Tuesday, 14 April 2026

DISCOURSE ON MARTIN LUTHER- THE PROTESTANT LEADER

'Martin Luther', Church Father hmasa ten a chanchin an lo chhinchhiahna leh an lo sawi tawhna te lakhawma ziah a ni a. A ziaktû hian ṭan bik emaw hawilam neiin a ziak lo tih min hriatsak hmasa ber ula ka duh.


Bible pawimawhna Bible ngeiin a sawi....

II Timothe 3:16, New King James Version- ah chuan,

Pathian Lehkha Thu zawng zawng hi Pathian thawk khuma pek a ni a, zirtir kawngah te, thiam loh chantir kawngah te, zilh kawngah te, felna zirtir kawngah te a sawt bawk a ni.

He chang thuneihna pawimawh tak hmang hian Protestant Leader Martin Luther hi lipse a ni dawn a. Engtin chiahin nge alo palzam tih analyse a ni ang.

Martin Luther hian alan dan tak chuan Bible hi rin ngam leh doctrine atân pawha pawimawh niin, thulakna berah pawh a nei a. Amah ngeiin Sola Scripture version Bible te siamin zirtir kawngah a hman hlel hle ṭhin a nih kha.


Sola Scripture/Luther Bibel


Hei hi Bible chikhat, Martin Luther siam leh lehlin a ni a; a 'siam' tih a nih kher chhan pawh Roman Catholic Church- ina Bible an hman- The Septuagint Greek Old Testament (3rd, 2nd Century BC), Latin Vulgate Jerome's Bible(AD 4th CE) leh Wycliffe English Bible(1384 AD) ho kha famkim lo leh diklo nia a hriat avângin lehlin thar siam a ngai a ti a. A letling ta rêng a, a belhin a paih bawk a! A hmingah 'Sola Scripture' tih a ni a. English chuan 'Bible Alone' tihna a ni. Protestant Kohhran ṭhenkhat chuan tun thlengin Martin Luther zahna lantir nân rinrawl berah an la nei.

Sola Scripture/Martin Bibel a siam leh lehlin chungchanga a thuneihna tihian a sawi;

"My word is the word of Christ; my mouth is the mouth of Christ" [O'Hare PF. The Facts About Luther, 1916- 1987 reprinted., pp. 203- 204].

German ṭawnga a ziakah chuan- "Ich bin sehr gewiss, dass mein Wort nitt mein, sondern Christus Wort sei, so muss mein Mund auch des sein, des Wort er redet" (Luther, 682) - tih niin english ngial ngan zawk a letlin chhawn chu; "I am confident that it is not my word, but Christ's word, so my mouth is His who utters the words" tihna a ni. [God's words- the violence of representation. Universitatea din Bucuresti, 2002].

A ṭawngkam denchhena he a Bible lehlin hi enchik tur chu a ni a. Tin, kan chik a ber hi Protestant Leader a nih vang hrim hrim pawn a phu rêng a. Ṭhenkhatin a ngaihdan leh rindan a kalpui nasa lutuk a an sawi laiin ṭhenkhat chuan 'Saint' hial a ngaiin a denchhena Ni serh an lo nei hial bawk a! Engpawh nise, enge a do ber leh eng rilru pu nge a nih tih te thailan a ni dawn a. A hnu lama kan ngaihdan leh thutlukna chu mahni kut theuhvah awm bawk rawh se.



Rom- Lehkhathawn...

Rom 3:28- ah chuan tihian a inti a,


Mizo Bible

"Chutichuan Dân thiltih ni loin, rinnain miin thiam changing kan ruat a ni."


