chuan Washington a German ambassador chuan Telegraph chu alo dawng ngei a, mahse German ral rel address hi security thilah thlakin Mexico a German ambassador ava thawn ve leh a. Tin, address thlakloh(a code dik a inziak zawk) pawh a thawn tel ve bawk a. Chu chu a tifiah turin Mexico a British agent- 'Mr. H' tih baka a hming an hriatloh hnen aṭang a dikna an finfiah nghe nghe bawk!

Mahse thil pakhat a la awm a. German war ah America a lut duh si lova, Zimmermann Telegraph thudik hi America hnenah hrilh ni tase Indona mualah Britain-in a sawm, tih thuthang diklo a awm palh an hlau va. Tin, America chuan hre ta se, German hovin an code chu a him tawh lova, a dang code ṭha zawk an siam leh mai hlauvin hrilhloh a ṭha zawk niin an hre bawk a. Mahse, atawpah loh theih lohvin America an beih hmain hrilh a ni a. Rin ang ngeiin America chuan Britain sawrkar a dem viau na a, ahnu ah a ngaihdan thlakin German sawrkar a dem zia a sawi leh ta zawk a ni. A hnuah Zimmermann lah chuan British Intelligent ho thuruk phel darh chu a dik zawk zia zam map lovin a sawi bawk! 

Enigma Leh A Chanchin
German code phel darh theih zel anih tak avangin Radio leh Telegraph hmang a code ṭha zawk siam alo ngaih phah a. Chu chuan 'Enigma' hi alo hring chhuak ta a ni. Indopui pahnihna lai khan Britain chu German ho inbiak rukna Enigma ah an buai hle a. An inbiak ruk dan lah tûma hriatthiam rual loh ah an ngai bawk a. Han chhuichhuah rual ni pawn an ngai lo!

Enigma
ENIGMA chu German mi'n a duan a ni a. Machine a ni a, thumal pakhat hi hriatthiam rual loha tam adang tlukpui an siam a. Chu mi hrethiam tur chuan German sipai ho khan an zingah sipai hran an kawl leh vek bawk a. German sipai lubawk mai mai tana hriatthiam rual a nilo a nih chu!

German Enigma

He khawl vang hian German sipaiin ram an la duai duai a. An inbiak ruk dân kha ram chak Britain meuh pawh ti luhaitu a ni. Hetih lai hian Poland ram chu German ho vo-na lakah an buai phili hle a. An hlauhna, finna leh vanneihna infuankhawmin 'Enigma' inbiak dân thuruk chu Mathematician Marian Rejewski a'n a hmuchhuak ta hlauh! An vanneihna bul ber zinga pakhat chu German mi leh sa, mahse German phiarrutu ni bawk Hans- Thilo Schmidt a'n Enigma blueprint Poland ho hnena a pek vang liau liau a ni.

Marian Rejewski

Marian Rejewski avang hian Poland chu German lakah an lo ṭang ve ṭang ṭang theih phah a. Mahse German hovin an Enigma an thuam ṭhat ve zel avangin Rejewski leh a thawhpui ten an hrethiam pha meuh tawh lo a, mawngkaw tawpa ṭang nimahse Ber Thla ni 31, 1939 ah German lakah an tlawm ta a. An tlawm rualin Indopui pahnihna a inṭan zui bawk!

Vânneihthlâk êm êmin Poland hian German laka an tlawm hma kar khat velah British leh France chu inhmuh puiah a sawm a. British sawrkarin rei tak theih loh nia an lo ngaih kha a Blueprint leh Prototype a hlan ta rup mai a. British sawrkar an phu nasa! Poland hian a dinhmun a chauh tawh em avanga hrilh pawh an nimahna.

Tichuan British in German ho Enigma hriatthiam tumin hma an la ve tak tak ta a. Bletchley park, zabi 19 naa sakah bu khuarin Cambridge leh Oxford lama mithiam hovin hriatthiam tumin an bei ve ṭan ta a. A kalhmang an hrethiam zung zung a. Hei vang hian Britain chuan German ho beihna lakah ramdang a chhanhim fo a. Hriatreng tur chu British Codebreaker- ho hian an code hmuh hi sawichhuah khap tlat an ni a. Tin, an hmuhchhuah hi MI7 ah an pe chhawng leh ṭhin bawk a ni. Mahse ahma ang bawkin German mitthiam hovin Enigma an thuam ṭha ve zel si a. Buaina a awm leh ta!

Bletchley park

Alan Turing
An buaina so san lai takin India a piang, Alan Turing chu King's College, Cambridge ah alo lut ve mek a. A luh ṭan tirh laia milar zirtirtute chu, 
  • Bertrand Russell (Mathematical Philosophy) 
  • Alfred North(Process and Reality) leh 
  • Ludwig Wittgenstein (Tractatus-Logico-Philosophicus)             
te an ni. An thu khel ber pawh Kurt Godel a theorem lar êm êm 'Godel incompleteness' hi a ni a. Hei hi Alan Turing pawh hian a tûi hle a. 'On Computable Numbers' tih paper a ziak nghe nghe a. Chu chu tun thlenga mithiamte'n Consciousness chungchanga an thu lakna hnar ber leh, mihring leh Machine danglamna sawifiah nana an la hman reng ṭhin chu a ni a, 'Turing Test' an ti.

Alan Turing

Kum 1939 ah Alan Turing hi British sawrkarin Enigma buaipuitu pawl Codebreaker ah a sawm ve ta a. A College kal laia a tuina nen a inzawm êm avangin a hrethiam zung zung a. A tawpah tuma'n an la siam chhuah loh Enigma code phel darh thei tur Machine 'Bombe' an tih chu a siamchhuak ta a ni! He ta hian German chuan 'thuruk' a nei thei tawh lo a. An tlawm duai duai anih kha. Hetih laia Japanese ho inbiak dan bik code 'PURPLE' an tih, US-in a phel darh dan pawh sawi chakawm zet a ni.
 
Bombe Enigma

Indopui pahnihna a zo va, Uited Nation chuan Enigma neih a khap ta. Chutih rualin Britain in a Codebreaker, mifing leh thuruk engkim chhuichhuaktu ho chu ngaihṭha lo zetin a chhuah zalen a. A ṭhen hna dang a pe a, a ṭhen civilian mai mai nih duh zawk te an ni bawk. Mahse a fing lawr zual erawh a zuah hauh lo. Chu'ng zingah chuan Alan Turing pawh Computer siam chhuahna lamah thawk turin an ti a. Mahse mawi lo leh duhawm loh zet, a 'homosexuality' anpui kawp ṭhin a nihna chu tihbawrhban sakin Sawrkarin surgery a tih luih tir a, a 'Ching(impotent)' zui ta nghe nghe! Hei hian namên lovin Depression nasa tak leh Trauma turu tak a neih chhun zawm tir a. A tawpah a dram duh ber Snow White thu hnuhnung, "Dip the apple in the brew. Let the Sleeping Death seep through" a tih ang chiah khan a Apple ei turah Cyanide tûr phulin a ei a, kum 42 lek niin a boral ta a ni! 

