Friday, 24 April 2026
TISA LEH THLARAU INANLOHNA
Thursday, 16 April 2026
THIHNA HI PATHIAN ANCHHIA NGE SETANA HRUALHRUI
Chhungte kân tur in motor in an tlan a, kawngchhak aṭangin lung rawn lumin thing a delh tlu a. An car hnawlin a pa a thi a, amah a thi bawk a. Tunah a fapa kum 5 mi thihna kotlang ah a dak mek bawk a. Kohhran upa chuan a chhungte hnen ah thil thleng chu Pathian Remruat ah pawm tur in zuk fuih a!
Thihna ah hian "Pathianin a nunna ala ta, “Pathianin a koh ta”te kan ti leh mai ṭhin hi pawm a har tlat! Dik tak chuan thihna hi Pathian remruat a ni lo. Thihna hi Hmelmapa kutthlak a ni zawk a; mihring an thih hian Setana hi huat tur dik tak chu a ni zawk! Engvanga Pathian hi diklo taka a tih ni reng reng lo a hmingchhiatna awrhtir nge kan nih tâk?
- Tlangval a bialnu in a ban a, a inawkhlum hi Pathian hremna a ni em?
- Hmeichhe naupang kum 5 mi misual in a pawngsual a, a that zui hi Pathian hremna a ni meuh em?
- Sâwn tleirawl, a nu in a piantirbha a tlanbo san. A pa hriatloh in mi ar a ru a, khawtlang in an um hlum hi Pathian hremna a ni em?
- Chhungkaw pa ber, a nupui leh a fa naupang tê tê 4 thihna kutvawt in a man a. He khawvel a retheihna leh thinlung hrehawmna zawng zawng pum bilh bik tura an kalsan hi Pathian hremna a ni em?
Ṭhenkhat chuan Eden huana Adama leh Evi bawhchhiat kha Dân ngêi a ni e an ti tlat. Dan an bawhchhiat avangin Pathian pawn anchhia a lawh niin an zirtir bawk a; "Ka unaute, tisa lama ka chipuite aiah hian, kei hi Krista hnên ata tihhran khawpin ânchhe dawngin awm hial ila ka ti si a”(Rom 9:3) — Krista hnen ata tihhran chu thihna a ni, anchhe dawnga awmna a ni bawk tiin Bible hian a ziak a(Galatia 3:13). Eden huanah Dan an bawhchhiat tir a, Dan an lo bawhchhiat tak avângin Pathianin anchhia a lawh a, tichuan an lo Thi ta a ni, tiin an zirtir thin.
Pathian chu Thihna thlentu a lawm tiin Nova hunlai hremna, "Ka mihring siam hi ka tiboral teh ami ang" tih ṭanchhan ah an hmang bawk ṭhin. Heng mite hian Dispensation fel fai tak inpharh sa hi an bawhchhe lui dawn em ni— Dan awm ala thianglo tih hi. Chulo rengah Nova hunlai thilthleng kha bêl chiang tur a nih dawn chuan a hmalam thilthleng en fe a ngai ang. Eden a thihna hi Pathian hremna a ni tih duh vang a Tuilet a thihna(Pathian hremna) kan hmang lui dawn a nih chuan hei bak bak a 'out of context' rinna hi a awm thei dawn em ni!
Nova hunlai Pathian in nunna a chimit chhan kha mihring fate leh Pathian faten hybrid sex(sex inhman pawlh) hmanga thlahpawlh an tam chak ta lutuk a, inchimralna a thleng dawn tak ngial a( Setana thiltum pakhat a ni), chuvangin Pathian in nuaibo ta a nih kha. Eng Dan leh a hremna mah a awm lova. Thihna hi Pathian hremna tih ang zawnga zirtirna chu hmanlai Dark Age Church Inquisition ho chindan leh tunlai Islam terrorist ho hman dan mek hi a ni zawk--- midang an thah avangin an Pathian pawh a lawm em em ṭhin alawm(an ring). Pathian erawh chu "Mihring fate thihna ah hian lawmna reng reng ka nei lo ve" ti a thinlung nâ em em thin a ni zawk!
Pathian nature chu Justice a ni a, Justice chu tehna intluk(equal scale) a ni bawk. A bias zeuh tur a ni lo a, 50/50 equal opportunity hi a ni. US President nupui hi lo pawngsual ni ta se, a pawngsualtu chu Karimganj vai nise, Court ah chuan US president leh Karimganj vaipa chuan 50/50 an dikna tilang turin Chance an nei tur a ni a. Chu chu Justice chu a ni. Miin rawng var hi a rawng dik tak sawi fiah tur chuan rawng dang nen uluk taka tehna neih a ngai a ni.
Eden huan a thing pahnih te kha Judicial ah chuan 50% Pathian leh 50% Setana te chance inang a inbeihna a ni a tih lohtheih loh. Pathian hi a hmelma te chung ah pawh a fair em em zia hi a turu lutuk. 'Rul in ka mei rap se, keiin chu ila' tih ang zia zang a tlukna Thing kha dah a nilo. A chhan felfai tak a awm. Court ah Judge in misualpa(rapist) leh pawngsual tawktu(victim) te hnena ṭan bik nei lova Thudik hailang tura equal platform pek ang hi a ni.
Mihring an bawhchhiat hian Setana thuhnuai ah an lut tihna a ni a. Setana custody a an luh khan Pathian tân va hrem a rem tawh lo, hun bi tiam a zawh hma loh chu. Tichuan, thihna hi Setana vang zawk a ni! Thihna a lo thlen reng rengin ringtu dik tak chuan Setana hi huat nachang a hre ngei ngei tur a ni, chu chu Setana thilthup pakhat chu a ni e!
Justification of God- Innocent Period...
Dispensation ah chuan Innocent period hi Dan hmanga rorelna a nilova, khawngaihna leh enchhinna— Mihring khan Pathian puihna tel lovin Pathian a hre reng thei em tih enchhinna a ni a. Chutak chu Innocent period anih chhan pawh a ni.