Wycliffe Bible (WYC)

"For we deem a man to be justified by faith, without works of the law." [Wycliffe Bible (WYC) 2001 by Terence P. Noble]


21st Century King James Version (KJ21)

"Therefore we conclude that a man is justified by faith apart from the deeds of the law." [21st Century King James Version (KJ21) Copyright © 1994 by Deuel Enterprises, Inc]


Greek Septugiant Version(SBL)-

"logizomethagardikaiousthaipisteianthrōponchōrisergōnnomouhe."[Holy Bible: Greek New Testament (Wescott- Hort, 1881)]


Luther Bibel 1545 (LUTH15)/Sola Scripture-

"So halten wir nun dafür, daß der Mensch gerecht werde ohne desGesetzes Werke, allein durch den Glauben." [Luther Bibel 1545 (LUTH1545) Copyright © 1545 by Public Domain]


Heng version hrang hrang hian Sola Scripture tiam lovin Latin Vulgate leh Greek Septuagint aṭang Wycliffe Version(c. 1382–1395) english a lehlin chhoh a ni a, Mizo Bible Version  pawh hi original Hebrew, Aramaic, and Greek manuscripts hmasa ho nen pawh ala inang zel bawk. Greek leh Latin thiam kan ni loh avangin Commentaries leh Scholar te, abikin Conservative mi rinawm deuh zawk te ngaihdan en pawn King James Version hian plain text a a lehlin dik zia an pawm ṭheuh bawk a. Tun thleng mitinin rinrawl berah an la nei zui zel a nih hi!

Nimahsela, english a lehlin chhuah zingah Luther Bibel Version hian Latin Vulgate- leh Greek Septuagint te pahnih thulakna ah hmang ve tho mah se a inanglo bik ta êm êm a! A inan lohna lai chu Lutheran Bible(Sola Scripture) hian German ṭawngin 'allein(English 'alone')' tih a belh vang a ni!

Thil chik mi zawkin an pal fuh a. Original Text lama awm der silo thumal 'alone' a belh hi a pawina chu sentence dang daih a siam vang a ni. 'Alone' hi Mizo ṭawng chuan engemaw bik chauhvin emaw engemaw huam bik particular number tihna a ni a. Hetiang hian, "..rinna chauhvin miin thiam a chang a ni (justified by faith alone)tihna alo ni daih a! A ziak dik zawka 'Dân(Law)' kha awmze nei lo leh ṭangkai lovin a chhuah ta daih a ni!

Scholar leh Historian te chuan hetiang a 'Dân' tihbo tumna leh lehlin thlenga tihdanglam tumna hi Heresy hmasa Marcion- khan alo ṭan daih tawh bawk[Brown HOJ. Heresieds: Heresy and Orthodoxy in the History of the Church. Hendrick son Publishers, Pea body (MA), 1988, pp. 64- 65].



Amah Martin Luther ngei pawhin he thûmal belh chungchang tihian a sawifiah a;

''Alonetih thumal hi Latin ṭawngah emaw, Greek ṭawngah emaw a awm lo tih ka hre chiang hle( I know very well that the word 'alone' is not in the Latin or the Greek text" tiin! [Stoddard J. Rebuilding a Lost Faith. 1922, pp. 101- 102; see also Luther M. Amic. Discussion, 1, 127].

He thusawi hian Bible thû sawitu thuneihna aia a mimal ngaihdan leh rindan a thiltih ah a tilang a. A rin Pathian hlauhna ai pawn a ngai pawimawh hmasa zawk tihna a ni.

Tin, Rom 4:15 thu a Dân chungchang inziakna dang, "Dân chuan thinurna(warth) a siam si ṭhin a; Dan awmlohna a piangah bawhchhiatna sual pawh a awm lo ṭhin" tih pawh German ṭawnga a lehlinna ah chuan 'chauhvin(only)' tih hi 'thinurna(wrath)' tih thumal hma chiah ah a belh leh a. A tum chu Dan chauh hi thinurna siamtu niin a chhuah a ni. [O'Hare, p. 201]

He'ng a sulhnu lehlin aṭanga fiah theih chu Protestant Leader Martin Luther hian 'Dân' a do hle a ni tih a hriat!


Ziak dang te chungchang ah....

Ziak ṭhenkhat a chunga mite chauh nilo Martin Luther a siam danglam he'ng Mathaia 3:2, Tirhkohte Thiltih 19:18, leh ziak ṭhenkhat pawh a tidanglam an ti bawk! [ibid, p. 200].