UNIVERSE LEH PATHIAN(YAHWEH)

Jean Paul te anga 'age of reason' han tih deuh tal chuan, 'the birth of science' hi a langlo theilo! India-in mathematics lam ah bul an rawn tan titih a. China-in medical lamah bul an rawn tan ve bawk a. BC 287 alo kai meuh chuan Archimedes- pawhin 'laws of reflection' arawn hmuchhuak veleh ta bawk! A hma chiah hian 'Pythagoras theorem' tia kan hriatlar Pythagorus chuan Triangle- piana a tawi kil pahnih te sei zawng belh khawm chu a sei ber zah chiah a ni, tih alo hmuchhuak tawh bawk a. Tun hnu hian amah pawn a hunlaia a ngaihtuah ngai miahlo chu, ngatinge Guiter hrui te zinga 'base hrui' a sei bik nachhan hi a ni!

Tin, Darwina'n a lehkhabu 'Theory of Evolution' a a suangtuah hma daih hian Anaximander(BC 610- 546) antih pawhin 'evolution' chungchangah ngaihtuahna alo seng tawh a; an sawileh chhawn danin naute pianghlim hian enkawltu an mamawh a, enkawltu an awm loh chuan an thi ang; hei hian survival hi kan mamawh a ni tih a entir, tiin! Modern science a tangkai em em pakhat an hmuhchhuah bawk chu- bur pakhat, a mawng pahniha kaw ve ve hi a kaw lehlam zawk a kan hmehphui chuan a mawng lehlam hmeh phuiloh atang tui a lut thei chuanglo, tih hi Empedocles, Thales mi khan alo hmuchhuak tan a. Chu chu tunlai tawng tlanglawn taka 'boruak(air)' kan tih hi alo ni! Chu boruak chu mit a hmuh theihloh, hmanraw hmang pawha phel tet theih tawhloh 'Atom' an tih te chu an ni, tiin Democritus chuan alo hmuchhuakleh nghal zat bawk a; he khawvel a thil engpawh hi 'Atom' inhlawmkhawm atanga insiam anih zia chu tun hnu hian Physicist tam takin an rawn hre chhuak ta chum chum mai a nih hi.
Kum BC 340 a liam a, Universe chungchang ah lah Aristotle, Greek mifing tia hriatlar em em chuan a lehkhabu 'On the Heavens' tihah Earth- hi Solar system lai tak ah a awm a, Planet hrang hrangin an vir hual. Tin, Earth hi a zawl-duai ni lovin a mum a ni, tih te chu a ziak a. A hunlai chuan Aristotle ngaihdan hian khawthlang mite thluak a suksak nasa! Catholic Church- pawhin thurinah an neih phah ta hial reng a ni. A hnu fe kum 1514- ah Polish puithiam Nicolus Copernicus chuan Earth ni lovin 'Ni(sun)' zawk hi Solar System lai taka awm zawk a ni a; Earth leh Planet dang te hian an vir hual a ni, a rawn tive leh thung a! Nimahsela Catholic Church 'fundamental doctrine' nen a inkalh dawn avangin a puangzar ngam mai lova, a boral dawn hnaih ah a puangzar ve ta chauh a ni. A boral hnu hian Astronomer pahnih, Italian-pa Galilleon leh German-pa Johannes Kepler te chuan a sulhnu hi an rawn zui a. Kepler chuan Copernicusa ngaihdan te chu tlema thlak danglamin Planet te vir dan arawn sawilang a; a sawiah chuan heng planet ho hi a kual(circle) zawnga vir lovin a sawl(ellipses) zawngin an vir kual a ni, a rawn ti!

Alexander pope chuan tihian poet alo phuah a;
"Nature and nature's laws lay hid in night"
"God said, Let Newton be! and all was light"


Achhan chu kum 1687- ami Newtona chuan Kepler te ho ngaihdan zul zui bawkin 'Principia Mathematica Naturalis Causae' tih bu arawn chhuah zui chuan Science hi 'New Age' ah a hlankai vang a ni. Achhan chu ahma mite zawng aia chiang zawkin 'atom' hi Universe chhunga 'law' hriattheih awlsam ber niin a ngai a! 'Atom' leh 'Solar system' hi dan khat hnuaia an inthlunkhawm a ring bawk! A hmuhdan ah chuan kan solar system a Planet ten Ni an vir hual dan leh an vir hual chhan chu Gravitation(Hipna) vang a ni, a ti bawk a; Entirnan, nitin zingkarah Ni hi khaw chhaklam ah alo chhuak ziah thin a. Hei hian a entir chu Ni hian awmze neitakin chet phung leh nihphung a nei a, achhan bulpui chu 'Gravity' hi a ni! Chuvangin 'Ni chu khaw chhaklam ah a chhuak thin' tih 'Law of Motion' hi alo awm ta a ni. Adang leh chu motor tlan laiah kan chuang a, a ding thut a, mahse keini erawhin hmalam kan la pan zel(hmalama kan buk phei lawp hi) thin! Hei pawh hi khawvel a thilawm zawng zawng chungah a thlen theih vek avangin 'Law of Motion' a nibawk a. Khumah nuam em em kan mut zangthal theihna pawh hi he 'Law of motion' vang tho hi a ni a; an innghahna chu 'gravity' zel hi ala ni vek bawk! Tin, he gravity avang hian Thla(moon) pawhin Earth hi awmze nei takin a vir hual a ni. Zawhna awm thei tak, engatinge Planet ten Gravity an neih chuan an inhipbeh mai loh tih pawh Mathematics hmangin, Planet Ni aia te zawk te hian Gravitational force leh Repulsion force inzatin annei a ni, tiin a sawifiah nghal bawk. Newton physics arawn lar tak atang hian zawhna tam tak alo chhuak nghal a. Planet pahnih te an inhnaih chuan anmahnia charges particles te pawn Gravitational force an siamchhuak a nga, Repulsion force aia anlo chak phei chuan kum khuain an awmdun reng mai dawn a ni! An inhlat viau erawh chuan Gravitational force aiin Repulsion force a chak zawk a nga, Planet te chu darkar tin maiin an inhlat phah tial tial a nga, chutih hun chuan Universe hi a zau tial tial bawk ang?

He zawhna hi Newton hmalam a mithiam te pawh khan Universe hi a awm ngaiin a awm reng a, a zau belh lova, a sawng te heklo, anlo ti thin a. Chu chu 'Static Universe' an ti bawk! Nimahsela 1929 khan American physicist Edwin Hubble chuan Planet enhnaihna, Newton telescope idea hmanga a siamchhuah chu a hmingah Hubble Telescope tiin Hubble chuan zanlai a van thengreng a han enchhin ta a, chuta a hmuh chu Arsi(stars) te hian hun engemaw ti laiin anlo inhlan ve tial tial ani tih a hrechhuak ta a! Chu chu tun hnu hian Scientist hote zawhna lian tak siamtu alo nih phah ta a ni!

Edwin Hubble a pianhma kum 1922 daih tawh khan Russian physicist Alexander Friedmann chuan Universe hi a zauh telh telh thei dan alo sawi tawh a! Friedmanna ngaihdan chuan Universe hi a zau mai pawh ni lovin 'space(hmun-awl awh chin)' a nei a, mahsela 'boundary(ram ri)' erawh a neilovang, a ti a ni!