[Eden thar pawh hi Adama hunlai ang kha a ni leh dawn a. Adama hmasa hunlai a Dân bawhchhiatna a awm lo ang bawk khan, Vanram/Leithar ah pawh Dan bawhchhiat tur a awm dawn lo bawk, Dan zawh kim luhna a ni tlat a lawm]
Innocence period a Law(Dan) lo barh luih hi a kalhmang lo, naupang kum tlinglo nêna thuthlun ang vel a ni. 'Jurisprudence— invenlawkna' chiah an mamawh. Chumi zawh ah 'Conscience— a dik zawk hriat theih na', chumi zawh ah Searching, chumi zawh ah Dan hman a ni thei chauh ang.
A nih chuan Genesis a 'Dan' hi?
A hmasa berah translation a buai chiam chiam hian Babelism avângin Juda pa thinlung a pawh tak tak theih loh. Entirnan, Juda thinlung a 'Elohim' hi Greek pa thinlung a Olympus Titan ho an kohna, 'theos' hian a mechanical value(a neitu rilru puak chhuak ang) a tehchhuak zo tawh lo fo. 'Pathian' tih phei chu tehchhuak lo vêng vêng tak a ni! Latin 'Deus' leh Gothic 'Goth' leh Celtic 'God' te hian an hlat lehzual a. Mizoṭawng a 'Pathian' phei chuan a nihna phawk chhuak zo lo teu teu tak a ni tawh. Heivang a Greek leh Latin Church father te an inhnial tâk luai luai a, an khawro zawh tak vek ni. A 'dynamic meaning(thlarau lama Juda pa'n a awmzia a hriat dan)' Juda pa thinlung a mi letchhuak ve thei hek lo le! Juda pa thlirna ah chuan Isua(Yeshua) hi Yahweh Pathian a ni ngai lo. Greek thlirna ah chuan 'Iosous' hi 'theos' a ni. Keiman uluk taka ka thlirna aṭang chuan Isua hi hebrai ṭawng 'elohim(eh·low·heem)' a ni a, Greek ṭawng 'theos' pawh a ni a, mahse 'Pathian' chu a ni lo!
ROM 5:14 chungchang hi le....
"......Adama hun aṭanga Mosia hun thlengin, mi zawng zawng chungah Adaman Pathian thupêk awih lova thil sual a tih tâk anga sual ti ve lote chungah pawh thihna chuan thu a nei a(yet death reigned from Adam until Musha/Moses on them also who had not sinned(gk.hamartia) after the manner of the transgression of the law(gk.parabaseoos) of Adam, who was the type of him who was to be."
Theologian ṭhenkhat chuan— Adama bawhchhiatna hi 'parabaseoos' a ni a, 'violate a command or transgression' tihna a ni. 'Parabaseoos' hi Hamartia(sual) nen a inang tawh lo a. Parabaseoos(bawhchhiatna) avângin hamartia(nih tur ang nilo) a lo awm a ni zawk, an ti ṭhin.
'Parabaseoos' chu 'trans-gression' a ni reng a ni - ramri kham an kân a, an va thi ta chiah a, Pathianin a umzui a, a va 'tihlum' tihna a ni lo. Chu chu 'Mi nunrawng zia' a ni! Theologian ṭhenkhat lah in verse neih loh chuan an hnawl deuh tlat bawk si. Bible hi a zau lo, Saltang chhanchhuahna tur a siamtu inpuanna zuai a ni mai. Verse lakhawm neuh neuhin chik em em in an thlir a, hre dik ta ber emaw an inti ta deuh mai ṭhin. Loodikei Kohhrante hnena Paula lehkhathawn bo ta te kha an va ui ṭhin awm mang e aw! Bible hi awm ta lo se, an kal zel thei ang em? Bible awm tawh loh hnu, kum sang Lalram, Bible in a thawi feih feih a min hrilh hi ka va thlir veng veng ṭhin. Bible chang han refer tur awm tawh lohna hmun chu!
Dân bawhchhiatna hi ringtute tân chuan he chang hi 'Legal term' emaw an ti fo mai anih hi. Sual hi Legal term kan pe lutuk hian sualna a fiah theihloh nachhan a ni thui em em a sin. Hamartia(sual) hi 'violation of law(rukruk, pawngsual, eiruk, tualthah, uire)' a fihlim ten an sualna an manfiah theih reng reng loh hi! Nih tur ang ni lo, purpose(chhan) hlen lo, target fuh loh hi 'Sual' chu a ni a. Chu chu Legal biahthudi a ni lo, Anthropology(tisa chanchin) a ni zawk. He 'Eden natna(taksa a nih tur ang nilo)' hi heresy a nih chuan Isaia pawh hi a heretic(kal sual) ve fu ang— a sual chu panhnai a khat, vuak duk chur, damlai reng reng awm lo a tih kha. A medical ang reng fu a nia, Legal(Dan leh hrei) thil vek a ni lem lo a sin.
Dan chungchang hi kan khel tak tak a, a ziak bul, verse lakkhawm..atd ang zawnga kan tidawn a nih chuan Pathian thu dik hi hmuhchhuah a ni ngai lo vang. Deceptive Bible interpretation(bumna) leh erronous translation(lehlin diklo) leh mechanical(a neitu mitthlana ang chiah) leh dynamic forced error(thlarau diklo thil tih) thumal hmang a Court room trial a chak tum hi Setana tactic turu ber a ni! Chuvangin mi tam takin 'Eden Bawhchhiatna' an tih aiah 'Eden Natna' hman hi a rem zawk tlat a ni.
Zirtirna diklo hi Kohhran inawpna sum leh pai vang a ni...
Theologian turu te hian keini ang lo hriat ve thil hi hriatloh an nei tak tak lo. An hria a, Catholica Encyclopedia ah an ziak nasa lutuk. Mahse chu chu 'Cattle(ringtu mipui naran an sawina)' ten an hriat ve zel a ṭul kher lo, buaina a tam mai mai, an ti a. Chuvang chuan an zirtirna zawng zawng kha hun engemaw chen Monastery ah Puithiamte chiah an hriattir ṭhin a. Bible pawh Latin ṭawng lo chuan an translate duh lo a. Monastery ah chiah Latin chu an zirtir bawk a, mipui ten Pathian Thu an hriat ve pawh an phal lo!
A rahchhuah chu Protestant reformation a ni ta chiah a. Pawi leh chhawng chu Protestant theologian te'n an kalsan tâk Roman puithiamte Idealogy(syatem ngai) an la vawng zui zel hi a ni.