Mathaia 3:2- ah chuan, "Sim rawh u, Vanram chu a hnai ta e (Repent, for the kingdom of heaven is at hand!)" tih ziakah 'repent' lai chu 'mend' leh ''do better'' tiin a thlak a. [ibid, p. 201] 

A tum pawh Dan tel lova Vanram thlen theih zia innghahna thumal siam a tum hle a ni, a tih theih. Ṭhenkhatin 'mend  leh'to do better' chu 'repent' nên inang rengin ngaih tur a ti bawk a. Nimahsela, amah Martin Luther zirtirna ngeiin thupekte lak ata chesualin Dân ti diklo mah ila, Pathian lak ata mi a ti hla thei tak tak tawh lo tih anga a zirtir tlat si vang a ni. Nilose hetiang zawnga comment hi a ngaih kher a ṭul tlat lo. Tihian,

"Misual niin, sual dum kai ni la, rinna i neih tlat si sualna chuan a hnen atangin min hruai bo lo vang, ni khatah vawi sâng tam tak, tualthahna emaw, tualthah emaw pawh ni la(Be a sinner, and sin boldly, but believe more boldly still. Sin shall not drag us away from Him, even should we commit fornication or murder thousands and thousands of times a day)!" [Luther, M. Letter of August 1, 1521].


Martin Luther ngaihdan kalh chiahin Hebrai mite hnena lehkhathawn chuan tihian a ti thung,

Hebrews 10:26-27

''Thutak hriatna kan neih hnua sual famkim kan duh chuan sualte tana inthawina a awm tawh lo va, rorelna beiseina hlauhawm tak leh hmelmate ei zo tur thinurna meialh a awm tawh zawk a ni(For if we sin will fully after we have received the knowledge of the truth, there no longer remains a sacrifice for sins, but a certain fearful expectation of judgment, and fiery indignation which will devour the adversaries).

Tin, Tirhkohte Thiltih 19:18 hi en leh ila, "Tin, ringlote pawh chu a ṭhen tam tak an lo kal a, an thiltihte thupha an chawi a, an inpuang ta a" tih chu ani chuan helai a an rin leh hriatchhuah tak hi tihian a sawifiah a, '.......Apostle te hnena thilmak thleng kha an rin zawk leh thupha an chawi chhan a ni, a ti!"  [O'Hare, p. 201]

Catholic priest mithiam leh ziaktu pakhat chuan Protestant Scholar, abikin translation buaipuitû Martin Luther chungchang tihian alo vawng ṭha a;

"Protestantism thlawptute chuan Bible lehlin dik lo an siam a, an thurin dikzia 'Bible' (anmahni lehlin) aṭangin an finfiah niin a ngai a, mite chu an hruai sual bawk. Heng zawng zawng hi inbumna, dawt leh dawiâtna vek a ni(The proponents of Protestantism made false translations of the Bible and misled people into their errors by apparently proving from the 'Bible' (their own translations) the correctness of their doctrines. It was all deceit, lying and hypocrisy." [Kramer H.B. L. The Book of Destiny, January 26, 1956. Reprint TAN Books, Rockford (IL), p. 224]."




Isua ṭawngkam chungchang ah....

Luka 10:28 ah chuan Isuan tihian Dan thiam hnenah a ti a, "I chhang dik tak meuh e; chutichuan ti la, i nung ang" a ti a. Martin Luther thung chuan "ti la(to do)" tih hi "to believe- to keep the law by faith(note: mizo ṭawnga lehlin aiin a english hian a fiah zawk a, lehlin dah tello mai ang)" tiin ngaih tur a ti a. Chubakah, "believe this and thou shalt live. The words Do this, have ironical sense, as if our Lord should say: Thou wilt do it tomorrow, but not today; only make an attempt to keep the Commandments, and the trial will teach thee the ignominy of thy failure" a ti bawk a ni! [O'Hare, p.205]. Isua ngeiin Mathaia 19:16- ah sawi nawn leh ngatin, "Nimahsela, nunna duh chuan thupekte(commanments) zawm rawh se" tiin a thusawi chu lakkawih chi a nilo tih a sawi nawn!


