He topic a kan tum tur chu mihring a mihrinna lai tak te, kan rilru exercise dan te, kan hriatrengna alo bo dan te, alo chakleh theih dan tur te a ni dawn a ni! Hman tangkai vek kan tum dawn nia!
[[[ MIND ]]]
Rene Descartes thu larpui pakhat chu 'I think therefore i exist'; kan ngaihtuaha kanlo awm ta mai tih hi a ni!Quantum Mechanism atang chuan he universe a matter zawng zawng leh space zawng zawng hi elementary particles siam leh din vek an ni a. Chu chu Waves- Particles angin matter an siam mai bakah an hual khat vek a. Entirnan, Table hi particles rual awmkhawmin a siam a ni a. Table bul veka boruak pawh chu particles anni leh vek bawk tihna a ni!
Tin, kan senses te ngei pawhin heng particles hi an contact a, kan ngaihtuahna alo awm a. Conscious being kanlo ni ta a ni!Chu particles chu kan universe ah hian a khat vek a. Kan rilru ah pawh a awm a. Khawiah pawh a awm avangin Rene Descartes thukhawchang pawh khi a dik, tih kan proof thei a ni! Achhan chu he particles hi awmlo se, tuna 'particles' kan sawilai mek chhiar leh sawi tur leh hmu tur leh ngaihtuah tur hian kan awm dawn hauhlo a. Ngaihtuahna hrim hrim pawh a awm heklo a nga. Universe pawh a awm hek lovang!
Tiang hian,
a ----------------- b'
b' tellovin 'a' a awm theilo; chutiangin 'a' tellovin 'b' a awm theilo! Achhan chu same velocity, same particles, same time hnuaia awm vek kan nih vangin!
Chuvangin he khawvel ah hian miin 'demons' a hmuhdan leh nitin a chaw kilpui te a hmuhdan hi- synthesis pakhat ve ve a ni a. Reality ve ve an ni bawk!Hei hi mihring chu minung alo nihna tak chu a ni!
[[[ CONSCIOUSNESS ]]]
Consciousness- awmze bo lutuk chu kan awm kher lovang maw! 'Mind' kan sawi tak huang chhunga awm pakhat leh pawimawh ber a ni! Alo insiamdan chu sawi tawh angin electrical activity-in kan thluak a thlen veleh Brain Waves pattern(rules) hrang hrangin a siam a. Chu chuan Consciousness hi min neih tir a ni!A tehnan a tunlaia an hmanlar em em chu Electroencephalograph(EEG) an tih hi a ni a. Thluakin electrical activity avang a waves a dawn hrang hrang chu a teh a. Rilrua an thil thlente nen lam tihian an chhinchhiah;
~alpha - Hahdam[Meditation laia brain waves]
~betta - Harhvang [Hnathawh tur tama kan brain wave]
~theta - Muhil [Muthilh tan tirh]
~delta - Muhil nghet bur [Tho t hial ang hi]
Heng waves hrang hrang kan environment a mite hian kan hriatna paruk te an contact veleh anlo harh a. 'Consciousness' kanlo nei ta thin a ni!
Second War World zawh vel khan 'E-P-R Experiment' an tih chu Physics huanga scientist ten experiment an nei ta a. Chuta an hmuhchhuah chu;
~ Photon pahnih hi inkar hlat takah awm mahse an properties a danglam lo!
~ Photon pakhat a waves chu photon danga wave nen a inang!
~ Heng waves te hi vawikhat ah hmun 4/5 ah an inthendarh emaw awmkhawm huk thin.
~ Heng waves te hi an direction leh position chiang taka hriat theih a nilo!~ Vaipa leh Mizopa waves dawn a inang!
~ Nimahsela Vaipa leh Mizopa waves dawn zah a inang lo!
~ Chutakarah Vaipa ho rual awmkhawm zingah an waves dawn tama inanglo leh vek!
~ Chutiang bawkin mizopa ah pawh.
~ Chutiang zelin khawvel pumpui a mihring leh ramsa te nen lam a hrang vek!
Example- Pindan pakhat ah mihring pahnih, engkim an mamawh inang veka sem ve ve hi awmdun ta se. Pakhat a mut a chhuak a nga, pakhat zawk erawh a harh kur ang!
Hei hi kan waves dawn tam zah leh awmna hmun inanglo; inmung nasa takin brain waves a siam a. Kan 'consciousness' alo pian tak dan chu a ni!
