Viking mythology ah chuan Hati leh Skoll te chu Thla leh Ni ang a ngaih te an ni a. Sihal in a man chuan Eclipse hi alo awm thin a. Eclipse alo thlen chang chuan mipuiten Sihalin Ni leh Thla a chhuah theih nan thawm bengchheng leh ri nasa tak an siam thin. Hetiang chiah hian hnam hrang hrangin thawnthu kan lo nei nual hlawm a. Nimahsela hun alo rei deuh a, eclipse chu a chang chang a rawn thleng thin ni lovin awmze nei tak a thleng thin a ni tih hriatchhuah a ni ta a ni.
Kum tam tak liam ta, thiamna san hma khan mihring hmasa te chuan khawvel a chhiatna hrang hrang leh lungngaihna chitin reng hi pathiante hremna leh thlahtute bawhchhiatna ang ah an ngai a. Tlangkang, lirnghing, tui lian, lei min, indona, thihna..ect te hi pathiante thuawilohna rah a ni, an ti a. Pathiante thu an awi erawh chuan buh leh bar a hlawkna, hriselna niin an ngai thin thung. Entirnan, BC 5600 bawr lai khan Oregon an tih hmun a Mazama tlang chu tlangkangin a bawh khat vek a. Kum tam tak chumi avang chuan ruah a sur a, dil siamin Crater Lake, an tih chu a siam ta a. Oregon hmuna Klamath Indian an tih te chuan he mi chungchang thawnthu hi tihian anlo nei a; Tumkhat chu lei hnuai Lalpa Llao hian Klamath Indian Lal fanu chu a hmangaih tlat a. Nimahsela chung hnam Lalpa chuan neih a phal lova, Llao, lei hnuai Lapa thinrim chuan Klamath ho chu mei a tih hlum vek a tum a. Vanneihthlak takin Vanlam Lalpa Skell chuan Klamath ho chu a khawngaih a, lei hnuai lalpa nen chuan an indo ta chiam a. A tawp ah lei hnuai lalpa Llao zawk chu chak lovin hliam nasa tak nen Mazama tlang ah chuan a lut ta a. Tuiin a khuh ta bawk a ni, an ti.
Kum alo rei a, India-in mathematics lam ah bul an rawn siam a. China-in medical lam ah bul an rawn tan ve bawk a. BC 287 alo kai meuh chuan Archimedes- laws of reflection hmuchhuaktu chu a rawn lang tan a. A hma chiah hian Pythagoras theorem tia kan hriatlar em em Pythagorus chuan Triangle a thil tawi pahnih te sei zawng belh khawm chuan a sei ber a zah chiah a ni, tih alo hmuchhuak tawh bawk. Tun hnu hian amah pawn a hunlaia a ngaihtuah ngai miahlo chu, ngatinge Guiter hruai te zinga 'base hrui' a sei bik nachhan hi a ni!
Darwinan 'Theory of Evolution' a suangtuah hma daihin Anaximander(BC 610- 546) chuan tihian ngaihtuahna alo seng tawh a; naute pianghlim hi enkawltu awm lo se a thi ang, tiin. Tin, bur a mawng lehlam lehlama kaw ve ve hi a kaw lehlam zawk a kan hmehphui chuan a mawng lehlam hmehphuiloh atang khan tui a lut thei lo tih Empedocles, Thales mi chuan alo hmuchhuak ve bawk a. Chu chu tunlaia kan tangkaipui em em 'boruak(air)' hi a ni. Chu boruak chu mit a hmuhtheihloh, hmanraw hmang pawha phel tet theih tawhloh 'Atom' an tih te awmkhawm chuan an siam a ni tih Democritus chuan ngaihtuahna arawn nei leh bawk a. Khawvel a thil engpawh hi Atom inhlawmkhawm atanga insiam a nih zia chu tun hnu hian Physicist tam takin an rawn hre chhuak ta chum chum mai a nih hi.
Darwinan 'Theory of Evolution' a suangtuah hma daihin Anaximander(BC 610- 546) chuan tihian ngaihtuahna alo seng tawh a; naute pianghlim hi enkawltu awm lo se a thi ang, tiin. Tin, bur a mawng lehlam lehlama kaw ve ve hi a kaw lehlam zawk a kan hmehphui chuan a mawng lehlam hmehphuiloh atang khan tui a lut thei lo tih Empedocles, Thales mi chuan alo hmuchhuak ve bawk a. Chu chu tunlaia kan tangkaipui em em 'boruak(air)' hi a ni. Chu boruak chu mit a hmuhtheihloh, hmanraw hmang pawha phel tet theih tawhloh 'Atom' an tih te awmkhawm chuan an siam a ni tih Democritus chuan ngaihtuahna arawn nei leh bawk a. Khawvel a thil engpawh hi Atom inhlawmkhawm atanga insiam a nih zia chu tun hnu hian Physicist tam takin an rawn hre chhuak ta chum chum mai a nih hi.