Ziak ṭhenkhat chungchang ah.....

Sawi tâk angin Martin Luther hian 'Dan(thupek)' hi a dodal hle a. Chung zirtirna nia a hriat Bible thu leh lehkhathawnte, heng- Hebrai Lehkhathawn, Jakoba Lehkhathawn, Judate hnena Lehkhathawn leh Thupuante hi a helh zual bik êm êm te anni a ti a. Catholic Encyclopedia chuan tihian alo chhinchhiah,

"Protestantism chungchungah chuan Anglican leh Calvinist-te chuan Thuthlung Thar pumpui an vawng reng a. Mahse zabi khat chuang zet Luthera zuitute chuan Hebrai, Jakoba, Juda leh Apocalypse te chu Thuthlung Thar aṭang an paih chhuak a(As for Protestantism, the Anglicans and Calvinists always kept the entire New Testament But for over a century the followers of Luther excluded Hebrews, James, Jude, and Apocalypse."  [Reid, George J. Transcribed by Ernie Stefanik Canon of the New Testament. The Catholic Encyclopedia, Volume III Copyright ©1908 by Robert Appleton Company. Nihil Obstat, November 1, 1908. Remy Lafort, S.T.D., Censor Imprimatur. + John Cardinal Farley, Arch bishop of New York].


Martin Luther a'n he'ng ziak ṭhenkhat a rinloh chhan chu a ziak aṭang tihian a lang; Hebrai Lehkhathawnte hi Apostle Paula 'ziak' emaw 'pawm' a ni lova. Apostle dangte ziak pawh hi chutiang tho chu an nih a rin bawk vanga hlamchhiah a ni.[Luther, M. Prefaces to the Epistle of the Hebrews, 1546].


Hebrai Lehkhathawn phei chu - "It need not surprise one to find here bits of wood, hay, and straw" tiin a deusawh vel nghe nghe a![O'Hare, p. 203]. Chutiang bawkin Jakoba Lehkhathawn pawh- "St. James' epistle is really an epistle of straw…for it has nothing of the nature of the gospel about ita ti a ni! [Luther, M. Preface to the New Testament, 1546]. 'Faith alone' alo hman ve loh vang a nih hmel,

James 2:24

"Rinna chauh ni lovin; thiltihin thiamchang kan ni."



Scholar te hlei hlei hian New Testament ziak ṭhenkhat a duhloh chhan an lo hria a. Radmacher chuan tihian a chhinchhiah a,

"Reformer ropui Martin Luther-a...Jakoba Lehkhathawn chungchangah rilru nuamin a awm ngai lo...Luther-a'n Thuthlung Thar appendix-a Jakoba Lehkhathawn a dah khan a ti mah mah tawh a ni(The great reformer Martin Luther...never felt good about the Epistle of James...Luther went to far when he put James in the appendix to the New Testament.)" [Radmacher E.D. general editor. The Nelson Study Bible. Thomas Nelson Publishers, Nashville, 1997, p. 2107]

An sawi ang ngeiin Martin Luther chuan Judate hnena Lehkhathawn chungchang chu, a ziaktu dik tak an hriat loh avângin Petera hnena lehkhathawn pahnihna pawh ani thei a, a nilo thei bawk a. Chuvangin kan Bible rin rawl bera telh loh hi a pawi lo, a ti! [Luther, M. Preface to the Epistles of St. James and St. Jude, 1546].