A hnu 1965- ah Americal physicist tho Arno Penzias leh Robert Wilson chuan New Jersy hmuna Bell Labs a an thawh laiin Microwave Detector an siam a, chumi hmang chuan Earth hmuntin maiah an Microwave Detector chuan Radiation a dawn tamdan an han zir ta chu, Earth khawi hmun atang pawn an radiation dawn tam zah chu inang deuh vek hi alo ni a; chu chuan Alexander Friedmanna ngaihdan chu arawn tidik a. Tin, Newton Physics pawh arawn tidik chiang hle bawk a ni! Robert Wilson leh Roger Penzias te thil hmuhchhuah ah hian Newton Laws kan vawmkai chuan; Universe hi a tir chuan Solar System atangin a intan a, chuta tang chuan tun a planet leh arsi te hi anlo intaidarh chhoh tial tial a nga, tun hun a Universe zau mek kan hriat hi alo thleng ta a ni, tiin Hypothesis- Theory tih bawk 'Big Bang Theory' hi alo piangchhuak ta hlawl mai a ni! He thil an hmuchhuah avang hian 1978- khan Penzias leh Wilson chuan Nobel Prize an dawn phah nghe nghe.

Heng kan sawi tak te zawng zawng hi 'Law of Nature' kan tih fo tak; nature a awm, amah a thleng, tuma siamchawp ni lo chu an ni a. Heng law te hian mihring nena inkungkaihna riltak nei an ni nghe nghe bawk! Theoretical physicist tia hriatlar, 'Black hole' lar pui em em tu Stephen Hawking chuan mihring ngaihtuahna tak ngial pawh hian 'Law' mumal tak anei a ti a! A sawi zelnaah chuan mihring ngaihtuahna hi eng thlarau leh ramhuai mahin an siam a ni lova, Neurologist hovin tun hnaia an hmuchhuah thar chu mihring ngaihtuahna hi atmosphere a atom tetak te te ten an ken 'charge particles' vang an ni a. He 'frequency' leh 'wave' avang hian mihring chuan ngaihtuahna alo nei ta mai a ni, a ti.

Heti chung hian mithiam tam takin heng 'Laws' khawvelin lohtheih lova a zawm tlat hi an hnawl a, athenin a source pui ber chu 'God' anih an ring ve bawk a! Chung zinga Philosopher lar tak chu Epicurus kha a ni; 'mithiam ngaihruatna sal a inpek aichuan Pathian te rin mai hi a tha zawk' a ti thin a! Aristotle pawhin 'atom' chungchanga a ngaihdan a sawina ah chuan mihring hi thlarau atanga insiam ani a, khawvel thila indin anilo, a ti ve bawk! Greek Philosophical Institute pakhat ami Stoics- pawhin mihring leh khawvel thil chu thil hrang ah a dah a. Mihring chuan Pathian thu a zawm mai tur a ni a, engpawh hian an nihdan tur anga awm turin 'thu awi/zawm(obey)' chiah kan mamawh a ni, a ti. Kum sangbi liam hnu hian Stephen Hawking- chuan hemi chungchang hi a chhanglet ve a, ''Thupek zawm leh zawmloh avangin Universe hi a dikin a diklo thei tihna a nilo; Asteroid te hi eclipse siamtu ni tawh rawh se, tih ang vel a ni ber e!" tiin a chhanglet! Kum zabi 13- na tirlam pawh khan Christian philosopher Aquinas chuan, "khawvel hi Pathian thu hnuaiah a awm a; Laws of nature vang a nilo" ala ti a. Tin, kan sawi tak mithiam hmasa German Astronomer lar em em John Kepler pawh khan Planet te hian awmze nei taka an kalkawng bik an zawh thlap thlap thin avangin 'ngaihtuahna an nei e' alo titawh bawk a! Khawthlang ram mite rilru sukthlek thunun nasa ber chu Aristotle kha a ni a; a zirtirna ah chuan 'science' hi experiment leh calculation hmanga chhutchhuah mai mai theih a nilo va, Philosophy hi experiment tellova tehna diklo theilo zawk chu a ni, a ti! Hemi avang hian Hellenistic Judaism hrinchhuak Greco- Roman Church pawh khan an fundamental doctrine tam tak chu 'prove' na awm lovin an sahuai thingvawn chawt chawt hlawm anih kha! Tun hnu thleng hian Christian leh Atheist karah buaina ala inmung zel a; Christian ten chhutchhuah theihloh Pathian niin kan sawi a, Atheist ten inringtawk takin, "chhutchhuah theihah awm ta mai sela, mahse a awm duhloh avangin kan universe ah hian a awm lova- existance ah hian a awmlo hrim hrim a, 'Reality' huang chhungah pawh a awmlo va, 'Inthluak chahai tak chhunga insuangtuahna chhia mai mai a ni" an tih phah fova! Kum 1277, Paris hmuna Bisop temple- ah Pope Jhon XXI- in '219 Cults' a puante zingah 'Laws of Nature'' hi a telh pek a! Chu chu ahnu kum tamtak liam hnu ah Stephen Hawking chuan a lehkhabu 'The Grand Design'- ah chuan tihian a chhanglet ve a, "Engang pawhin khawvela awmte hian 'Laws of Nature' kan zawmlo, ti ti mahse; lohtheih lohvin Gravity(lei hipna) chuan Bed Room corridor atang Pope- chu a pawt liam a, a thihpui ta a ni' a ti!

RISES OF ATHEIST
Ancient civilization rindan ah chuan mihring chhia leh tha hriatna lo insiamdan hi an hre ril ngai lova; nimahsela a bul chu 'chhia' leh 'tha' ani tih an hai biklo! Chungho ngaihtuahna siamtute chu kan boruak khawvel ah hian awm ve niin an hre thin bawk! Engpawh nise, khawvel alo changkang a, Enlightment period atang a modern period ah pheichuan mihring hriatna hi nasa takin alo punbelh a. Kan consciousness bul bal pawh Neuroscience avangin kanlo hre thei ta anih hi!

Entirnan, miin TV- ah sex movie en tase amahah tisa chakna alo awm thuai thin! Hei hi wave in kan hriatna ava khawih tihna a ni a; 'possesses' lam nilovin 'Influence' kan tithei bawk! TV screen a wave leh frequency chu rawn chhuakin mihring taksa hriatna(senses) te chu a va tawk a- cold (vawt), warm (lum), chilli (khur).. adt angin an rawn thawk ta thin a ni. Medical zawnga kan sawi dawn chuan 'wave' leh 'frequency' hi TV atang rawnchhuakin chu chu 'visual spectrum' an ti a. Heta scientific discovery ropui leh pawimawh em em chu Classical Physics- in kum tam tak 'wave' leh 'particles' te hi thil hrang ve ve nia an ngaih kha, Einstein chuan 'wave - particle theory' hmangin thil thuhmun leh nihna inang an nih zia arawn finfiah a nih kha! Tin, particles hi ahma a kan sawi tak Democritus hmuhchhuah 'atom' bawr te siam kha a ni. Heng 'atoms' te hi kan bul vela kan hmuhloh boruak ah hian an khat vek tih hi kan hria a nga, chu chu kan ngaihtuahna siamtu an ni tih hi kan hre bawk dawn nia!

