Saturday, 8 April 2017

BIBLE THUDIK PAWNGSUAL DAN CHANCHIN (HISTORICALLY MISINTERPRETATION OF BIBLICAL TRUTHS)


History kan keu chuan Greek lal ropui Alexandera mittui tlakna chhan chu kum BC 326 a Babulon atang a Indus lui a thlen tuma indopui tur dang an awm tawhlo kha ani, tih kan hria a! A hma BC 334 liam ta ah Asia Minor a hneh a, chuta tang Aigupta, Gaza, Tura, Palestina te a la leh a. Israel pawh Persia sawrkar hnuaia a awmlaiin Juda leh Samari ram pawh a awp ta a ni! Chu chu Greek ram kan tih hi a ni! [ Simon Horn blower, "Greek Identity in the Archaic and Classical Periods" in Katerina Zacharia, Hellenisms, Ashgate Publishing, 2008, pp. 55–58.]


Greek mite an ropuina chu science lama an sang filawr em em hi a ni a. Tin, Philosophy leh Politics lamah pawh theory leh argument tam tak vawrhchhuakin hnam fing hmasa an ni nghe nghe! [Griffin, Jasper; Boardman, John; Murray, Oswyn (2001).The Oxford history of Greece and the Hellenistic world. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. p. 140.ISBN 0-19-280137-6.]

'Theology' kan tih thumal a 'theos' pawh hi Greek tawng atang a lokal niin an pathian 'theos' te sawina an ni bawk a; Olympus ah khawsain tun thlenga kan hriatlar 'Zeus' an Pathian chungnungbera thawnthu kanla hmuh fo te hi an ni a. [Illiad, The fall of the last Tyrant]. An theology hi philosophy nena a inkungkaih tlat avangin khawvel pumpui ah Alexandera hunlai hian nasa taka thehdarh ani nghe nghe a, Christian tena Bible lam zirna 'theology' kan tih te pawh hi anihna takah chuan 'Theos(Greek Pathian ho sawina) zirna' tih hi a lam dik tak chu a ni a, Juda Pathian sawina lam nen chuan a inkungkaihlo hle a ni! 'Theologian' tih te ngat phei chu Greek Mythology huangchhung zirtirna tihna ani daih tawh a, Bible thu nen a inrem lul silo! Engtia greek tawngkam hi Bible a lolut ta nge erawh chu kanla sawi chhoh zel dawn nia.
Greek

Tichuan Alexandera chu BC 323 ah kum 32 mi niin a boral a. A boral hnu ah Greek lalram chu Governor ten an awpchin ah lalna siam tumin an inchuh vek a! Palestina hmuna Israel mite awmna pawh Ptolemy hnuaiah a awm a. Kum 125 zet chu Juda ten a hnuaiah an rinna kawngah zalenna an nei nghe nghe a, Juda te hotuah Puithiamte pawh dah an ni bawk! [Ptolemy II Philadelphus, 308-246 BC. Mahlon H. Smith. Retrieved 2010-06-13].

Mahse chu zalenna chu Juda te tana an hnam dâlna hmahruaitu alo ni lek chauhva! Alexandera hming chawia phuah Alexandria khua, Aigupta hmuna Juda chengte chuan an zalenna chu an hnam tidaltu anih tih hre lovin Greek mite Philosophy leh Ethics chuan a chiah piah nasa hle a, an hnam Hebrai tawng aia Greek an hman nasat avangin an tawngbil tak ngial pawh alo rei deuh hnuah an theihnghilh chhoh va, tam takin Hebrai tawng pawh anlo chhiar thiam ta lo hial reng a ni!
Greco- Roman