[[[ TYPES OF CONSCIOUSNESS ]]]
~ Dream
~ Memory
~ Learning
[[ Mumang(Dreams) ]]:
Kan consciousness a hahchawlh lai hi mumang kan neih lai a ni a. Brain waves chu 'theta' leh 'beta' a ni! Tin, mak tak chu mumang hi engtia lo awm nge tih tuman an hrelova. Nimahsela kan consciousness a inzawm dan erawh Theory hrang hrang a awm thung! Chung zinga lar pawl chu Sigmund Freud Theory, kum zabi 19 lai ami kha a ni. A ngaihdan ah chuan mumang hian thilken(content) pahnih- Manifesh Content leh Latent content a nei a. Entirnan, Mumangah exam i nei a; ilo thiam phian bawk a. I pass ta nghe nghe a ni!
Hetah hian he mumanga thilthleng zawng zawng hi 'Manifesh Content' chu a ni a. Exam ilo thiam em em leh ilo pass khian engemaw a phena tihlan tum a nei ve thung a, chu chu 'Latent Content' chu a ni! Josepha mumanga buhvui kha a unaute sawina a ni a, 'latent' a ni. A mumanga a hmuh hrim hrim kha 'manifesh' anileh bawk!
1976 ah K.Allan Hobson ve thung chuan 'Activation- Synthesis Hypothesis' tih hmangin mumang chu kan thluaka waves lut tam tak, consciousness nive tho si, reality ni bawk, pianhmang leh awmze dik tak neia remkhawm a ni a ti a. Entirnan, Hydrogen gas hlauhawm tak hi amal chuan Poison ani mai a. Oxygen gas pawh amal chuan boruak tha anileh mai a. An pahnih a an hanin mung hrep chu Water(H2O) alo awm ta ang hi a ni! Kan bula Ui bauh thawm chu Waves angin kan thluak ah a lut a. Naupang tap thawm waves bawk chu kan thluakah anlo lut veleh bawk a. Chumi lai vek chuan News puang ri waves alo lut veleh a. Kan thluakin sawifiah a han tum a, awmze neiin remkhawm a tum a- Uiin naupang a seh tap a, News ah a boral thu anlo puang nghal zat angin a mumang ah a awm ta daih, ang hian!
A dangleh chu Carl Jang Theory hi a ni a! Ani hi chuan kan Reality, kan muthilh lai nilo tuna kan menlai a thilthleng tura kan duh hi mumang lamah kanlo practice thin niin a ngai ve thung a. Religious leh Emotion velah a nasa, a tibawk!
[[[ MEMORY ]]]
Consciousness kan sawi tak kha mind huangchhung ami a ni a. Chu consciousness chhungah chuan alo thanlen nan Memory a nei a, chupawh chu 'Learning' hmanga develope leh tur bawk a ni! Learning erawh nakin lamah kan sawi thung ang!
TYPES-
Mihring ah hian memory chhunga thil kan dahluh hi alo invawn that dan chi hrang pahnih a awm a. Chungte chu,
[[ Encoding ]]~ Entirnan, karhmasa a thiante nen Dinner kan ei kha a karleh lehpek thleng pawhin kan tum vang pawh ni lovin kan la hre reng a. Mahse kan chawhmeh erawh kan hre tawh lo! Hetiang hi 'encoding' a ni a. Khawilaiah pawh kal ila kan bul leh a chheh vela waves leh frequency activity ten kan brain ah anlo encoded hman a. Chu chu kan tumvang nilovin kan environment nena kan innghen tlat vang a ni! A chianleh zual nan- Marble 10 hi arualin thehchhuak la, an vai hian ngil em emin theh phei la. An vai hian i tum hmun an thleng vek lova nga, athen chuan hmundang daih an pan a nga, athen chu an ding daih a nga, athen chuan i tum hmun an thleng ang! Hetiang chiah hian marble hi waves leh frequency ni tasela, i tum hmun kha boruak kan bul vel ami hi nibawk sela, athen an kalkawina kha mihring nibawk sela; waves hian min kalpel vek lova. Athen chuan kan taksa an contact a. Ngaihtuahna leh memory kanlo nei mai ta a ni! Hei hi kan tum vang pawh nilovin kan nitin nuna environment nen kan insik reng vang hi a ni! Chuvangin engemaw kan thiltih leh thilthleng, a chipchiar nichiah si lova kan hriatreng thin chhan hi a ni!Neuroscience atang a kan sawi dawn chuan kan sense paruk ten electrical activity atang Massage hi waves- paticles angin an dawng a. Kan tum vang nilovin chu thilthleng chu kan DNA ah athen a inchhu-kai ta vek a! Kan lo la hriatreng chhan hi a ni!