Sawi tak angin 'atoms' ten kan hriatna an thunun dan hi Neuroscience atang a kan en chuan kan mita kan hmuh hrim hrim hi particles niin 'wave' angin anlo zam a, kan mit chhungah an zamlut a, mit note chhunga awm 'cones' leh 'rods' ten chemical reaction hmangin electrical potential- ah anlo siam danglam a. Chu chu mit vela 'optic nerve' vekin kan thluaka hmunpui Cerebral cortex ah ava thawn ta thin a ni. Chu chuan kan thil hmuh a zirin result a rawn pe let leh ta mai bawk. Heng bakah hian lehkhabua kan chhiar te, music kan ngaihthlak te, mi sawi kan hriat te, kan sawichhuah te pawh hi particles hlawm niin kan taksa a nerves cell- 'neuron' an tih hmangin nervous system ah thawn phei a ni a. Glands- in alo man veleh thisena DNA hi an rawn trigger ta a ni a tih thei. Hei hi kan sawi thiam dan ber tur leh hriatthiam dan ber tur chuan, kan senses(hriatna paruk; beng, mit, vun, lei…adt) ten particles(waves) signal an dawn reng reng chu neuron- in spinal cord ah ava thawn thuai a, spinal cord a 'white matter'- in lo keng chhoh zelin kan lu bur hmalam- 'frontal lobe' lam ah a thawnlut a, chuta tang lu bur lai(mid area) leh hnunglam(hind area) ah thawn chhawng lehin spinal cord a 'white matter' ve thung chuan alo dawng a, tichuan neuron dangah ava peleh chhawng thin a, chu chuan kan taksa a tihrawl, kawchhung leh glands ah te result ava pe ta thin a ni! . Copy life(mi tihdan zir chhawng) kan ti dawn nge, kan hriatna chu reilo te ah anlo thunun ta mai thin a ni. Heng natna kan sawi fo te pawh hi 'particles(wave)' vang a hetianga awm hi an ni; entirnan, Szchophrenia, dual split mind, addictive bahaviour, compulsive behaviour, abnormal cell growth, hormone overflow , vitamin deficiency, taksa chetna, miracle, magic, spritual healing(a lem zawk), depression, ammenorhea, insomnia, hypnotism(rampum atna), zahna, multiple personality… adt atam lutuk, heng te reng reng hi kan hriatna parukte hmanga contact vek an ni a; a pawimawh lai ber "consciousness" pawh hi particles hmanga contact ve tho ani! Achhan chu chung lama sawi tawh angin mihring timihring tu chu "Consciousness" hi a ni atihloh theihlo a ni!

Science leh Religious inhnialna bultak pawh hi mihring consciousness- in Pathian a awm nia a hriat tlatna hi a ni a! Mahse kha kum zali liam ta chhung khan khawvel hian Pathian a rindan hi a ring chawt a; zawhna zawh buai leh ngaihdan neih phallo khawpin a khauh tha a ni! Sawi tak angin Enlightment period-in anang chhohva, science leh philosophy lamah hartharna; Pathian chungchang a zawhna, scholar leh reseacher duhfir em em ten 'consciousness' an ngaihvenna chu alo nasa chhoh telh telh a! Chung zinga ngaihven hmasatu pawl ami chu Rene Descartes a 'Principle of Philosophy' kha a ni kan ti thei ang; 'matter' leh 'mind' inkungkaihna pawimawh tak arawn vawrh lar em em kha a ni![ Descartes, Rene.Principles of Philosophy. I. 8–12: A Thinking Thing. Translated by Valentine Rodger Miller and Reese P. Miller. Boston: Kluwer Academic Publishers, 1991]. Tin, zabi 9-10 anni chhoh va, Karl Marx rawn chhuakchhoh velehin "Sakhuana hi Opium ruih ang chauh a ni(Religious acts as the opiate of masses)" arawn ti meuh mai! [Karl Marx, Economic and Philosophic Manuscripts of 1844]. A hunlai vekin Charles Darwin lehkhabu lar em em 'The Origin of Species' pawhin Bible Creation account arawn nek tawlh hrut hrut bawk anih kha!!

Hengte mai chauh hi Enlightenment rawn ken chhuah ani hauh lo; Frienrich Nietzsche te huhang pawh hi tunlai Atheist tam tak ngaihdan ani fer fur mai bawk anih hi! A ngaihdan ah chuan mihringte hi lungngaihna leh beihdawnna chirhdumah kan pil a, hlauhna nena kan inchiahpiah bawk nen lungawina kan insiam chawp a, chumi avang a 'Pathian' thumal lo piangchhuak ta mai bawk niin a sawi a ni! [Friedrich Nietzsche, Genealogy of Morals, 1887]. Sigmund Freuda ngaihdanah pawh Sakhuana hi 'illusion' chikhat; naupangin a suangtuahnaa a pa a beisei ru reuh reuh ang chauh hi a ni, a ti bawk!

Mahse khang kan sawi tak mithiam zawng zawng te leh an thil hmuhchhuah te khan "Consciousness" chungchang ah zawhna chhan senloh tam tak an kalsan rei rui tih tuman kan hai awm love! Chung zing ah chuan amah Jean- Paul Sartre ngeiin "The God shaped hole in the human head" tih hmangin Pathian hi kan siam chawp mai niin a sawi a! [Jean-Paul Sartre (1905– 1980), Being and Nothingness]. Inhnialna banglo René Descartes a 'mind- matter theory' te; lo vawm tluk sak luih phettu Nietzsche leh Marx te; Existentialism lar Jean-Paul leh Moralistic Theory entir thiam em em 'the matrix movies' inchaltauhnate hi ala tawp hauhlo ani tiru! An laiah 'science' lo tlazepin sawifiah tir an han tum ve tak ngial a, khawvelin kan thlir thup mai zawng anih hi!

QUANTUM FIELD
Han zeldin ta ila, wave- particles leng vel hi kan mihring mihrinna ti function- tu anih chuan, mimal tina kan rilru(consciousness) theuh hi wave- particles hmangin ngaihtuahna- tha leh chhia, TV live a kan ena broadcast ang hian inthlunzawm vek nita se; tumahin kan ngaihtuahnaa awm chu kan insawisel sak theilo tihna ani mai em? Tin, mimal tina channel awm theuh hi Pathianin ngaihtuah thei tura Frequency- min pek chu a ni, kan ti dawn zawk! Pathian thlarau hi khawihmunah pawh a awm a; tin, chu thlarau chu kan ngaihtuahna siamtu anih tel bawk si avangin wave- particles hmang hian Pathian hian minlo be thin ani mai lovang maw! Hei hian Pathian nature "Omnipresent" pawh hi vuah a ti rem em em bawk nia! Mahse chutia frequency Universe a kan awm tak avang ringawt chuan mitin maiin frequency thuhmun kan dawng vek dawn tihna erawh ani lova, science-in 'resonance' a sawidan kan hriatthiam chuan hei hi a dik chiang bal ani tih kan hre bawk ang!!

Zawhna ala awm cheuva, he 'frequency' hi Pathian min biakna- kan glands, senses leh brain inmung tira ngaihtuahna(mind) lo awm tirtu nita se, khawi atang a lokal nge, tih leh kum tam tak chhung khan he Universe ah hian a ngai ngaiin alo la awm ngawt ngawt tihna em ni'ang, tiin han inzawt chhin teh ang!!? Time Magazine khan 'Is God Dead' tih hmangin ni- 8, april, 1966- khan America mipui ngaihdan alo la chiam chiam tawh a! Mahse, a chhanna mumal reng reng tun thlengin khawvel hian ala dawnglo!!

