Saturday, 31 May 2025

KA VAIRAM ṬHIAN ṬHIN TE KHA

(Lung a leng em mai, ziak mai mai teh ang.)


Pu Mawia

Amah kha mi bawn kan tih ang hi a ni. A sam a thur a, a ro hle bawk a. Tar fing chin tawh ang maiin Tarmit hi a hmaiah a uai tang ve ṭawk ṭawk. A sam kha mizo meh a duh lo a, vai a meh tir ngat zel. 

Ni a sat deuh changin a chal hi Darthlalanga hman theih khawpin a mawm ṭhin a. A chal ngalh ang ang khan a fing bawk a. A hawi hlek a, politics a sawi zel a. IAS leh Municipal hruaitute hi a ngaisang êm êm a. A titi chawtui ber a ni. 

A hming hi Thu Ngaihnawm Huang lama 'Pu Mawia' fiction story aṭanga nei hi a nia. 'Pu Mawia thawnthua Pu Mawia' ang deuh kha a ni bawk a, ngaihdan mumal nei lo, thlak thut ṭhin leh zu bat tura hlawhchham ngai lo a ni. Vai zu a in chang chuan 'Lalnu Ropuiliani min ti rawh u' a ti leh daih thung!


Pu Hrangkekuala

Ani hi thingtlang parawn tlak, fing êm êm si, an rawn hnem ang aia engmah sawi ṭha duh lo mizia hi a nei reuh a. Tuikuk vawk ang maia chawheh leh phek ṭha, chum ṭha zet, thahrui ngah hmel zet hi a nia. A kal te rêng mai ding leh veiah a thle tawn zuk zuk a. A bawp a kual a, a tlan thui pauh leh a insâwi nasa a ni mai. 

Chana hi 'englo tui tamna' a tia. A duh êm êm a. Heivang hian hrehloh hmeichhia a nei lo. Keichuan a hrisel pawh ka ti lo, a hûr ka ti. Khasi nula leh Mizo nula biak a ching êm êm a, hmelma ah a chhuah vek! Ngaihzawng a nei thei rêng rêng lo! Vai zu duh tak a ni lo a, mahse in ve thei zel ang kha. Thingtlangpa tih takah zu no 1 a ruka khek a thiam hle. 


Keimah

Mifel tak ka nia. Bible a hming hmasa ber hrechhuaktu kha ka nia. Bible hi page engzah nge tih pawh hrechhuak tu tho ka nia. Tem miah loa ka ni Dari te zu ka fun pui ṭum te kha mi nazawng theihloh tur a ni.

Friday, 23 May 2025

DEPRESSION LEH MENTAL HEALTH CHUNGCHANG

Enge depression chu?

Depression hi rilru lama lungngaihna, beidawnna, hlim lohna, hlutna nei lo leh beiseina nei lo dinhmun a lanna hi a ni.



Depression nei te mize awmphung

Mi zawng zawng hian mood inthlak kan nei vek a: a châng chuan ropui takin kan inhria a, a châng chuan tlem a tlahniam deuhin. A tlangpuiin kan lungngaihna dinhmun aṭang hian keimahni chauhin kan thochhuak fo ṭhin. 

Mahse miin a lungngaihna dinhmun chu hnathawh tir thei lo khawp a lo nih emaw, khawtlang tana hlauhawm tak a lo nih chinah chu lungngaihna chu a tlangpuiin arawn langchhuak ta ṭhin a. Mithiam zawk ṭanpuina a lo mamawh ṭhin.


Depression chi hrang hrang a awm

Depression hi chi hnih- Exogenous emaw Endogenous emaw anga ngaih theihin a labgchhuak ṭhin. 


Exogenous:

Exogenous Depression hi pawn lam thil aṭanga lo insiam a nih avangin situational depression tia sawi a ni bawk a. A chhan chu kan hmangaih tâk boral (nu leh pa emaw, fa emaw unau emaw, inthihsan emaw); sumdawnna a hlawhchhamna, inhnawlna emaw, ngaihzawng emaw nupa inthenna emaw avanga mahni inngaihhlutna hloh ta te; emaw, mi dangte chunga thinrimna sawi chhuah emaw, pawm theih lohna te hi a ni.