Tichuan rationalism a lo chhuak a. Reasoning leh education mi thil chik mi ho kutah a lut ta chiah a, kohhran chu an phawrh a, thil a pawi zo ta a nih ber kha! Pawi bulthum chu Puithiam/Theologian narân ho hnena Thudik thup a, Pathian Thudik ṭan zawk aia Stewardship(kohhran inawpna sum leh pai) a ngai pawimawh a thil thup an lo nei a, an lo in la lian ta kha a ni!
Mi an thih a, Pathian remruat ang a zirtir fo hi a him lo. He Khawvel leh a chhunga chengte hian reilote atân, mihring duhthlan sual vangin a domain pumpui Setana kutah a tlulut tawh hrih a, Setana chu khawvel Lal tih a ni zui bawk. Chutiang a nih lai a God's Sovereignty changchawi a he khawvel a thihna leh natna te zelah pawh Pathian thu lovin engmah a theng lo tih lo zirtir hi a dik ngailo a ni e!
Setana lalram a nih chhung chu Pathian chuan thei teh meuh mahse, a lo inrawlh ve chuan a nihna Justice nature kalh tlat a ni. Chuti chunghmang pawh a a mite bika Setana kutthak tuartute arawn tuam dam ṭhin hi a lawmawm em em a ni! He'ng exceptional case, 'hremna leh thununna' hi chu sawi zingah a tello a nia.
Tlipna..
Pathian hi a chak ber lo ve tihna a ni lo a, the silence of God, Setana case kallai ah kan awm hrih a. Setana a duh dan in a la tal hrih a. Isua pawn a pawm thlap leh a sawi fo, 'he khawvel Lal chu Setana' tih a ni rih a. Chu Lalna chu a lawm Isua pawh a offer kha. Hei hian khawvel ram rorelna leh Lalna hi Setana ta a ni rih tih hi a pawm tihna a ni a, "he khawvel hi misual(Setana sawina) thu thu in a awm" a ti rêng a ni! Chulai kara Pathian thlen tirah kan ngai vek erawh a fuh lo.
Isua'n a sawi kha, Pathian hlau deuh pa khan a talent kha a phum a, a pu tihbaiawmzia leh thu zia leh a tih lam ti ngut, a tihloh lam tilo ngut ngut a nihna(ṭawng dangin God's Sovereignty kha intlawkkhalh nân a hmang a, a chan a chhe hle a nih kha! Vawihlo vawih a inpuh mah mihringte hian nâ kan tih chuan a tih ni miahloa Pathian hi kan puh a. Miten chu avânga Pathian chu sual, nunrawng an tih a, thlarau 1 pawh an bo phah chuan chu chu' zirtirna hi Pathian in a lawm a rinawm lem lo a. Pathian hian“ka tihloh pawh ka tih a min puh a majj low?" a ti dum dum mai lo vang maw?
Tuesday, 14 April 2026
DISCOURSE ON MARTIN LUTHER- THE PROTESTANT LEADER
'Martin Luther', Church Father hmasa ten a chanchin an lo chhinchhiahna leh an lo sawi tawhna te lakhawma ziah a ni a. A ziaktû hian ṭan bik emaw hawilam neiin a ziak lo tih min hriatsak hmasa ber ula ka duh.
Bible pawimawhna Bible ngeiin a sawi....
II Timothe 3:16, New King James Version- ah chuan,
Pathian Lehkha Thu zawng zawng hi Pathian thawk khuma pek a ni a, zirtir kawngah te, thiam loh chantir kawngah te, zilh kawngah te, felna zirtir kawngah te a sawt bawk a ni.
He chang thuneihna pawimawh tak hmang hian Protestant Leader Martin Luther hi lipse a ni dawn a. Engtin chiahin nge alo palzam tih analyse a ni ang.
Martin Luther hian alan dan tak chuan Bible hi rin ngam leh doctrine atân pawha pawimawh niin, thulakna berah pawh a nei a. Amah ngeiin Sola Scripture version Bible te siamin zirtir kawngah a hman hlel hle ṭhin a nih kha.
Sola Scripture/Luther Bibel
Hei hi Bible chikhat, Martin Luther siam leh lehlin a ni a; a 'siam' tih a nih kher chhan pawh Roman Catholic Church- ina Bible an hman- The Septuagint Greek Old Testament (3rd, 2nd Century BC), Latin Vulgate Jerome's Bible(AD 4th CE) leh Wycliffe English Bible(1384 AD) ho kha famkim lo leh diklo nia a hriat avângin lehlin thar siam a ngai a ti a. A letling ta rêng a, a belhin a paih bawk a! A hmingah 'Sola Scripture' tih a ni a. English chuan 'Bible Alone' tihna a ni. Protestant Kohhran ṭhenkhat chuan tun thlengin Martin Luther zahna lantir nân rinrawl berah an la nei.
Sola Scripture/Martin Bibel a siam leh lehlin chungchanga a thuneihna tihian a sawi;
"My word is the word of Christ; my mouth is the mouth of Christ" [O'Hare PF. The Facts About Luther, 1916- 1987 reprinted., pp. 203- 204].
German ṭawnga a ziakah chuan- "Ich bin sehr gewiss, dass mein Wort nitt mein, sondern Christus Wort sei, so muss mein Mund auch des sein, des Wort er redet" (Luther, 682) - tih niin english ngial ngan zawk a letlin chhawn chu; "I am confident that it is not my word, but Christ's word, so my mouth is His who utters the words" tihna a ni. [God's words- the violence of representation. Universitatea din Bucuresti, 2002].
A ṭawngkam denchhena he a Bible lehlin hi enchik tur chu a ni a. Tin, kan chik a ber hi Protestant Leader a nih vang hrim hrim pawn a phu rêng a. Ṭhenkhatin a ngaihdan leh rindan a kalpui nasa lutuk a an sawi laiin ṭhenkhat chuan 'Saint' hial a ngaiin a denchhena Ni serh an lo nei hial bawk a! Engpawh nise, enge a do ber leh eng rilru pu nge a nih tih te thailan a ni dawn a. A hnu lama kan ngaihdan leh thutlukna chu mahni kut theuhvah awm bawk rawh se.
Rom- Lehkhathawn...