Engpawh nise, Consciousness kan chhui dawn ro ro anih chuan 'reality' leh 'existance' hi kan hriatfiah a ngai hmasa ngei ngei a! Entirnan, Ni leh thla kan en a. Lei atang hian anlo intiat ngei a, mahse a takah a intiat hauhlo! Hei hian kan perception leh reality hi alo inang vek lo tih min hriat thiam tir a ni! Quantum Particles han tive khanglang ila; entirnan, particle tè em em pahnih hi hmunkhat ah awm ta sela- net charge chu zero tho ani e, tih ani a. Heng particle tè em em pahnih inkarah hian Energy tam lutuk tak ala awm cheu tihna ani bawk! [ Stephen Hawkins, Theory of Everything, Seventh Lecture, pp 109]. Mahse kan perception piahlam daih a ni thung tawh!

Mihringin kan senses hmanga a hriat theih chin perception leh a tak tak a awm existence/reality te inanloh chhan hi a chhan bulpui ber pakhat a awm a, chu chu Quantum particles hian min hrilh a; Democritus-a sawi hmuh 'atom' chhungah hian electron leh quarks te hi an awm a! Chungho chu energy pakhat hmangin an lo inmung ta vak vak a; he a inmung dan hi khawvel ah hian achhan leh vang tuman anla hre lo! Chu energy chu a lawm, kan hriat miah silo Quantum particles atang a Quantum Universe rawn zikchhuahna bul chu!! Tin, quantum particles siam khawvel ah ngei Isua khan tihian a sawi a, "Kingdom of Heaven is within" tiin! Science- lam atangin chung zawng zawng bulphum "energy" hrilhfiah thiamloh chu engtin nge a hming kan dah tak ang le! Mani Bhaumik, Indian IIT atang a Laser Optics Scientist nichhohva lar em em; "Boson particles" tia an phuah chhan leh "Bose- Einstein Statistics" hmuhchhhaktu SN Bose-a thian hnai tak, Bengal chhulchhuak nibawk khan a lehkhabu "Code Name God", Los Angeles Best Sellers- nipha, page 11-na ah ngei khan "Primary Field" tiin he thil bulphum hi a hming alo phuah a! [Manik Bhaumik, Code Name God, 2005, pp 11, Prologue/The wound must be healed]. A hming danga kan sawi dawn pawn 'Quantum field' a nileh mai ang.

Sawi chhunzawm ta zel ila. Quantum Field Theory chuan tihian min hrilh a; Universe khawih hmun leh eng hmun ah pawh Electron particles te hi an awm vek, a ti a. [Quantum Field Theory, Wikipedia site]. Entirnan Chair kan hmu a. Matter ani a. Quantum Field Theory ah chuan mita hmuh thamloh Quantum Electroscope hmang chauhva hmuh theih 'atoms', chumi aia tè leh chhawng 'subatomic particles' achet a che ngat ngat awmkhawm hi an ni a. 'Atom' siamin particles ah, chuta tang 'field'; chu chu Electromagnetic field niin kan sawi tak 'Chair' hi matter alo ni ta chauh a ni! Awlsam zawk a sawi dawn chuan Molecules hlawmkhawm hi kan mihrinna mit hian 'matter' alo ti ta mai zawk chauh a ni! Hei vang hian ani e kan perception leh existance a Reality inrualkhai lohna chhan chu!

Newton's Law- kan sawi takah khan 'external force' a awlloh chuan matter chu a che reng, a ti a. Chu chuan min ngaihtuah chhuah tir chu thil(things) hi sakhat niturin a nihtirtu a awm a ngai a; entirnan,

a-------> b --------> c ----etc

b- hian eng thil pawh entir ta sela, chumi 'b' anih hma chuan 'a' hi a paltlang a ngai ani! Ball kan lum a, a din dawn chuan bang ava su a. Tin, bang lo awmlo pawh nise "friction" vangin a ding tho thei bawk a. Friction awm miahlo pawh nise 'gravity' hmangin a ding dawn tho tho a ni. Heng zawng zawng ti sakhattu fundamental particles hi awm miah lo se, chatuan a chet char char kha anileh thung bawk ang! Chu chu Nature pian ken 'Newton Laws of Motion' an tih bawk chu a ni!

Tihian sawileh ta ila, Classical theory an tih mai he Newton's Law- ah hi chuan thil engpawh che tur chuan thil dangin a su emaw a nam a ngai a. Tin, dingleh tur pawhin thil engemawin a 'nam/sut' a ngai veleh zel bawk, tih a ni a. Aizawl to Kolkata Aeroplane hi Aizawl- Lengpui airport ah lo tum ta sela, Newton's Law hmang chuan "Kolkata" atang alokal tih kan hre thei a. Footballer-in ball hi goal bar chhungah petlut ta ang sela, Newton's Law hmang chuan 'footballer' pet ani tih a lo langleh nghal vat a. Balloon ham puar ta vak ila, chu balloon chuan puar miahloh lai a nei, tiin Newton's Law hmang chuan kan hre veleh zel thei bawk! Hei hi Big Bang theory innghahna pawh ani a; kan awmna lei hi tunah hian a zau telh telh a, Newton's Law hmang chuan zau miahloh hunlai 'singularity' hi a nei dawn, tihna a ni! Hei hi 'Nature Law' kan tih fo thin pawh hi a ni bawk a. Hemi Law chhungah hian - time, acceleration, mass leh force te hi an inthlunzawm veleh vek bawk a ni!

Classical Theory chu khi khi a ni ta mai a. Mahse khimi chauh nilo thil anih dan tur, khawvelin a zawhkim si ala awm cheuva, chu chu Quantum Theory hi a ni! Motion- chungchang ah bawk entirna han dah lutleh ta ila; goal chhunga pet lut turin ball kan han thai ta heuh heuh va, ngil em emin kan duhna lai takah kan han pet goal ta chat mai a. Chu chu Classical Theory kan tih tak kha nisela, Quantum Theory - ah ve thung chuan ball kan han pet chhuak chiah kha kan tumloh lamah a kal daih thei a; straight hian pet tum la, mahse acute emaw obstuse line anga a kal daih thung si ang hi a ni! Hetiang ah hian Ball kan pet chhuah leh kan petluh tumna lai tak, chumai bakah ball kan han pet chiah leh ball in goal chhung a thlen inkar chiah chiah kha Classical Theory ah khan sawi tel a nilova, chutak chu Quantum Theory, kan universe hian a zawm ngei ngei bawk chu a ni!

Heng theory pahnih hi 'theory' kan han tih mai rualin 'kal hmang' emaw 'dan' tih hi a dik zawk a. Chaw kan ei a, ka ah a lut a, chawkawng(oesophagus) ah a lut a, chumi zawhah Pumpui bawr Fundus ah a lut a, chumi zawkah Body, pyloric antrum, duodenum 1st-2nd- 3rd, chutiang zelin atawp ah Rectum! Hei hi digestive system kan tih chu a ni a. Newtons Law leh Quantum physics hi an zawm ve ve bawk a ni! [Biology Today, Aug, 2012, High Yielding Facts- Digestive system, Published by Personal Graphics and Advertisers (P) Ltd.].