Endogenous:

Endogenous Depression ve thung hi chuan chhan vak a mamawh lo a, eng dinhmun emaw thil thleng emaw rêng rêng vâng a lo awm a ni lo. Zir bingna chuan thluaka chemical inthlauhna avanga lo awm a ni an ti a. Hemi kawngah hian zirchianna tam tak chuan he lungngaihna hi rilru lam natna eng vâng emaw, ei leh in lama harsatna vâng pawh a ni thei tih an tarlang tel bawk. 

Tin, Endogenous hi inrinlawkna emaw chhan ngaihbel tur awm lo a nih avangin Exogenous aiin a khirhin a nâ zawk a. Ṭanpuina pawh an mamawh nasa bik. 



Depression thûk taka tang an ni tih hriat theih dân tlangpui

Miin depression nasa tak a neih chuan a lanchhuahna hi pakhat aia tam a ni tlangpui ṭhin. 

Entirnan, mi pakhatin vawikhatah, 

  • Insawrbingna leh thil chhinchhiahna lamah harsatna a nei a.
  • Thil thleng tâk tâk niloah inthiamlohna neiin a inhria a.
  • Mut theih loh emaw, mutthilh tam lutuk. 
  • Beiseina nei lo leh hlutna nei lo anga inhriatna a nei bawk a.
  • A tui zâwng leh châk zâwng a tlahniam a.
  • Chhungte leh ṭhiante nena inpawhna a tlahniam bawk a. 
  • Hnathawhna ah hlawhtlinna a neilo tial tial a. 
  • Hnathawhpuite nena inlaichinna a tlahniam bawk.
  • Pumin a duh zâwng a thlak a.
  • Rihna tlahniam emaw rihna pung nasa a thleng a.
  • Libido (mipat hmeichhiat lama phurna) a tlahniam a.
  • Ṭawng chhuah emaw ngaihtuahna hman kawngah a ṭuanfum.


Endogenous Depression bika diklohna tam tak inbawhthuah dân chu

  • Ngaihtuahna leh taksa ṭuanfum
  • Thil ei châkloh vanga rihna nasa tlahniam. 
  • Zingkar hma takah a harh a, a muhil leh thei tawh lo. 
  • Zing ah a nâ zual a, ni a tlangsang a, a ṭha chho ve leh mai bawk. 
  • Environment-in an tidanglam ve lo.


Exogenous depression bika diklohna tam tak a inbawhthuah dan ve thung chu

  • A chunga thleng hi amah siam a ni. 
  • Zan lama mut harsatna. 
  • Zing lama dam ṭha leh nilenga nâ zual. 
  • Kg 4-5 a rihna tlahniam.
  • Environment- in a lungngaihna hi rei vak lo a chhawk thei.


A tlangpuia Depression an enkawl dân

Depression nasa taka nei damlote tana hman tur damdawi chi hrang hrang a awm a. Chungte chu Antidepressant, Tranquilizing, leh Anti-anxiety drugs te an nia. A tlangpuiin heng damdawi hmanga enkawlna hi therapy chi dang- mimal emaw pawl emaw rilru lam enkawlna nen kal kawp tir ṭhin an ni. 

Depression enkawlna atana damdawi pekte hi group thum-ah an ṭhen a.

  1. Anti-anxiety Agents
  2. Antidepressant Agents 
  3. Anti-psychotic Agents

Sawi zau belh ta ila:

Anti-Anxiety damdawiah hian a hnuaia ami te hi hman ṭhin an ni,

  • Hydroxyzine (Atarax®, Vistaril®)
  • Meprobamate (Equanil®, Miltown®)
  • Chlordiazepoxide (Librium®)
  • Diazepam (Valium®)

Heng zawng zawng hi Central nervous system nguai vek tawh tiziaawm tu damdawite chu an ni.



Anti-depressant damdawiah a hnuaia ami te hi hman ṭhin an ni bawk. 