Heti chung hian mithiam tam takin heng 'Laws' khawvelin lohtheih lova a zawm tlat hi hnawl a ringlotu anlo awm ve bawk a. Chung zing ah chuan Philosopher lar tak Epicurus chuan 'mithiam ngaihruatna sal a inpek aichuan pathian te rin mai hi a tha zawk' a ti. Aristotle pawhin 'atom' chungchanga a ngaihdan chuan mihring hi thlarau atanga insiam a ni a, khawvel thil a indin a nilo, a ti ve bawk. Greek philosophers school pakhat a mi Stoics chuan mihring leh khawvel thil chu a then hrang a. Mihring chuan Pathian thu a zawm mai tur a ni a, engpawh hian an nihdan tur anga awm turin 'thu awi/zawm(obey)' chiah kan mamawh a ni, a ti. Kum sangbi liam hnu hian Stephen Hawking chuan hemi chungchang hi a chhanglet ve a, 'Zawm leh zawmloh avangin Universe hi a dikin a diklo thei tihna a nilo, Asteroid te hi eclipse siamtu ni tawh rawh se' tih a Asteroid thupek hian engmah a sawt lo ang nen hetiang ngaihtuahna nei tu te hi a chhanglet. Kum zabi 13 na tir lam pawh khan Christian philosopher Aquinas chuan khawvel hi Pathian thu hnuai ah a awm a, Laws of nature vang a nilo a ti bawk. Tin, German Astronomer lar em em John Kepler pawn Planet te hian awmze nei taka kal kawng bik an nei a an zawh thap thap avangin 'ngaihtuahna' an nei a ni ang, tiin Planet te hi a ngai bawk.
Aristotle idea hian khawthlang mite rilru nasa takin a suk sak a. Amah vekin science hi experiment leh calculation hmanga chhutchhuah mai mai theihloh a ni a tih avang te, Philosophy hi experiment tellova tehna dik tak a ni a tih avang te in a Idea tam tak chu 'prove' na a awm lova, mahse chuti chung chuan khawthlang mite rilru a suk sak nasa em em si. Greek Christianna a rawn len tum pawh khan Aristotle Idea hi an chhawm nasa hle a, khawvel hian Laws a zawm a ni tih chu an ring lova, teh chi leh chhut chi ah an ngai bawk hek lo. Kum 1277, Paris hmun a Bisop temple ah Pope Jhon XXI chuan 'Zirtirna diklo 219' a puante zing ah 'Khawvel hian Laws a zawm' tih pawh a tel a. Chu chu a hnu kum tam liam tawh ah Stephen Hawking bawk chuan a lehkhabu The Grand Design -ah chuan tihian a chhanglet ve a, 'Eng ang pawhin khawvel a awmte hian Laws of nature kan zawmlo ti mah se lohtheih lohvin Gravity(lei hipna) chuan a piandar bathlar atang Pope chu a pawt liam a, a thi ta a ni' a ti.
Kum zabi 16 alo chuan kai chuan Isaac Newton a rawn lang a. Ani hi khawvel puma scientific experiment leh calculation nei hmasa te zing a mi a ni a, a hmaa mithiam tawh te nena khaihkhin phei chuan ani hi khawvelin anla ngaihsan leh a thil hmuhchhuahte pawmtu nei tam ber a ni. Tunlai khawvel a thil engpawh maiin kan chet chuan Newton Laws of motion pathum te kha kan zawm ngei ngei thin reng a. Tin, Law of gravity a hmuhchhuah te hian a hnu daiha Israel chhulchhuak Scientist ropui Albert Ensteina formula duan chhuah nan alo pawimawh em em a. Chumilo pawh Time teh nan hian lohtheihlovin gravity hi alo pawimawh em em bawk a, gravity hi awmlo se 'time' kan tih thin hi a awm ngai lovang. Alexander pope chuan tihian poet alo phuahchhuak hial a;
" Nature and nature's laws lay hid in night"
" God said, Let Newton be! and all was light"
Tunah chuan khawvel a thil engpawh mai hian Laws kan nei vek tih hriatchhuah a ni tawh a. Bible tak ngial ah pawh Mihring hian Law zawm tur 'ToRaH' alo awm bawk nia! Chung Laws te avang chuan mit a hmuhtheihloh ah pawh ngaihtuahna leh zeldinna ava neih theih a ni tih pawh hriatbelh zel a ni bawk. Entirnan, nitin zingkar ah Ni hi khaw chhak lam ah alo chhuak ziah thin a. Hei hian a entir chu Ni hian awmze nei takin chet phung leh nihphung a nei a, chuvangin 'Ni chu khawchhak lam ah a chhuak thin' tih Law a awm tihna a ni. Adang leh chu motor tlan lai ah kan chuang a, a ding thut a, mahse keini erawh hmalam kan la pan zel a (hmalam a kan bu phei lawp hi). Hei pawh hi khawvel a thil awm zawng zawng chungah a thlen theih vek avangin Law a ni reng bawk a, kan sawi tak Newton Laws of motion te zing a pakhat kha a ni nghe nghe. Tin, Albert Einstein khan eng(light) hian kal chak zawng a nei tih a hmu chhuak bawk a. Khawvela thil awm te zing ah chuan Eng(light) tluka kal chak an awmlo tih tupawn kan hre leh ta vek bawk. A tehna chu gravity hian khawvela thilawm zing ah Eng hi a pawhlet theih te ah tha nei chak ber a ni, tihna a ni. Tichuan ngaihruatna Time machines kan tih hi Einstein chuan a nei ta nghal a, mihring hi eng aia kan speed a chak chuan Gravity hian min hiplet thei dawn lova, Earth hian Ni 365 chhunga Ni a hel kual laiin Ni 365 chhung chuan vawi maktaduai kan hel hman ang a, future ah kan lo zu kal daih thei, a ti a ni.