[[ Pychological Applied ]]
~ Kan TV en a zirin kan mizia a insiam danglam thin!
~ Mi inhaulai kan hmuh palh hi thumvang pawh nilovin an tawngkam kan hmang thut thut thin!~ Nu leh Pa inhauhna hi naupang hriattirloh tur a ni!
~ Adang pawh tum vang ni hauhlova kan lo lakchhawn ve mai theih avangin fimkhur hle tur a ni!
[[[ Encoding dan chithum ]]]
Achung lama kan sawi tak 'encoding' hi khi kan tum vang nilovin kan zia leh nungchang thlenga thlenga nghawng nei, lo piang ve tawp ani tih kan sawi tawh a! Chutih rual rualin kan tum chuan kan encoding veleh thei bawk a! Chu chu han sawic hhunzawm ta nghal mai ila.
Entirnan, Stephen Hawkings chu tunlai theoretical scientist lar ber leh pui ber a ni!Hei hi keimahni a 'encoding' dawn ta ila, hetiang hian kan tum thei;
~ Phonetic Encoding: A hmasa ber ah chuan Stephen Hawkings- a hming khi kan chhinchhiah hmasa ber a nga. A hming chu kan theihnghilloh nan 'E' atang a intan tih kan chhinchhiah bawk a nga. 'Stephen Auhmuna' tih vel atang pawn kan chhinchhiah thei tihna a ni!
~ Structural Encoding: Hetah ve thung chuan Stephen Hawkings a lar chhan. A chanchin ziaktute ten engtin nge an zia. Hriat a ngaihchhan tih vel a ni a.
~ Semantic Encoding: Adangleh chu Stephen Hawkings a hming, a larna, a awmna, engang mizia, engtia thiamna nei nge, a thiamna, a taksa lama harsatna, a ziak thu leh hla thlenga fiah taka chhinchhiah kha a ni!
Hei hi ngun taka kan enchuan 'Sematic Encoding' hi encoding zawng zawng ah tlau leh rintlak ber ani tih kan hre mai dawn a ni! Tin, hetiang chauhlo thil dang pawh hetiang hmang hian kan chhinchhiah thei a ni!
[[ Storage ]]~ Hei ve thung hi chu kan environment atanga encoding awm tawh te kan thluaka dahthat(storage) dan hrang hrang ani thung a! Encoding nena inzawm annih avangin sawiloh theih lohva ni! Chu model chu Richard Atkinson leh Richard Shiffrin te duan kha a ni a. Storage chithum ah then ani! Tiangin,
~ Sensory Memory
~ Short Term Memory
~ Long Term Memory
A hmasa berin entirna siam hmasa ta ber ila-
~ Sensory Memory: Zanlai ah aizawl khawpui Bike a i fan kual chuan i hrethiam mai ang. Motor thenkhat chuan an light down(or dim) lovin kan hma zawn ah anlo kal a. Kan mit a tivai a. Kan tluk phah lek lek thin tiru! Hei hi ahnu kumleh a thianhote nena titi tum pawhin a light enzia leh enkhalh nasat zia che ila sawi zut zut thei ani.
Hetiang chiah hian Lusun nikhuaa thenawm ten music bengchheng taka an play khum vak tum che chuan a kum kumleh ah pawh titi ah inla nei ta fo mai a ni!
Hei hi Sensory Memory a khung a ni a. Long Term memory ah anlut tlang chhoh tlangpui bawk thin! Tin, he memory ah hi chuan a chipchiar a hriat ani ngai lo bawk ani thil chhinchhiah ho reng reng hi!
~ Short Term Memory: A entirna hian tanleh ta ila. Naupan lai deuhva 'Pathum hmun' 'Panga hmun' kan zirte, Tun hnua phone number kan By-heard kan dahthatna hi a ni a! Kan hre rei lova, vawikhatah tam tak kan chhinchhiah thei hek lo!