  • Imipramine (Tofranil®)
  • Amitriptyline (Elavil®)
  • Amitriptyline leh Perphenazine (Triavil®)
  • Doxepin (Adapin®, Sinequan®)

Anti-anxiety damdawi ang thoin Central nervous system nguai vek tawh tiziaawm tu atan an hmang ve tho bawk a.



Anti-Psychotic damdawiah a hnuaia ami te hi hman ṭhin an ni bawk:

  • Thioridazine (Mellaril®)
  • Haloperidol (Haldol®)
  • Lithium (Lithane®, Lithonate®) 

Hei hi a dang ang tho khian Central nervous system nguai vek tawh tiziaawm tu atan an hmang.  



A tawpna atan a hriattur pawimawh

A tlangpuiin he Central Nervous System depressant hi Depression enkawlna atan hman a ni LO. Amphetamines (Benzedrine®) leh Methylphenidates (Ritalin®) te hi he category-ah hian an tel bawk. 

Thursday, 22 May 2025

RELIGIOUS AGNOSTIC HI KAN TAM FU LO MAW?


  Christian-te Pathian hi thil mak leh hriat thiam har tak niin a lang. Christian chhungkua rau rau ah pawh Pathian nihna leh a zia te, a zat leh a awmzia chungchangah inhnialna rêng a bang thei lo a. Chung zinga lar tak pakhat chu Thomas Aquinas-a theology hi a ni. Christian-tea zawhna pek ṭhin chu,“Pathian hi tlang takin hriat fiah theih a ni em?" tiin. An chhanna chu 'thei lo' tih hi a ni ṭhin. A nih chuan Pathian chu engtin nge kan hriat a, a nihna pawh chu engtin nge kan hriat a, kan hriatna lai tak pawh chu a khawi lai nge a nih a, a eng lai ber chu nge kan hriat chhan pawh chu lo ni ta ang? Chu zawhna pawimawh tak chu chinfel tumin Bible nen an ṭang kawp a, National Catholic Almanac chuan Pathian zia leh nihna chu tihian an ziak lang ta a ni. Pathian chu,
  • Ropui ber(almighty), 
  • Chatuan mi (eternal), 
  • Thianghlim(holy), 
  • Thi thei lo(immortal), 
  • Khat chhuak (immense), 
  • Danglam thei lo (immutable), 
  • Hriat thiam rual loh(incomprehensible), 
  • Sawi fiah theih loh(ineffable), 
  • Tawp chin nei lo(infinite), 
  • Hmuh theih loh(invisible), 
  • Roreltu dik(just), 
  • Hmangaihnaa khat(loving), 
  • Khawngaihnaa khat(merciful), 
  • Chungnung ber(most high), 
  • Finnaa khat(most wise), 
  • Engkim tithei(omnipotent), 
  • Engkim hria(omniscient), 
  • Khawi hmuna awm(omnipresent), 
  • Dawhtheihnaa khat(patient), 
  • Ṭha hlang (perfect), 
  • Intum chawp (provident), 
  • Chungnung ber (supreme), 
  • Mi rinawm (true) a ni.

BURNOUT LEH MIMAL RILRU HRISELNA


Burnout chu enge?

Burnout tih hi taksa leh rilru hahna dinhmun, mahni inngaihtuahna ṭha lo leh a lanchhuahna lama rilru put hmang ṭha lo tihna a ni. Miin a thil beisei chu rin aiin alo hahthlak zawk tih tilangtu symptom tih a ni bawk. 

Burnout hi mimal hriselna dinhmun ah hmuh tur a awm fo a, a chhan chu heng mimalte hi idealistic tak an nia. Natna leh thihna laka khawvel chhanchhuah te hi an duh a; mi zawng zawng chhandam theih an ni tlat bawk silo.


Burnout hriat a pawimawh chhan

Medical lam hian 'burnout' leh 'depression' hriatchhuah hi an ngai pawimawhin, mahni intihhlumna hial a thlen loh nan damlo chu medical care pek emaw enkawlna ṭha zawk a refer hi an ngai pawimawh êm êm a. A lan chhuah nasat dân azirin damlo chu front line aṭang rei tak treatment lak thlengin a huam a ni.