Rom 3:28- ah chuan tihian a inti a,
Mizo Bible
"Chutichuan Dân thiltih ni loin, rinnain miin thiam changing kan ruat a ni."
Wycliffe Bible (WYC)
"For we deem a man to be justified by faith, without works of the law." [Wycliffe Bible (WYC) 2001 by Terence P. Noble]
21st Century King James Version (KJ21)
"Therefore we conclude that a man is justified by faith apart from the deeds of the law." [21st Century King James Version (KJ21) Copyright © 1994 by Deuel Enterprises, Inc]
Greek Septugiant Version(SBL)-
"logizomethagardikaiousthaipisteianthrōponchōrisergōnnomouhe."[Holy Bible: Greek New Testament (Wescott- Hort, 1881)]
Luther Bibel 1545 (LUTH15)/Sola Scripture-
"So halten wir nun dafür, daß der Mensch gerecht werde ohne desGesetzes Werke, allein durch den Glauben." [Luther Bibel 1545 (LUTH1545) Copyright © 1545 by Public Domain]
Heng version hrang hrang hian Sola Scripture tiam lovin Latin Vulgate leh Greek Septuagint aṭang Wycliffe Version(c. 1382–1395) english a lehlin chhoh a ni a, Mizo Bible Version pawh hi original Hebrew, Aramaic, and Greek manuscripts hmasa ho nen pawh ala inang zel bawk. Greek leh Latin thiam kan ni loh avangin Commentaries leh Scholar te, abikin Conservative mi rinawm deuh zawk te ngaihdan en pawn King James Version hian plain text a a lehlin dik zia an pawm ṭheuh bawk a. Tun thleng mitinin rinrawl berah an la nei zui zel a nih hi!
Nimahsela, english a lehlin chhuah zingah Luther Bibel Version hian Latin Vulgate- leh Greek Septuagint te pahnih thulakna ah hmang ve tho mah se a inanglo bik ta êm êm a! A inan lohna lai chu Lutheran Bible(Sola Scripture) hian German ṭawngin 'allein(English 'alone')' tih a belh vang a ni!
Thil chik mi zawkin an pal fuh a. Original Text lama awm der silo thumal 'alone' a belh hi a pawina chu sentence dang daih a siam vang a ni. 'Alone' hi Mizo ṭawng chuan engemaw bik chauhvin emaw engemaw huam bik particular number tihna a ni a. Hetiang hian, "..rinna chauhvin miin thiam a chang a ni (justified by faith alone)' tihna alo ni daih a! A ziak dik zawka 'Dân(Law)' kha awmze nei lo leh ṭangkai lovin a chhuah ta daih a ni!
Scholar leh Historian te chuan hetiang a 'Dân' tihbo tumna leh lehlin thlenga tihdanglam tumna hi Heresy hmasa Marcion- khan alo ṭan daih tawh bawk[Brown HOJ. Heresieds: Heresy and Orthodoxy in the History of the Church. Hendrick son Publishers, Pea body (MA), 1988, pp. 64- 65].
Amah Martin Luther ngei pawhin he thûmal belh chungchang tihian a sawifiah a;
''Alone" tih thumal hi Latin ṭawngah emaw, Greek ṭawngah emaw a awm lo tih ka hre chiang hle( I know very well that the word 'alone' is not in the Latin or the Greek text" tiin! [Stoddard J. Rebuilding a Lost Faith. 1922, pp. 101- 102; see also Luther M. Amic. Discussion, 1, 127].
He thusawi hian Bible thû sawitu thuneihna aia a mimal ngaihdan leh rindan a thiltih ah a tilang a. A rin Pathian hlauhna ai pawn a ngai pawimawh hmasa zawk tihna a ni.
Tin, Rom 4:15 thu a Dân chungchang inziakna dang, "Dân chuan thinurna(warth) a siam si ṭhin a; Dan awmlohna a piangah bawhchhiatna sual pawh a awm lo ṭhin" tih pawh German ṭawnga a lehlinna ah chuan 'chauhvin(only)' tih hi 'thinurna(wrath)' tih thumal hma chiah ah a belh leh a. A tum chu Dan chauh hi thinurna siamtu niin a chhuah a ni. [O'Hare, p. 201]
He'ng a sulhnu lehlin aṭanga fiah theih chu Protestant Leader Martin Luther hian 'Dân' a do hle a ni tih a hriat!
Ziak dang te chungchang ah....
Ziak ṭhenkhat a chunga mite chauh nilo Martin Luther a siam danglam he'ng Mathaia 3:2, Tirhkohte Thiltih 19:18, leh ziak ṭhenkhat pawh a tidanglam an ti bawk! [ibid, p. 200].
Mathaia 3:2- ah chuan, "Sim rawh u, Vanram chu a hnai ta e (Repent, for the kingdom of heaven is at hand!)" tih ziakah 'repent' lai chu 'mend' leh ''do better'' tiin a thlak a. [ibid, p. 201]
A tum pawh Dan tel lova Vanram thlen theih zia innghahna thumal siam a tum hle a ni, a tih theih. Ṭhenkhatin 'mend leh'to do better' chu 'repent' nên inang rengin ngaih tur a ti bawk a. Nimahsela, amah Martin Luther zirtirna ngeiin thupekte lak ata chesualin Dân ti diklo mah ila, Pathian lak ata mi a ti hla thei tak tak tawh lo tih anga a zirtir tlat si vang a ni. Nilose hetiang zawnga comment hi a ngaih kher a ṭul tlat lo. Tihian,
"Misual niin, sual dum kai ni la, rinna i neih tlat si sualna chuan a hnen atangin min hruai bo lo vang, ni khatah vawi sâng tam tak, tualthahna emaw, tualthah emaw pawh ni la(Be a sinner, and sin boldly, but believe more boldly still. Sin shall not drag us away from Him, even should we commit fornication or murder thousands and thousands of times a day)!" [Luther, M. Letter of August 1, 1521].
Martin Luther ngaihdan kalh chiahin Hebrai mite hnena lehkhathawn chuan tihian a ti thung,
Hebrews 10:26-27
''Thutak hriatna kan neih hnua sual famkim kan duh chuan sualte tana inthawina a awm tawh lo va, rorelna beiseina hlauhawm tak leh hmelmate ei zo tur thinurna meialh a awm tawh zawk a ni(For if we sin will fully after we have received the knowledge of the truth, there no longer remains a sacrifice for sins, but a certain fearful expectation of judgment, and fiery indignation which will devour the adversaries)."