Thupuan bung hmasa ber chang hmasa ber - "The Revelation of Jesus Christ (Thupuan 1:1)" chungchanga a ngaihdan ni leh dang chu, Bible ziakah hrim hrim a ngai lova, Apostle ziak emaw Zawlnei ziak emaw pawh ani hawt lo, Thlarau Thianghlim aṭanga chhuak Thû nung lah a nilo. A thu hman pakhatah phei chuan "Ka thlarau dawn hi he lehkhabuah nên a insiamrem thei lo. Ka tân chuan hei hi ngaihtuah loh tur chhan tling a ni: Krista chu a chhungah zirtir a ni lova, hriat a ni hek lo(My spirit cannot accommodate itself to this book. For me this is reason enough not to think highly of it: Christ is neither taught nor known in it)" tiin a ziak lang hial a ni. [Luther, M. Preface to the Revelation of St. John, 1522]

Heti êm êm a Thupuan ziak a pawm loh chhan hi a chhan a awm a, chu chu Thupuan vekin 22:18-19- chhunga a kawl 'Bible thû leh a hrilhlawkna te' belh emaw paih chungchang inziak vang kha a ni thei. Sawi tak angin Bible thu ṭhenkhat a rindan milh zawnga tidanglamin a zirtir nasa a. Hei hi Thupuan ziakin alo khap kher a. Bawhchhiat man pawh a sân zia ziak a ni a. Martin Luthera hian a tei theihloh chhan emaw, a zirtirna leh a lehlin dikloh thupmawi nân Thupuan ziak hi paih bo a duh ani ber a tih theih!


Juda(Judaism)a chungchang....

Martin Luther hian New Testament ziak chanve lai hi a ringlo bur a, chutiang chiah chuan Old Testament lam pawh hi a ringlo/ringhlel leh nual hlawm bawk a.


Joba Lehkhabu chungchang  chu-

"Job- a ṭawngka chhuak ani tak tak lova; Joba ngei pawh hi a awm tak tak lo a. Nimahsela, thilawm thei suangtuahna hlimthla ziah chhuah ani thung a; rindan chuan Lal Salomona ziak niin a buin a siam anih a rinawm.

Thuhriltute chungchang ah-

"Thuhriltu ziak pawh hi thil diklo leh chianglo, ngunthluk taka enchuan a hmuh theih a! Tin, Lal Salomona hi a ziaktu anih a rinawmloh bawk!

Estheri bu chungchang ah-

"Esther bu hi mipakhat Elbi chungchang ziahna anih hmel a. Juda- te chunga thilthleng tur atan chuan a sâng mah mah!

Jona bu chungchang ah-

"Joha chanchin hi chu thil tak tak ni tur chuan thil mak tak ani ngei ang; awiawmloh tak zawng a ni e." [All quoted by O'Hare, p. 202].

Tin, Greco- Roman Christianna inṭan aṭang Church Father hmasa - Juda huatna tuh tute ang bawkin Martin Luther pawh hian Juda- te hi huat namèn lovin a hua a! A hmasa lama Juda- hnam kaihhnawih lehkhabu ziak reng reng a duhloh chhan kha ani ngei bawk ang 

Amah zuitu leh a zirtirte tihian a chah a,

"Juda zirna in leh Synagogue te chu Sulphur leh Meiin hâl chhia ula; an in te tichhe bawk ula, an Rangkachak leh Silver te laksak bawk rawh u! An Torah leh lehkhabu thianghlim zawng zawng pawh laksak vek rawh u! Khawlai ui â angin inthat dawn nia!" [Luther’s Works, vol. Xx, pp. 2230- 2632 aquoted in Stoddard JL. Rebuilding a Lost Faith, 1922, p. 99].

"Engang thil hlauhawm leh rapthlak pawh ti ula, kan thlarau Judate laka chhandam anih nan leh, sualna leh chatuan boralna a kan pil lohna turin; hei hi ka chah hmasa duh che u a ni- an zirna In leh Synagogue te chu sulphur leh meiin hâl chhe vek rawh u." [Martin Luther (1483-1546): On the Jews and Their Lies, 1543 as quoted from Luther's Works, Volume 47: The Christian in Society IV, (Philadelphia: Fortress Press, 1971). pp 268­ 293].

Hei hi Protestant Leader rilru anih chuan, a beram ringtu inti te hian Judate Pathian thu hriatna; Dynamical meaning leh Mechanical meaning(Judate tarmit vuah a Pathian thu zirna) hi han duh teh rual chi an nilo!