He kan zir turah hian hetiang thu tlûkna siam tûra i mamawh sawi lan a ni dawn a. Mi tam zawkin an hriat aiin burnout, depression, leh mahni intihhlum hi a tam hle tih kan hre vek. A chhan chu Burnout hi tihziaawm loh chuan lungngaihna nasa zawk a thlen thei a, hun rei tak chhung lungngaihna chuan mahni intihhlum emaw, a tlem berah mahni intihhlum tumna emaw a thlen thei. 



Entirnan, broken family chhungah he rilru lam natna hlauhawm tak hian chhungkaw mimal tin nunna a suat nasa hle a. Mizoram ah ngêi pawh ṭhalai aṭang kum upa thleng a hmaih lo.


Burnout awm chhan tlangpui

Burnout awm chhan tlangpui chu hetiang hi a ni-

  • A chhan bulpui pakhat chu chhungril aṭanga lo chhuak a nia. 
  • Thiltum sâng tak a siam a. Nasa zawk a thawk turin a inngai a, harsatna zawng zawng amah ngeiin hmachhawn a duh bawk a. Thil famkim duhtu a nia, mawhphurhna awm thei zawng zawng pawh lâk vek a duh bawk. 
  • Lawmman emaw rahchhuah hmuh tur awm ngailo ah te.



Burnout dinhmun entirna dang chu hetiang hi a ni: 

  1. Ni khata tih zawh ngaiah a ti zo famkim thei lo a, burnout a tawng ṭhin. 
  2. Chhungril lama burnout thlentu dang chu mimal harsatna: chhungkaw harsatna (in lama harsatna); mimal inlaichinnaah stress ang te hi. 
  3. A châng chuan burnout thlentu ber chu mimal pawn lam aṭangin a inṭan a. Chungte chu- 

  • Chinlem neiloa hnathawh te
  • Puitu leh mamawh indaih lohna vang te
  • A dikna ber awm lo lutuk te
  • A huhoa tih turah inpumkhat lohna te
  • Hna thawh ṭhat hriat hlawhlo te
  • Resources tlakchhamna te
  • Rahchhuah chawimawina hmuh tur awm lo te hi a ni.



Burnout nei chhinchhiahna leh a lan chhuah dân

A hnuai a mi hi Burnout lan chhuahna leh chhinchhiahna te an ni-

  • Taksa leh rilru hahna a tawng hma ṭhin hle. 
  • A chau awlsam hle a. 
  • A hna ah enjoyment a nei tlem hle a. 
  • Thawkrim zawk niin a lang a, mahse a rah chhuah a tlem a, hna nuam tihna a nei tlem bawk. 
  • A nuna thil thlengah a lungawi lo hle a. 
  • Sawiselna hlirin a khat ṭhin.


Mimalah ve thung chuan a hnuaia mite hi burnout chhinchhiahna an ni: 

  • Sawifiahtheih loh khawpa lungngaihna 
  • Thinrim leh rilru tawt up up
  • Sex a chaklo emaw, mipat hmeichhiatna lama phurna nei lo 
  • Thawhpuite nena inzawmna pawh chat
  • Taksa lama harsatna tam tak
  • Hahdamna leh rilru hlim taka awm theih lohna 
  • Mihring mize inhnukdawk leh midang pawhna nei lo
  • Haihawt
  • Ruihhlo hman nasat emaw zu in nasat
  • Zu in ngai lo zu in ṭan.



Khawtlang nena inhnekremna leh a lêt khâwk dân


  • Chhungte leh thiante nena inpawh tawnna tlahniam.
  • Mize inhnukdawk. Chhungte leh ṭhiante nena awm dun laiin a buai a, a ngui/tûm bur a. An kiangah a lungawilohnate a sawi chhuak thei lo va, a sawi thei lo bawk.
  • Burnout tuarte chuan a harsatna chu tumahin an ngaithla duh lo niin a ngai a. 
  • Miin amah tibuaitu an zawh chuan a sawi duh lo emaw, a zawttuin a hrethiam dawn chuang lo niin a chhâng lêt ṭhin.