Heti chung hian Newton, Kepler, Descartes leh Galileo te khan khawvel hi Pathian thil tih ah an ngai fan tho a. Newton phei chuan Laws hi engtik lai pawha dik reng thei a ni lo a, ama chhmuhchhuah Planet ten an zinkawng orbit pawh hi Planet dangte hipna avangin orbit dang ah kawng an thak thut thei a ni a ti. Lapace tih a kan hriatlar mithiam pakhat 'Laws hian tihsualpalh' a neih ringlo te zing ami chuan Planet te hian an inhipna avangin an orbit hlauh pawh nise anmahniin an kawng dik an pan leh tho ang, tiin a hnial ve thung.
Theoretical physicist tia hriatlar, Black hole lar pui em em tu Stephen Hawking chuan mihring ngaihtuahna pawh hian Laws mumal tak a nei a ti. A sawi zelna ah chuan mihring ngaihtuahna hi eng thlarau leh ramhuai mahin an siam a ni lova, Neurologist hovin tun hnaia an hmuchhuah thar chu mihring ngaihtuahna hi atmosphere a 'charge particles' vang te an ni a. He frequency leh wave avang hian mihring chuan ngaihtuahna alo nei mai a ni. Kan sawi tak ToRaH kha he rilru exer nan hian alo pawimawh em em alo nih tak chu!
A tawp lam hnaih tawh ila, khing Laws zawng zawngte zing ah khian khawvel thil tinreng maiin kan zawm tam ber chu Newton Laws khi a ni. 1965 khan New Jersy hmuna Bell Lap ah chuan American Physicist pahnih Arno Penzias leh Robert Wilson chuan an Microwave Ditector hmanga radiation an teh atang chuan kan awmna lei Earth hian khawi position atang pawhin a radiation dawn zah a inang reng avangin kan awmna lei hi Universe ah hian a centre vela awm niin an hmuchhuak a. Hubble-an Universe hi a zau telh telh ani tih alo hmuhchhuah tawh te nena khaihkhawmin Newton Laws ah an han vawm kai a- Tichuan tun ah hian universe hi a zau mek a nih chuan hun kal tawh(past) ah khan universe a Planets leh Star te hi karawl awm miahlovin anlo inhnaih hle dawn a nih hi, tih an hmuchhuak. Tun hnu hian Big Bang Theory tia Atheist Scientist te rin em em chu a ni. Nimahsela thiamna alo sang a, theory hlui te chu a thar leh rintlak zawka thlak anlo ni zel a. Chung zingah chuan Quantum physics hi mi tam tak chuan Universe history te, Big Bang, engkim mai hrilhfiah nan a rinbtlak ber niin an ngai ta thung. Quantum physics ah chuan Universe hi a zauh mek chuan hul kalta khan a sawngte hle dawn a ni, tih hi a chhanna a ni ringawt tawh lova. Vawi tam tak a sawng te emaw darh hnu ah tun a Universe zau mek hi lo chhuak pawh a ni thei tiin Probability arawn sawifiah ta a ni. He Quantum physics avang hian zawhna mawlmang leh nuihzathlaka kan ngaih thin 'Arpui nge upa Artui' tih pawh hi chhan theih a ni; arpui pawh artui pawh hi a hmasa thei ve ve a, chu aia hmasa chu 'nothing' tih hi a ni. Quantum physics ah chuan 'nothing' atang Universe hi alo insiam thei tih a ni a, a insiamdan calculation erawh sawi sen ani lovang. Mihring tak ngial pawh hian kan nitin Biological life ah hian Law of Thernodynamics kan zawm reng zu nia! Engpawh nise, khawvel leh a chhunga awm hian nihphung leh awmze phung(Laws) an nei vek a, kan rilru tak ngial pawhin Torah zawm tur a nei a. Chungte chu huangkhat a khunglut theitu formula a awm hun chuan 'Pathian rilru kan hre thei tawh ang' tiin Stephen Hawking chuan duhthu a sam thin! Mahse, scientist ten an ngaih thah tak 'nothing' an tih kha, 'nothing' ni lovin kan LALPA ngei hi alo ni e.