Matter leh Energy hi thil hrang ve ve annihloh zia chianna chu Albert Einstein-a 'Special Theory of Relativity' kha a ni; a formula pawh E= mc2(power) tih kan hre bawk. Kan taksa hi 'matter' nise, kan 'mind/consciousness' hi Energy nibawk sela; achhanna chu particles kan tih zawng zawng hi energy an ni a, chumi awmkhawm chuan matter a siam tih hi ani mai! Heivang hian kan sawi tak 'thlarau'- energy anga kan taksa a awm pawh hi kan taksa nen mihrang an ni lova, properties khat, abstract khat, mihring ti mihringtu tak chu a ni a. Phel darh emaw chan darh chi pawh anilo! Mahse heti chunga Hellenistic Judaism vuak vet Theology ten 'soul' leh 'spirit' anla thliar hrang fan fan mai hi chu tihngaihna dang a awm tawh hrih love!

Ngaihtuah ta ila, he 'Field' hmang hian Pathian hian thilnung tinreng hi alo enkawlin alo thlungkhawm ani mai em le? Consciousness kan tih pawh hi he field vang lek hi ani lo'ng maw? Thilnung te nena kan inbiakna hmanrua hi hmuhloh lama he field vang vek pawh hi alo nimial mahna?

Entirnan, Quantum Theory rawn vawrhchhuak hmasatu pawl ami Planck, formula lar em em 'Planck constant' hming putu khan "Consciousness hi engkim bul - 'Primary' kan tih chuan; matter zawng zawng hrilhfiahna chu he consciousness hi ani" tiin a sawi a! Arthur Eddington khan a sawifiahleh zual a, "He physical world hi hriatchianloh thil, kan ngaihtuahna chauhva hriattheih si ang hian a kal muah muah reng a ni" a ti bawk!

Isua tawngkam angin Pathian awmna 'Kingdom of Heaven' chu Solar System- in a Ni an helna huamchhung hi ni ta sela, a dikthei tho va. Tin, Stephen Hawkins angin 'Universe have no boundaries' tih hmang a speed of light leh gravity field huamchhung zawng hi a ni e, kan ti thei bawk! Anihloh vek pawn 'Inflation theory' piah lam entropy state a reverse- hun zawk pawh ani thei; achhan chu 'Aging Inheritance' hi Kingdom of Heaven- ah awm dawn hek lo le, a awm miau loh chuan Entropy State pawh a awm hauh dawn lo tihna a ni a! Thermodynamic arrow zawng zawng hi a breakdown vek dawn a ni! Hei hi Judaism Beliefs system a hmun pawimawh- 'Olam Haba' thuruk chu a ni bawk nghe nghe a; Stephen Hawkins ner sawk sawkna thlentu chu a ni! Ani kha chuan khawvel hi a tharin awmleh pawh nise time hi a reverse lovang a, entropy state in ala kal ngar ngar ang a ti thung. [Theory of Everything, Sixth Lecture, pg 106]. Engpawhnise, theological field atang ve thung chuan 'church' hi Kingdom of Heaven niin an sawi veleh daih thung bawk. Church History chu sawi chhunzawm lo mai ila. [Ireneaus, Against All Heresies, Discourse on Marcion and Valentinus, Biblehub Church History].

REALITY???
Quantum physics ah chuan kan hmuh leh hriat ang ngawt hi anilo kan tih tawh kha aw! 'Reality' kan tih fo zinga zawhna pawimawh ber 'Is God Real' chhanna tur hi a ni!

Quantum particles awmzia chu sawi tak angin electron pakhata thil thleng a awm chuan electron dangah pawh chutiang chiah chu thleng turin an inkaihhnawih/inzawm vek tihna a ni! Engang a ril pawh nise, Quantum Deepest pawh niraw sek sek, Universe a awm tawh phawt chu he electron avang hian kan inkungkaih vek a. Miin Demons- hmu nia a inchhal chuan awisakloh a thiang lo; science hian 'illusion/delusion' tiin han puh vel thin mahsela, Quantum Physics huangah hian engpawh thleng se chhan leh vang bulpui awmze ril tak a nei tihna a ni zawk!! Alexandria Library a an hmuh Theophrastus ziak ah khan "Superstition is the cowardice in the face of the divine" tiin alo inziak ani awm a, Quantum Physics hmangin "Science is the cowardice in the face of Quantum field" tiin kan chhanglet theuh thung dawn em ni! [Carl Sagan, Cosmos, 1985, chpt XIII 'Who speaks for Earth', pp 276, Published by Ballantine Publishing Books].

Tuman boruak hi kan hmu lo, mahse a awm ngei si a. Kan thluakah hian hole a awm ngei em kan hre lo, mahse a awm thei a, a awmlo thei bawk! Psychologist hovin 'Nothing' an tih leh Science a 'Nothing' a inang thei hek lo bawk! 'Illusion' tih rikngawt pawh hi anihna tak zawk chu Quantum Physics- sawi angin- miin demons a hmuh emaw Pathian inlarna ka hmu a tih avanga 'illusion' a kan puh anih chuan; kan ui leh ar, kan chhung leh kua te zawng zawng pawh hi 'Illusion' huangah a khung vek tihna a ni!! An zavai hian reality huang anni vek a, Quantum energy vang chauhva midang a awm lo, mahse midang thovah awmleh tlat si ang hian thil reng reng hi anlo ni ber zawk!!

Rene Descartes- khan tawngkam larpui zet hi a nei a, "I think therefore i exist" tih hi! Philosopher- dang ten anlo hmusit tha duhlo phian emawni leh nghal a, "Sakawr hmaah Thirbarh a awm ngai em ni" tiin a hming nen lama lamchhuakin- "Descart before the horse" tiin an deusawh hial a ni! [Rene Descartes, Principal of Philosophy, Chapter II, A thinking Think]. Mahse he mind-matter argument hi avai chuan dik lo mah se modern psychology ah hian thil nihna dik tak haichhuaktu atan alo tangkai em em si a! Entirnan, 'primary field' kan tih tak kha awmlo sela, 'frequency' hi a awm lovang a, chu chu awmlo leh ta bawk sela- 'mind' hi a awmlo a nga, chupawh chu awm lo leh ta vek sela- consciousness tih hi a awm bawk hek lovang! Tin, Newton's Law kan vawmkai ta anih pawn he inkungkaihna tho hi alo chhuakleh bawk ang! Matter- kan hmuh leh kan hriat hrim hrim hi Particles ani tawp mai a. Chu particles pawh chu fundamental particles din anileh mai bawk a. He kan 'mind' tak ngial pawh hi particles che vel bawk a nia. Chu particles chhung leh pawna kan awm chhung chuan 'bawng' hi 'reality' anih ang bawkin kan thluak bura 'Pathian' pawh hi reality ani ngei ngei bawk ang!

QUANTUM UNIVERSE
Quantum physics hmangin hei hi han chhang dawn teh ang; mihring awmtan hun hi,

1. Problem
Darthlalang hmaah ding la, i inhmuh veleh hei hi hanin zawt mah teh khai;

~ engtik atangin nge ilo awm tan? Achhanna chu i chhia leh tha hriatna a intan atang khan a ni! I chhia leh tha hriatna hian i awm tih i hriatna kha ilo awmtan ni chu a ni!
~ engtin nge chu chhia leh tha hriatna chu alo awmtan ve thung? Achhanna chu i taksa awm tan ni kha anileh mai! 
~ i taksa a awmloh chuan thluak chhunga i chhia leh tha hriatna pawh a awm lovang. I taksa a awm miahloh avangin universe hi i tan awmzia a awm dawn bawk heklo!