Tin, Tirhkohte Thiltih 19:18 hi en leh ila, "Tin, ringlote pawh chu a ṭhen tam tak an lo kal a, an thiltihte thupha an chawi a, an inpuang ta a" tih chu ani chuan helai a an rin leh hriatchhuah tak hi tihian a sawifiah a, '.......Apostle te hnena thilmak thleng kha an rin zawk leh thupha an chawi chhan a ni, a ti!" [O'Hare, p. 201]
Catholic priest mithiam leh ziaktu pakhat chuan Protestant Scholar, abikin translation buaipuitû Martin Luther chungchang tihian alo vawng ṭha a;
"Protestantism thlawptute chuan Bible lehlin dik lo an siam a, an thurin dikzia 'Bible' (anmahni lehlin) aṭangin an finfiah niin a ngai a, mite chu an hruai sual bawk. Heng zawng zawng hi inbumna, dawt leh dawiâtna vek a ni(The proponents of Protestantism made false translations of the Bible and misled people into their errors by apparently proving from the 'Bible' (their own translations) the correctness of their doctrines. It was all deceit, lying and hypocrisy." [Kramer H.B. L. The Book of Destiny, January 26, 1956. Reprint TAN Books, Rockford (IL), p. 224]."
Isua ṭawngkam chungchang ah....
Luka 10:28 ah chuan Isuan tihian Dan thiam hnenah a ti a, "I chhang dik tak meuh e; chutichuan ti la, i nung ang" a ti a. Martin Luther thung chuan "ti la(to do)" tih hi "to believe- to keep the law by faith(note: mizo ṭawnga lehlin aiin a english hian a fiah zawk a, lehlin dah tello mai ang)" tiin ngaih tur a ti a. Chubakah, "believe this and thou shalt live. The words Do this, have ironical sense, as if our Lord should say: Thou wilt do it tomorrow, but not today; only make an attempt to keep the Commandments, and the trial will teach thee the ignominy of thy failure" a ti bawk a ni! [O'Hare, p.205]. Isua ngeiin Mathaia 19:16- ah sawi nawn leh ngatin, "Nimahsela, nunna duh chuan thupekte(commanments) zawm rawh se" tiin a thusawi chu lakkawih chi a nilo tih a sawi nawn!
Ziak ṭhenkhat chungchang ah.....
Sawi tâk angin Martin Luther hian 'Dan(thupek)' hi a dodal hle a. Chung zirtirna nia a hriat Bible thu leh lehkhathawnte, heng- Hebrai Lehkhathawn, Jakoba Lehkhathawn, Judate hnena Lehkhathawn leh Thupuante hi a helh zual bik êm êm te anni a ti a. Catholic Encyclopedia chuan tihian alo chhinchhiah,
"Protestantism chungchungah chuan Anglican leh Calvinist-te chuan Thuthlung Thar pumpui an vawng reng a. Mahse zabi khat chuang zet Luthera zuitute chuan Hebrai, Jakoba, Juda leh Apocalypse te chu Thuthlung Thar aṭang an paih chhuak a(As for Protestantism, the Anglicans and Calvinists always kept the entire New Testament But for over a century the followers of Luther excluded Hebrews, James, Jude, and Apocalypse." [Reid, George J. Transcribed by Ernie Stefanik Canon of the New Testament. The Catholic Encyclopedia, Volume III Copyright ©1908 by Robert Appleton Company. Nihil Obstat, November 1, 1908. Remy Lafort, S.T.D., Censor Imprimatur. + John Cardinal Farley, Arch bishop of New York].
Martin Luther a'n he'ng ziak ṭhenkhat a rinloh chhan chu a ziak aṭang tihian a lang; Hebrai Lehkhathawnte hi Apostle Paula 'ziak' emaw 'pawm' a ni lova. Apostle dangte ziak pawh hi chutiang tho chu an nih a rin bawk vanga hlamchhiah a ni.[Luther, M. Prefaces to the Epistle of the Hebrews, 1546].
Hebrai Lehkhathawn phei chu - "It need not surprise one to find here bits of wood, hay, and straw" tiin a deusawh vel nghe nghe a![O'Hare, p. 203]. Chutiang bawkin Jakoba Lehkhathawn pawh- "St. James' epistle is really an epistle of straw…for it has nothing of the nature of the gospel about it" a ti a ni! [Luther, M. Preface to the New Testament, 1546]. 'Faith alone' alo hman ve loh vang a nih hmel,
James 2:24
"Rinna chauh ni lovin; thiltihin thiamchang kan ni."
Scholar te hlei hlei hian New Testament ziak ṭhenkhat a duhloh chhan an lo hria a. Radmacher chuan tihian a chhinchhiah a,
"Reformer ropui Martin Luther-a...Jakoba Lehkhathawn chungchangah rilru nuamin a awm ngai lo...Luther-a'n Thuthlung Thar appendix-a Jakoba Lehkhathawn a dah khan a ti mah mah tawh a ni(The great reformer Martin Luther...never felt good about the Epistle of James...Luther went to far when he put James in the appendix to the New Testament.)" [Radmacher E.D. general editor. The Nelson Study Bible. Thomas Nelson Publishers, Nashville, 1997, p. 2107]
An sawi ang ngeiin Martin Luther chuan Judate hnena Lehkhathawn chungchang chu, a ziaktu dik tak an hriat loh avângin Petera hnena lehkhathawn pahnihna pawh ani thei a, a nilo thei bawk a. Chuvangin kan Bible rin rawl bera telh loh hi a pawi lo, a ti! [Luther, M. Preface to the Epistles of St. James and St. Jude, 1546].