'Thupek(Commanments)' chungchang hi...

Old Testament a Juda Culture in 'Sabbath' a hman dân chu 'rest(chawl hahdam)' tih a nimai a. Martin Luther thung chuan 'Pathian thu zirna leh a thupuan zirna', tiin 'rest' aiah 'preaching and learn the words of God' a ti a, hei chu Juda Sabbath nên a danglam thui lo ang. [Luther's Small Catechism with Explanation. Concordia Publishing House, St. Louis, 1986, p. 10].



[Ibid, p. 68- ah pawh thupek pathumna chuan Pathian thu hrilh leh a thu ngaihthlak min zirtir, tiin.]

The Lutheran Confessions ziak a Luther's expositions of the Decalog, emaw Ten Commandments- te kan va zir chuan New Testament hian Old Testament a thupek 3-na kha a sawichhuak ngai tawh lo tih an hriat thei a: Torah zirtirna a "Sabbath chu thianghlim taka serh turin hre reng rawh'' tih a ni a. New Testament ah thung ''Sabbath ni chu a tithianghlima" tiin a sawi lang tawh thung. Hei hi thil inang a nilo, tiin Torah leh New Testament a 'sabbath' awmzia a pawt ṭhen lui ta a ni! [Mueller, John Theodore. The Lutheran Confessions. Circa 1953, p.10]. 

Luthera ziak ṭhenkhat chuan 'Sabbath thupek' hi no. 3 - na a awm angin a sawi a! A ni reng a, a chhan chu Roman Catholic Church Father Augustine khan thupek no. 3- na dik tak 'Milem be suh' tih kha a paih a. A chhan pawh 'Fatima' an serh vang ani leh zel a. Chuvangin Thupek no. 3- na dik tak tur zawk kha paihin 'Sabbath thupek' an sawn chhohva, thupek tawp bera 'awhna' chungchang thupek kha pahnihin ah a ṭhen leh ta daih thung a ni!

Hei hian a tihchian em em chu Martin Luther hian Greco- Roman zirtirna kha ala paih vek biklo tihna a ni a! A lo seilen tawhna leh an zia a chhawm tak Jentail Father te ang thovin Pathian thu nilo- 'Trinity', leh 'Greco-Roman traditional theology' te duhthusamin ala thawm chhoh ve zel a ni! [Brown HOJ. Heresies: Heresy and Orthodoxy in the History of the Church. Hendrick son Publishers, Pea body (MA), 1988, p.314].


Khaikhawmna....

Roman Catholic dik lohna hre em em a chhuahsan Protestant chu khawvelah tam takin a inzar pharh tawh a. Mahse, a root leh goal hi chhui zuiin an Pathian ṭawm Judate ang nilovin diklo a tam êm êm a! Hetiang ringtu thlarau mi inti zinga Juda haw em em leh an hming hnaisailo taka hmang duh ṭhin, Pathian thu awmang taka inzirtir bawk si chi(seed) theh darh hi chi ṭiak chak ber ani a.A nghawng chu tunlai au-hla leh Judate thukhawchang reng reng duhlohna thlipui hi ala kal mup mup zel chu a nih h! Tumah hian a bul bal karphawnga luhchilh an tum lo a. Judate aia hmufiah bik, Isua thattu niawm taka an la puh zui fo leh Sakhaw chhunga Juda duhlohna hi Thlarau dik chang in ti, Islamic extremist aia an nep chuang miah lo! Church Father- ni reng chunga Juda suat buai buai duhtute zirtirna a ni a. Judate ṭan vang nilovin Juda Pathian chhawm ho khawsak zui dan diklo tak phochhuahna ti ila a sual miah lo ang.

A tawp nan, chhiar liam puat lo la, engemaw tal thuthlukna siam tum rawh. Ngaihdan nei lova hriatna hi a tangkaina lo ṭhin. Duhsakna ka hlan a che!


February 02, 2017

RAMHUAI LEH KEINI

Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...