2. Problem
~ universe hi engtik atangin nge a awmtan? Achhanna chu i ngaihtuahna a alo awm a tangin.
~ I ngaihtuahna chu engtikin nge a lo awmtan ve thung? Achhanna chu universe awmtan atang khan.


3. Problem
~ kawng chhuk hi engtik atangin nge alo awmtan? Achhanna chu kawng chhoh alo awm atang khan.
~ kawng chhoh chu engtik atangin nge alo awmtan? Achhanna chu kawng chhuk alo awm atang khan!


Albert Einstein tawngkam pakhat ah chuan, "Nature a thil awmze dik tak kan hriattheihloh hi kan hriattheih dik tak chu an ni" a ti! British mathematicial lar Roger Penrose hian a sawifiah leh zual awm e; tihian a ti a- kan consciousness atang a kan hriattheih te hi kan nature a 'Physics Laws' te an ni a ti bawk! Physicist Freeman Dyson pawhin, universe hian kan awm tih hriat theihna a nei, a ti bawk a. John Wheeler, tunlai scientist lar zing ami pawhin a lehkhabu "At home in the Universe" tih ah chuan Universe lo insiam tan dan kan ngaihtuah rual rual hian Universe chu a insiam, a ti!

Entirnan, line ngil takin rin la, a hmawr ve ve chu 'a' leh 'b' in chhinchhiah la. 'a' chu 'b' a ni a. 'b' chu 'a' a ni! Enge a chhan? [All quoted by Mani Bhaumik, 'Code Name God', chpt- Universe and us, Los Angeles best sellers, 2005].

'a' awmtanna chu 'b' vek chu a ni a, 'b' awm tanna pawh 'a' vek tho chu a ni.

'a' __________________ 'b'

He theory innghahna pawimawh em em chu 'gravity' nibawkin a thlen chu 'order' leh 'disorder' hi a ni a; anlo chhuah chhan pawh hi ani bawk! He gravity hi anihna tak chu Quantum Universe a charge field vang a ni a. Chu pawh chu energy vang tho kha ala ni. He quantum energy a kan awm avang hian energy awmdan kan hriat a pawimawhlo thei lova; chu chu kan sawi tak 'Order' leh 'Disorder' hi a ni. Murphy's Law an tih thin pawh hi hetiang tho hi a ni- things get worse, tih te hian! 'Past' leh 'Future' hi Physics Law- ah then hran ani teh lua lova, achhan chu Quantum field chhungah vek he 'past' leh 'future' hi a awm a. Electrons thuhmun, quarks thuhmun siam vek an ni. Mahse a danglamna chu 'order' leh 'disorder' hi a ni a. Entirnan, Dawhkan ah no kan dah a, chu chu 'order' a ni a. Mahse chu dawhkan atang chuan no chu tlakeh ta se la, 'disorder' a nileh mai bawk. A awmzia chu energy hi thil pakhat atang thil dangah a inthlak danglam thei a. Mahse a nihna hnuhnung(disorder) hian a nihna hmasa(order) hi a pha tawhlo thin. Chumi avang chuan Energy chu a bo emaw alo chhe ta emaw tihna erawh a nilo. [Stephen Hawking, Theory of Everything, Published by Tenth Jaico Impression 2009, Sixth Lecture- the direction of time, page 100].

Hemi chungchang sawifiahna tha em em chu Thermodynamics arrow - hi a ni a. 'Order' in a 'disorder' a panna dan hi ENTROPY tih a ni a. Kan piang a, kan boral leh a. Kan khawvel a chhe telh telh a. Aizawl khawpui a tawt tial tial a. Universe a zau tual tual a. Kan hriatna a tam tual tuala, theihnghil alo tam veleh bawk a. Nitinin naktuk kan thlir thup bawk a. Heng zawng zawng hian Entropy an pan vek a. Tawng tlanglawna sawi dawn chuan 'chhiat lam' 'chakloh lam' kan pan vek tihna a ni! Dawhkan atang rialno tla keh kan hmu a, mahse rialno tlakeh amaha inzawm a, dawhkana chhohleh ta vu vu kan hmuh ngailo thung ang hian!

Sawi tawh angin hei hi Classical Physics leh Quantum Theory atang a kan sawi chuan ball a lum a, a lum dangtu anlo awm hma chu hmalam panin a lum char char ang tih nen hian a inang a! Chu ball chu universe hi ni sela, a lum char char chuan achhunga awm mihring te pawhin Entropy an pan a nga, ball ngei pawh chuan a pan a nga! Chu entropy vek chu a siamtu- a source a awm a ngai a, chu chu ball pettu kan tih khi a ni! Static Universe ah kan awm lova. Entropy anih miau avangin chu entropy chuan bul(source) a neih a ngai a ni!

Entropy siamtu chu enge ni ang? Kan teh theih em? Eng energy leh Law nge a hman ve? A chhanna i han siam dawn teh ang; circular bottle ah a leng tawk chiah chiahin sangha hi han dah ta la. Sangha hian he bottle chunga 'law of motion' a neih chu circular motion bak a thei lova. A hnung zawngin a tleng thei bawk lova. A hmazawngin, a ngai char chara tleng kual chiah kha a ni. Chu chu atan Universal Law a tih theih bawk. Mahse sangha ve tho rectangular bottle ah i dah ve thung chuan- straight, circular, curve, engzawng pawhin a tleng thei thung a nga. Chu chu atan Universal law alo ni veleh ang!

Hei hian a tihfiah chu Quantum Universe hian law a neih hi, dimension dang tan law ani ve kher lo thei tihna a ni a. He universe hian entropy lam pan delh delh mah sela he energy field pawn lam tan chuan entropy ani ve kher lo thei a. Mahse chu entropy chu a duhchuan a zawm ve tho thei bawk si tihna a ni!

LAWS DEMAND CREATOR
Cosmology kan tih pawh hi hei hi a ni; 'Laws of nature' kan tih hian a thlung vek a. Universe expand ah kan awm chuan kan Universe chu tun aia a tet hret lai hi a awm dawn tihna a ni a- chutiang vek chuan sigularity lek pawha a awmlai alo awm tawh ani kan ti thei bawk! [The Grand Design, Stephen Hawking, chp- Grand unified theory]. Zawhna erawh ala awm cheu va, chu sigularity chu engtin nge alo awm theih ngawt tih hi a ni. Anihloh vek pawn singularity state ah hian vawi engzat a tam nge universe hi alo awm tawh, chu pawh zawhna chhan theihloh bawk a ni!