Thupuan bung hmasa ber chang hmasa ber - "The Revelation of Jesus Christ (Thupuan 1:1)" chungchanga a ngaihdan ni leh dang chu, Bible ziakah hrim hrim a ngai lova, Apostle ziak emaw Zawlnei ziak emaw pawh ani hawt lo, Thlarau Thianghlim aṭanga chhuak Thû nung lah a nilo. A thu hman pakhatah phei chuan "Ka thlarau dawn hi he lehkhabuah nên a insiamrem thei lo. Ka tân chuan hei hi ngaihtuah loh tur chhan tling a ni: Krista chu a chhungah zirtir a ni lova, hriat a ni hek lo(My spirit cannot accommodate itself to this book. For me this is reason enough not to think highly of it: Christ is neither taught nor known in it)" tiin a ziak lang hial a ni. [Luther, M. Preface to the Revelation of St. John, 1522]
Heti êm êm a Thupuan ziak a pawm loh chhan hi a chhan a awm a, chu chu Thupuan vekin 22:18-19- chhunga a kawl 'Bible thû leh a hrilhlawkna te' belh emaw paih chungchang inziak vang kha a ni thei. Sawi tak angin Bible thu ṭhenkhat a rindan milh zawnga tidanglamin a zirtir nasa a. Hei hi Thupuan ziakin alo khap kher a. Bawhchhiat man pawh a sân zia ziak a ni a. Martin Luthera hian a tei theihloh chhan emaw, a zirtirna leh a lehlin dikloh thupmawi nân Thupuan ziak hi paih bo a duh ani ber a tih theih!
Juda(Judaism)a chungchang....
Martin Luther hian New Testament ziak chanve lai hi a ringlo bur a, chutiang chiah chuan Old Testament lam pawh hi a ringlo/ringhlel leh nual hlawm bawk a.
Joba Lehkhabu chungchang chu-
"Job- a ṭawngka chhuak ani tak tak lova; Joba ngei pawh hi a awm tak tak lo a. Nimahsela, thilawm thei suangtuahna hlimthla ziah chhuah ani thung a; rindan chuan Lal Salomona ziak niin a buin a siam anih a rinawm."
Thuhriltute chungchang ah-
"Thuhriltu ziak pawh hi thil diklo leh chianglo, ngunthluk taka enchuan a hmuh theih a! Tin, Lal Salomona hi a ziaktu anih a rinawmloh bawk!"
Estheri bu chungchang ah-
"Esther bu hi mipakhat Elbi chungchang ziahna anih hmel a. Juda- te chunga thilthleng tur atan chuan a sâng mah mah!"
Jona bu chungchang ah-
"Joha chanchin hi chu thil tak tak ni tur chuan thil mak tak ani ngei ang; awiawmloh tak zawng a ni e." [All quoted by O'Hare, p. 202].
Tin, Greco- Roman Christianna inṭan aṭang Church Father hmasa - Juda huatna tuh tute ang bawkin Martin Luther pawh hian Juda- te hi huat namèn lovin a hua a! A hmasa lama Juda- hnam kaihhnawih lehkhabu ziak reng reng a duhloh chhan kha ani ngei bawk ang
Amah zuitu leh a zirtirte tihian a chah a,
"Juda zirna in leh Synagogue te chu Sulphur leh Meiin hâl chhia ula; an in te tichhe bawk ula, an Rangkachak leh Silver te laksak bawk rawh u! An Torah leh lehkhabu thianghlim zawng zawng pawh laksak vek rawh u! Khawlai ui â angin inthat dawn nia!" [Luther’s Works, vol. Xx, pp. 2230- 2632 aquoted in Stoddard JL. Rebuilding a Lost Faith, 1922, p. 99].
"Engang thil hlauhawm leh rapthlak pawh ti ula, kan thlarau Judate laka chhandam anih nan leh, sualna leh chatuan boralna a kan pil lohna turin; hei hi ka chah hmasa duh che u a ni- an zirna In leh Synagogue te chu sulphur leh meiin hâl chhe vek rawh u." [Martin Luther (1483-1546): On the Jews and Their Lies, 1543 as quoted from Luther's Works, Volume 47: The Christian in Society IV, (Philadelphia: Fortress Press, 1971). pp 268 293].
Hei hi Protestant Leader rilru anih chuan, a beram ringtu inti te hian Judate Pathian thu hriatna; Dynamical meaning leh Mechanical meaning(Judate tarmit vuah a Pathian thu zirna) hi han duh teh rual chi an nilo!
'Thupek(Commanments)' chungchang hi...
Old Testament a Juda Culture in 'Sabbath' a hman dân chu 'rest(chawl hahdam)' tih a nimai a. Martin Luther thung chuan 'Pathian thu zirna leh a thupuan zirna', tiin 'rest' aiah 'preaching and learn the words of God' a ti a, hei chu Juda Sabbath nên a danglam thui lo ang. [Luther's Small Catechism with Explanation. Concordia Publishing House, St. Louis, 1986, p. 10].
[Ibid, p. 68- ah pawh thupek pathumna chuan Pathian thu hrilh leh a thu ngaihthlak min zirtir, tiin.]
The Lutheran Confessions ziak a Luther's expositions of the Decalog, emaw Ten Commandments- te kan va zir chuan New Testament hian Old Testament a thupek 3-na kha a sawichhuak ngai tawh lo tih an hriat thei a: Torah zirtirna a "Sabbath chu thianghlim taka serh turin hre reng rawh'' tih a ni a. New Testament ah thung ''Sabbath ni chu a tithianghlima" tiin a sawi lang tawh thung. Hei hi thil inang a nilo, tiin Torah leh New Testament a 'sabbath' awmzia a pawt ṭhen lui ta a ni! [Mueller, John Theodore. The Lutheran Confessions. Circa 1953, p.10].
Luthera ziak ṭhenkhat chuan 'Sabbath thupek' hi no. 3 - na a awm angin a sawi a! A ni reng a, a chhan chu Roman Catholic Church Father Augustine khan thupek no. 3- na dik tak 'Milem be suh' tih kha a paih a. A chhan pawh 'Fatima' an serh vang ani leh zel a. Chuvangin Thupek no. 3- na dik tak tur zawk kha paihin 'Sabbath thupek' an sawn chhohva, thupek tawp bera 'awhna' chungchang thupek kha pahnihin ah a ṭhen leh ta daih thung a ni!
Hei hian a tihchian em em chu Martin Luther hian Greco- Roman zirtirna kha ala paih vek biklo tihna a ni a! A lo seilen tawhna leh an zia a chhawm tak Jentail Father te ang thovin Pathian thu nilo- 'Trinity', leh 'Greco-Roman traditional theology' te duhthusamin ala thawm chhoh ve zel a ni! [Brown HOJ. Heresies: Heresy and Orthodoxy in the History of the Church. Hendrick son Publishers, Pea body (MA), 1988, p.314].