Psychological Science- in min hrilh dan chuan kan short term memory ah hian thil thar hlak chhinchhiah dawn ta ang ila, thumal pakua(Digit/alphabet 9) bak aia tam a dah theihloh, an ti!
Entirnan, JDBDKLDBS tih hi han chhinchhiah chhin teh, naktuk velah chuan i theihnghilh leh ang! Anihloh pawn JDBDKLDBSFFKD hi han tum chhin rawh le. I thei nge theilo zawk?!
~ Long Term Memory: Hei hi chu kan nitin nun ah achiang em em a. Engtin nge chaw ei kan thiam, kan kal thiam, English kan thiam, Motor chuan kan thiam, avai hian ani veng a ni. Sawi tam a ngai hran love!
[[[ LEARNING ]]]
Hei hi kan sawi tak memory kha hman tangkai anihdan a ni a. Memory awm lovin Learning a awm thei lova. Awm dun ve ve ngai a ni!
Kan Learning dan hi chihnih lian tak a awm a. Pakhat chu vawikhat vel lek a nghwng hnua kan memory theih mai hi a ni a, a hming ah 'Non-associative learning' a ni a! Pakhatleh chu vawi tam tak hnua kan memory ve theih chauh te a ni! 'Associative Learning' tih ve thung a ni!
[[ Non- Associative Learning ]]
Mihring vawi tam tak zir nawn kan ngaihmiah lova kanlo zawm ve nghal mai thin dan hi chihnihin an thensawm leh a!
Entirnan, Mipakhatin midang tihdan nuihzathlak thenkhat ho a zir sak vel fo chuan amah pawh hian engtikemaw ah alo ti ve fo va; a tihluih kher ngai lovin alo ti ta fo mai a ni! Hetiang chiahin dinner hi dar 5 velah mizoram a awm te chuan an ei a. Hei vang hian an response dan pawh hi dar 5 ah zel anril a lo tam bawk thin! Tichuan dar 8 velah phailam nena rualin han tive chhin dawn ta sela, a riltam lutuk hian dar 8 a nghak zolo mai thei a ni! Hei hi 'habituation' tiin Physchological term hmehbel a ni!
A dang pakhat zawkah entirna han siamleh ta ila, i ban alo thak a, i hiat a. Reilo te ah i hiahna chu alo sen a nga, alo nâ mai thin ang! Hei hi a awmzia chu kan ban hiah hi response ni sela, a thak(iching) kha 'stimulus' nibawk sela; a thak veleh kan hiat a. Stimulus chu Response in a zawm a; chu vek chu response dang angin a na tih alo thawn a. Kan hiah lai pawh kan tawp ta chiah a ni! Hei hi 'Sensation' tih ani thung! Chaw eitam kan duhloh chhan pawh kan eitam chuan response chu pumna a ni a. Ke chhuih palh laka kan fimkhurna pawh hi a response chu 'pain' anih vang a ni!
[[ Associative Learning ]]
He theory tana ngaihdan siam hnem ber leh an pawm ber zing ami chu Iva Pavlo a ni a. Chu a theory chu 'Pavlovian Theory' tih a ni! A lar dan tak zawk ah chuan 'Classical Conditioned' tih ani thung!
~ [ Classical Conditioned ]: In thar kan luah a. Kan thenawm te chuan kan luah tanni ngeiin kan insir ah tuihawk an rawn luan tir ta a! Kan va hrilh hre phei chu a thinrim zawk ah alo tang vei tlat bawk! Hetiang a kum thum meuh kan nih tak fo hnu chuan kan thenawmpa chu mi mak tak niin kan rilru ah a intuh tlat tawh thin! Tuihawk alo luanloh chuan a fel tihna kan nei a, tuihawk a luanluih tir chuan hrilhin a sawtlo tihna a ni!
Hetah hian In thar, thenawmpa, tuihawk leh keimahni(kan) hi kan inzawm vek a. Kan rinsa fo chu nitin inhauh chu alo ni ta der mai! A tuihawk tello chuan inhauhna chu a awmleh hauhlo!
~ [ Oparent Conditioned ]: Hetah ve thung chuan kan nitin nuna thil thleng, entirnan Ruah a sur chuan kawng a min fo avangin Ruah sur a piangin kawng pinlohna lam niawm a kan pan hi kan zirna, kan hriatloh hlana kan taksa chhunga kan chhia leh tha hriatnain alo zir chu a ni!