Burnout laka inven dân techniques

Nangma tana burnout venna i hman theih tur emaw, midang hnena i recommend theih tur technique ṭhenkhat chu hetiang hi a ni-


  • Nangmah leh nangmah inenfiah fo rawh.
  • I taksa ah emaw, i tih dan pangngai emaw aṭanga i inthlak danglamnaah fimkhur rawh. 
  • Mize inhnukdawk i ni tih i inhmuh chuan mi dangte nena inpawh taka awm turin in nawr lui rawh. 
  • Nangmah ah hnungtawlh suh la, mahni chauhna lung Inah insiam suh. 
  • I chhungril nihna ṭha berin i laka a thusawi kha ngaithla la. Inhriatthiam tum ang che.


Sawihona leh inṭanpuina

Technique dangte chu hetiang hi a ni-


  • Hnathawhpui emaw, kan chenpui hnen aṭangin feedback lak ṭhin tur.
  • Thlawptu leh puitu nasa ber chu i thawhpuite zîngah a ni thei.
  • Eng nge i tih theih tih hria la, chumi hmang chuan inthlak danglam pawi ti suh.


Burnout Inenkawlna kalphung

Chhungkua leh pawl a burnout ven tum kan nih chuan a chhungah inpumkhatna neih kan tum tur a ni. Hei hi 'esprit de corps' an tia, engtin emaw tak active takin inpumkhat theihna tur siam ila, hei hi invenna ṭha tak leh inchhanchhuahna ṭha tak a ni. Mithiam zir bingna hrang hrang chuan mimala inpumkhatna/thlarau lama inpumkhatna sang tak nei(eg. rilru hrisel, huatthu chhe lo, lungawina ngah..adt) te hi burnout lakah an fihlim nasa bik tih an tarlang.


Mimal anga tih tur:

  • Famkim nih tum suh. 
  • Mihring mai i ni. 
  • Nangmah leh midang beiseina sang lutuk kha bansan rawh. 
  • Tumna tâk tâk nei rawh. 
  • Hei hian tum sâng tak nei turin a tichak ang che. 
  • Mahse, he thiltumte hi i thleng thei dawn lova, he thudik hian a tibuai che a nih chuan, i tihhlawhtlin theih thiltumte chauh siam thung rawh.
  • Thil pakhatah chauh ngaihtuahna seng rawh. 
  • Engkim vawi khatah tih tum vek suh. 
  • Mi zawng zawng tân engkim nih tum suh.



Hnathawhna a tih tur:

  • Hahchawlh zir la. 
  • Zan tin emaw weekend-ah hna ṭul lo chu In lamah hawn suh. 
  • I hnathawhna hmun aṭang chawlh hmang turin ruahmanna siam fo rawh. 
  • Thla hnih danah khawi hmun emaw ah chhuak vak fo ang che. 
  • 'I battery recharge' turin hun bituk chhungin chawlh lak ṭhin bawk tur.  
  • Relaxation technique te pawh a zir theih a, i practice thei bawk. 
  • Hei hian muthilh belh lam a kawk lo a nia. Kan tui zawng(interest) leh Hobby piah lam te hi tih kan tum tel tur a ni.
  • Yoga hi chawlh hahdamna hmanrua pakhat a ni bawk. 
  • Hnathawh bakah i nunah thil dang a awm ngei ngei tur a ni. 
  • Infiamna heng Volleyball, Basketball, Games leh a dang te hi chawlh hahdamna ṭha tak a ni. 
  • Music, lehkha chhiar, ziak, lemziak, adt te pawh hi hahdamna nuam tak an ni bawk. 
  • Hnathawhna nena inzawm lo thil i ngaihvenna hian ngaihtuah tur dang a pe ang che a, chubakah sawi tur dang a pe bawk ang che.


RAMHUAI LEH KEINI

Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...