Khaikhawmna....
Roman Catholic dik lohna hre em em a chhuahsan Protestant chu khawvelah tam takin a inzar pharh tawh a. Mahse, a root leh goal hi chhui zuiin an Pathian ṭawm Judate ang nilovin diklo a tam êm êm a! Hetiang ringtu thlarau mi inti zinga Juda haw em em leh an hming hnaisailo taka hmang duh ṭhin, Pathian thu awmang taka inzirtir bawk si chi(seed) theh darh hi chi ṭiak chak ber ani a.A nghawng chu tunlai au-hla leh Judate thukhawchang reng reng duhlohna thlipui hi ala kal mup mup zel chu a nih h! Tumah hian a bul bal karphawnga luhchilh an tum lo a. Judate aia hmufiah bik, Isua thattu niawm taka an la puh zui fo leh Sakhaw chhunga Juda duhlohna hi Thlarau dik chang in ti, Islamic extremist aia an nep chuang miah lo! Church Father- ni reng chunga Juda suat buai buai duhtute zirtirna a ni a. Judate ṭan vang nilovin Juda Pathian chhawm ho khawsak zui dan diklo tak phochhuahna ti ila a sual miah lo ang.
A tawp nan, chhiar liam puat lo la, engemaw tal thuthlukna siam tum rawh. Ngaihdan nei lova hriatna hi a tangkaina lo ṭhin. Duhsakna ka hlan a che!
February 02, 2017
Tuesday, 7 April 2026
HRIATRENGNA INDIN CHHOH DÂN
Signai kan dawng a, ngaihtuahna kan nei mai hi a ropui rapthlak dan a bawn lutuk. Signal vangin Memory a awm a, 'Learning' hmanga ṭhang lian a ni leh zel te hi!
'Memory' thumal hi thiltihtheihna hrang hrang a lantir a: chu chu hnathawh laiin thu hriatna chu rei lo te chhunga vawn (working memory), mahni nun chhunga thil thlengte hriatreng (episodic memory), leh khawvel thil dik tak kan hriatna tlangpui (semantic memory), leh chi dang ang te hi a ni.
Mihringa Memory in dah lut hi a invawn ṭhat dân chi hrang pahnih a awm a. Chungte chu,
Encoding
English 'Encode' tih awmzia chu thil pakhat (data, thlalak, thu, hla) kha a form pangngai aṭangin form dang, a bik takin Thluak emaw computer-in a hriatthiam/chhiar thiam zawng (code, binary, encryption) a thlakna/siamna a ni.
Kar hmasa a ṭhiante nen Dinner kan ei kha a leh pek thlengin, tum vang pawh nilovin hriat reng a ni fo a. Mahse chawhmeh erawh kan hre tawh lo! Hetiang hi Thluak chhunga 'encoding' an ti a.
Khawiah pawh kan bul leh chheh vela waves leh frequency(a awlsam zawngin boruak a energy awm ti mai ang) che vel ten Thluakah an lo encoded hman a. Chu chu kan tum vang nilovin kan environment nêna inngheng kan nih tlat vang a ni!
A chian zual nan, Marble 10 hi tum bik neiin thehchhuak la. An vai hian i tum hmun an thleng vek lovang; a ṭhen chuan hmundang daih an pan a nga, a ṭhen chu an ding daih a nga, a ṭhen i tum hmun an thleng ang.
Hetiang chiah hian marble hi waves leh frequency ni ta se, i tum hmun kha nangmah (mihring) ni bawk sela; waves hian min kal pel vek lova. A ṭhen chuan kan taksa an contact a. Ngaihtuahna insiam in memory in a zui ṭhin!
Chuvangin engemaw kan thiltih leh kan bula thilthleng, a chipchiar ni si lova kan hriatreng ṭhin chhan leh vang hi a ni a! Neuroscience aṭanga sawi dawn chuan kan sense paruk ten electrical activity aṭang massage(thu dawn) hi waves-paticles angin a dawng a. Tum vang nilovin thilthleng chu DNA ah a inchhu-kai a, hriatrengna(memory) a siam ṭhin.
Mihring a a thlen dân chu:-
- TV en a zirin mihring mizia a insiam danglam ṭhin!
- Ṭawngkam ṭha lo hi Naupangin an tum vang nilovin an lo hmang ve mai ṭhin!
- Mit a thil hmuh hian midang chet ze ṭha lo a zir thuai ṭhin bawk a.
- Sermon lungkuaiah mihring a ṭap ṭhin.
Storage
Hei thung erawh environment aṭanga encode tawh Thluak a dahṭhat(storage) dân a ni thung a. Encoding nena inzawm an nih avângin a pawimawh hle bawk a. Richard Atkinson leh Richard Shiffrin te duan niin chi thumah an ṭhen a. Tihian,
- Sensory Memory
- Short Term Memory
- Long Term Memory
Entirna hmangin hriatfiah a awlsam. Tihian,
Sensory Memory: Zanlai ah Aizawl khawpui Bike a i fan kual chuan i hrethiam mai ang. Motor ṭhenkhat chuan intawh chângin light down(or dim) nachang an hre lova. Mit an tivai a. Chetsualna a thleng lek lek ṭhin.
Hei hi a hnu zelah pawh light ên zia leh hlauhawm zia hriatreng ala ni ṭhin. Hetiang chiah hian Lusun nikhuaa ṭhenawmte music bengchhen zia pawh a hnu zelah hriatreng ala zel ṭhin. Hei hi Sensory Memory a khung a ni a. Long Term memory ah an lut tlang tlangpui bawk ṭhin! Tin, he memory hian a hre chipchiar ngai lo bawk.
Short Term Memory: Naupan lai deuhva 'Pathum hmun' vâwn te, Phone number vâwn ṭhat ho ang hi an ni a. Kan hre rei lova, vawikhatah tam tak chhinchhiah theih a ni hek lo.