Singularity chu kan hria a; a nilo zawnga a kal chuan kan universe hi a zau telh telh a nga, attractional force aia repulsion force a chak hun alo la awm dawn a, chumi hun ah chuann energy imbalance a awm a nga, kan awmna lei Earth hian a hnaih hnaih planet lian zawk hip behin a awm mai dawn a ni! Hei hi One Dimensional kan tih hi ani thei bawk a ni. Space hi Time nena an inanlohva akawp a an kalloh chuan Universe energy hi a buai vek a ni ang! Hriat angin kan Universe hi Two Dimension kan tih ang hi a ni a. Motor kan tlan a, kan kirleh a. kan tlan chhuk a, kan tlan chhoh va. Mahse ngatinge tlan kher lova kan thlen loh? Ngaihtuah kher lova alo awm mai loh? Tinge ka chet kherloh chuan kan thawk theihloh? Ngatinge chhuk avangin chhoh a awmleh kher? Heng zawng zawng nihna chu Gravity hi a ni a. Kan han che sawn ve tak ngial a, mahse a ngaiah tho kan kirleh a. Chu mi lo chu a awm lo!

Albert Einstein-a 'time machine' larna em em chhan pawh kha kan hre thiam em; hetiang tho hi a nia sin! 'Light' hi Universe a gravity-in a man beh chung chung pawha thleng thui thei ber a ni a, chumi aia chak hret chuan kan speed hi chak se- a awmzia chu gravity man phakloh chiah chiah a chakin. Enge lo thleng ang!? Lo thleng tur chu kan chhuah tanna ah kan kirleh tawh dawnlo a ni! Tin, gravity - hnuaia kan awm chhung hi chuan space a awm hma chu time a awm thei si lova; gravity aia chak a kan speed a chak erawh chuan kan future turah kan kal daih thei tihna ani thung! Hei ngei hi an sawi thin 'time machine' thuruk chu a ni bawk!

Mahse chu chu a harsa em em a. Two dimension ah hian one dimension lekpawh kan va dai zau belh theilo a nih hi! Achhan chu gravity vang vek zel kha ala ni a! Inflation Theory angin kan khawvel hi sawngte leh ta vek sela chuan tun aia gravity let a chakin khawvel hi a awm a nga; kan che muang sawt a nga, kan ngaihtuahna pawh a muang hret a nga. Singularity ah a inzial luh phei chuan gravity pawhna chak lutuk avangin keini thilnung- mihring tak ngial pawhin ngaihtuahna kan nei thei dawn lo a ni!! Chuvangin heng Universe Law mumal lutuk tak leh chingchi vet miah lo hi Random Theory ang mai maia tihpalh thilthu a lo awm ani hawt lo va! 'Ni ta sela' tia han zeldin pawh hi thil awmlo tak a ni! Achhan chu 'ni ta sela' ti tura kan ngaihtuahna 'mind' pawh hi zu han awm dawn reng reng lo va!

Computer naupangin a hmu a, chu chu Psychologist thiam takin IQ enchhin nan 'he computer hi engtia lo awm nge' ti ta sela, naupangin a hriatna ril ber hmangin 'amahin alo awm tawp' ti ta sela tunge naupang fing tak han titeh lul ang ni!? Computer chuan part tam tak a nei a. Chung ho pawh chuan part te nau anla nei leh a. Chuvek pawh chuan siamtu ala nei a. A siamtu vek pawn a siamna atana hmanraw hman bik ala neileh cheu bawk a!!! Hetiang zel a Order awm hi Law nihphung chu ani a. Newton Law leh Quantum Physics pawh hei tho hi an ni. Hetiang Universe order ang thlap a awm pawh hi engvang nge Creator an neihloh tehlul ang le!? Anihna tak nih hmel em em chu, kan ngaihtuahna phak chin hi he quantum particles chhung chauh hi a ni a. Chu Quantum particles chu ringhlel mai tur kan ni lul lova, Universe pawn lam phei chu ringhlel ngam thei pawh kan ni hlawl lo!

LAYERS OF UNIVERSE
Quantum particles- chhunga Reality kan tih- anihna tak ah chuan kan senses ten an hriattheih- kan hmuh, kan ngaihthlak, kan tawk, kan dek, kan zeldin, kan rim hriatna te nena inzawm te chauh hi ani lova. Kan senses hriatphakloh lam a thil awm particles te pawh hi 'reality' - mahse kan senses in a manfiah phakloh te an ni bawk a! Hmanraw hmanga kan en tak ngial hnu chauhva hmuhtheih leh an ziarang hriat thei chauh te an ni! Hengte hi hre miah lovin awm ngawt ngawt hlawm ila, kan hriat miah lohvin an awm ve reng dawn tihna a ni a. Matter ni si, mind a kan hriat phak loh, hrefiah chawp tura hmanraw ngai si te an ni! Mahse, kan za vai hian Universe chhung ah kan awm vek a. Field khat leh source khat kan ring vek anih hi!

Quantum particles a mak em em chu kan sawi tak fundamental particles an tih chhungah pawh hian Quarks a la awm a. Democritus-a sawi hmuh 'atom' hi electron leh quarks tih alo ni chhoh ta reng a. Tin, energy pakhat hmanga an lo inmung ta vak vak mai erawh khawvel ah hian a chhan leh vang tuman an hre hlawl lo hi a ni! Chu energy chu a lawm, kan hriat miah silo Quantum particles atang a Quantum Universe rawn zikchhuahna chu!! He hi a chhan leh vang tuman hian anla chhut chhuak ngailo! Science hian a pha tawhlo a ni. A awmzia chu, Universe a Law ah hian a sawifiah zo a awm tawh lo! [Nanotechnology, Quamtum Dots, published by 9.9 Mediaworx Pvt. Ltd. Sept 2011].

Chhutchhuah tumin an bei a. A hmingah pawh 'Unified Theory' an ti nghe nghe! Albert Einstein khan hmuhchhuah a tum ruh hle a, mahse a boral thlengin ala hmuchhuak lo! Ahnu ah Stephen Hawking bawkin arawn chhunzawm chhoh leh a. Mahse ani pawn beidawng- beisei ru bawk siin a lehkhabu 'The Grand Design', phek tawp thu tlangkawm nan, "heng law zawng zawng phuarkhawmtu hi hria ila, law pakhat Unified Theory hi kan nei a nga, Pathian rilru pawh kan hre thei tawh ang" ala ti chhe chhe chauh a ni! [Stephen Hawking, The Grand Design, published by Bantam Books, 2010, ISBN0- 553- 80537- 1].

Quantum physics-in min hrilh tak chu kan suangtuahna chauhva 'Pathian' awm anga Atheist hovin an sawi hi; anihna dik tak zawkah chuan particles a atoms leh quantum particles zawng zawng pawh hi kan suangtuahna chauhva awm angin, 'mitvai' mai mai ani, an tihna a ninghal bawk! He atheist thukhawchang hi Scientific takin, a science lo va, thil awm anglo tak alo nireng zawk a ni!

Tin, consciousness leh particles hi a inzawm vek avangin, tumah mah hi kan awm hmasa lo va; Universe leh consciousness hi vawileh khawt a awm nghal ve ve an ni! Entirnan, line kan rin a, terminal ends pahnih alo nei ta ang hi a ni a! Terminal end pakhat hi 'Universe' nisela, pakhat zawk chu 'Consciousness' hi ni ta bawk sela. An pahnih hian lohtheih lohva awm rual chiah chiah an ni!

Heng zawng zawng hnua kan hmuhchhuah chu 'God is the primary source of consciousness; he is really existing as God through an entities of quantum energy particles, he might outside our dimensions; we dont know" tih hi a ni! Ka lawm e!

RAMHUAI LEH KEINI

Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...