Psychological Science- in min hrilh dânin thil thar hlak chhinchhiah dawn ta ang ila, thumal pakua ni(Digit/alphabet 9) bak aia tam a dah theih loh an ti ṭhin. Entirnan, JDBDKLDBS hi chhinchhiah chhin teh, naktukah i theihnghilh leh mai thei. A nihloh pawn JDBDKLDBSFFKD hi tum chhin leh rawh. I thei nge thei lo.
Long Term Memory: Hei hi nitin nuna chiang em em leh zual a ni a. Engtin nge chaw ei kan thiam, kal kan thiam, English kan thiam, Motor chuan kan thiam te hi, a vai hian Long term memory vek an ni a. Sawi tam a ngai hran lo.
Theory hmanga Neuropsychological case lian ber chu Henry Molaison, kum 60, MIT, mi thiam tak leh temporal lobe epilepsy vei niin seizures tih tlem tumna a nei a. A thluak hmun veilam leh dinglam hippocampus nêna inzawm chu operation hmangin an la chhuak a. Vanduaithlak takin Henry Molaison chu a zual ta tlat a! A hriatrengna (amnesia) a bo ṭhen a. Midang ang lo takin HM chu episodic long-term memory-ah chauh harsatna a nei a. Digit span(Psychological test, mi pakhatin number hrang hrang, a tlangpuiin digit 5 aṭanga 9 inkar, hre nawn leh tura working memory capacity tehna) a hniam a, a intelligence skills pawh ahma aiin a buai zual a, chutiang bawkin a ṭawng thiamna pawh. Minute tlemte aia rei thil tawn a hrechhuak thei lo va, standard visual leh verbal memory test-ah a chhe hle a, mi thar emaw, president thar emaw hming emaw hmel emaw a zir thei lo va, khawiah nge a awm tih pawh a hre thei lo ṭhin.
Henry Molaison case hian mihring hriatrengna ah kawng hnihin nghawng lian tak a nei a. Neurosurgical hmanna leh anatomical location( a psychology khawih thil bik awmna) pawimawhzia a tifiah a. Thluak–nungchang inzawmna chungchangah nasa takin hriatna a tipung bawk a ni. Kum 2008-a Henry-a a thih khan kum 82 mi a ni. Tin, kum 60 mi a nih lai khan damlo a nih angin Henry Molaison (HM) hian hriatrengna kan hriatthiamna kawngah nasa takin a thawhhlawk hle a ni.
Learning
A tawp berah chuan Memory awm lovin Learning a awm thei lova. Awm dun ve ve ngai a ni! Kan Learning dan hi chi hnih lian tak a awm a. Vawikhat leka zawm/vâwn hnua memory theih mai an ni a, a hming ah 'Non-associative learning' an ti. Pakhat chu vawi tam tak hnua memory ve theih chauh te an ni thung a, 'Associative Learning' tih a ni ve thung.
Non- Associative Learning....
Mihringin vawi tam zir nawn ngai hmiah lova alo zawm emaw zui ve nghal mai ṭhin dân hi chi hnihin an ṭhen sawm leh a. Mipakhatin midang tihdan nuihzathlak ṭhenkhat a zir sak vel fo chuan amah pawhin eng hun emaw ah tihluihna tel lovin a ching ve mai ṭhin. Hetiang chiah hian Mizoram a awm te chuan zanriah hi tlai dar 5 ah an ei a. A taksain a response dân pawh tlai dar 5 ah zel rilṭam a lo kal ṭhin! Tichuan zan dar 9 velah phailam nêna rualin ti ve chhin dawn se, a taksain a nghak thleng zo lo mai thei. Hei hi 'habituation' tiin Physchological term pek a ni nghe nghe.
A dang pakhat zawkah entirna dang a awm leh. Ban a thak a, kan hiat a. Reilo ah hiahna lai a sen a nga, alo nâ mai ṭhin. A awmzia chu ban hiah hi respons0e ni se, a thak(iching) kha 'stimulus' ni bawk se; a thak hunah kan hiat zel ṭhin. Stimulus chu Response in a zawm a, nâ tihna a thawn ṭhin a, a nat avangin hiah tawp a ngai ṭhin. Hei hi 'Sensation' tih a ni. Chaw ei tam lo tura hriatna alo awm chhan pawh ei tam leh pum nâ a inzawm vang a ni. Hetiang zelin Ke chhuih palh laka fimkhur a ngaih chhan pawh 'nâ(response)' a siam vang a ni!
Associative Learning...
He theory tâna ngaihdan siam hnem ber leh an pawm ber zing ami chu Iva Pavlo a ni a. A theory chu 'Pavlovian Theory' tih a ni a, 'Classical Conditioned' tihin hriat a h.
Classical Conditioned
In thar luah a. Ṭhenawm te'n luah ṭan niin tuihawk min luan khum a. Kan va hrilh hria a, a thinrim zawkah an lo ṭang leh zel a!
Hetianga kum thum meuh kan inhrawn fo hnu chuan ṭhenawmpa chu mi mak tak niin ngaih nghet tlat a ni tawh a. Tuihawk a luan loh chuan a fel ah kan ngai a, tuihawk a luan luh tir chuan hrilhin a sawt lo tihna a ni!
Hetah hian In thar, ṭhenawmpa, tuihawk leh keimahni hi a inzawm vek a. A tuihawk tello chuan inhauhna a awm leh miah silo!Oparent Conditioned:
Nitin nuna thil thleng ṭhin, entirnan Ruah sur leh kawng min fo avângin kawng ṭha kan zui emaw pan hi zirna, kan hriatloh hlana kan taksa leh rilruin chhinchhiah a a zui tâk hi a ni!
RAMHUAI LEH KEINI
Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...
-
He zawhna nei hmasa ber tu chu Philosopher Mortimer Adler a ni a. Theist tam tak chuan Cosmogical Argument a thu pawimawh êm êm Cause- Effec...
-
Emma Hauhnar Exam thiam kha lehkha thiam ai khan a lo pawimawh zawk ani maw...??? te kan ti leh ta hnuhnawh a. Zirnaah pawh hian fin ve ke...
-
Thuhmahruai Ayurveda hi India a piang, traditional medicine health care system, alternative medicine zinga pakhat a ni a. India rama damdawi...


.jpeg)

.jpeg)




.jpeg)

.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)





.jpg)

.jpeg)


.jpg)