Chutia an rinna leh hnambil tawng a kalkawp reng a ngaih si avangin an Mikveh(Dan) te pawh chu Greek tawnga lehlin hial alo ngai ta! Chuvangin Greek Philosophy thiam leh Hebrai tawng hrethiam tak tak mifing Juda mite chuan Thuthlung Hlui bu pumpui chu Greek tawnga lehlin anlo ni ta hial a, chu chu 'Septuagint' kan tih hi a ni a [Tractate Megillah,  pages 9a-9b.] An tawngkam hman tam tak chu Greek Philosophy nena inzawm thumal hman a ni a; entirnan, Theos kan tih kan sawi tak chunglam ami te ang khi an ni! Mahse a pawina chu tun hnuah mithiam tam takin he Bible zirna hi Juda Mechanical leh Dynamical values anih miau avangin Greek tawng hian a hlat si a, chuvangin Interpretation tam tak alo piang a, scholar tam takin Commentary an chhuah luai luai a. ["Bible  Translations – The Septuagint". Jewish Encyclopedia. com. Retrieved 10 February 2012.] Word Game nasa takin alo chhuak ta anih hi! Entirnan, Thuthlung Thar Greek ziaka tawngkam lar mizovin 'medil' sawi nana a hman Greek tawnga 'Haides' tih hi a ni; Greek value atang a a awmzia kan zu chik chuan Zeusa unaupa Haides, lei hnuai lalpa, hremhmun lalpa kha ani a, kan sawizauna ah pawh 'hremhmun mei alh dur dur' hi kan mitthla ta daih mai anih hi! Chu chu a pawina a ni! [Jennifer M. Dines, The Septuagint, Michael A. Knibb, Ed., London: T&T Clark, 2004.]

Tin, Hei bakah hetih lai a greek tawnga lettu te hian 'Apokrifa' bu pawh Greek tawngin an siam bawk a, chu erawh Juda mi tam zawkin an pawmloh avangin kan Bible ah telh ani ta lo thung! Mahse a pawimawhna erawh Greek hunlai a Juda te chanchin hriatna source a ni a, abikin Makabia I leh II te hi an ni! [Rick Grant Jones, Various Religious Topics, "Books of the Septuagint",  (Accessed 2006.9.5).]

BC 281 na hnulawk ah Aigupta awptu Ptolemy zawh ah Selucusa thlah kal zel Antiochus III- na chuan Palestina nen a awp veleh ta a! Ptolemy ang tho va Juda te tana tha em em ani tho nachungin Rom ho a hnehloh atang Juda te a tiduhdah tan a! A dawhleh awptu Selucus IV nen Juda te an inti tha vak loleh a! A dawhleha awptu Antiochus IV- na meuhvin BC 175-163 a a han hrawn ve phei chu Juda ten buaina an tawh pha nasa ta ngei mai!

Sawi angin Antiochus IV-na hian 'Ephiphanes' tiin a hming a invuah a, chu chu 'Pathian tisa a chang' tihna a ni! Thamna avangin Puithiam lal chu a duh duh ah a siam a. Greek sakhuana nena inzawm ah Puithiam ho a hruai lui fo va! Aigupta a rûn haw lamah Jerusalem a suasam a! Juda te an Dan vawn a khap sak a, inthawina leh kût te hman a khap tel bawk a! Serhtan khapna leh Dan bu zawng zawng halchhiatna thu a chhuah bawk a ni! Tin, thiltenawm tak Vawk chu Juda te a eiluih tir bawk an ti a. Temple ah milem Pathian a din bawk niin an sawi! [ANTIOCHUS IV., EPIPHANES. Jewish Encyclopedia, I906.]

Makabia(1:43,52) ziak pakhatna chuan a sawi danin tihluihna hmanga Greek Philosophy leh Myths pawm turin Juda te a nawr a. Hemi avang hian Juda tam tak chuan Juda rinna chu an kalsan phah hial, a ti bawk!

Hetih lai hun hrehawm tak hian Antiochus IV rorelna duhlo Juda pawl khauh tak a hringchhuak a, pakhat chu 'Hasidim' tih a ni! An tum chu he Juda te nekte nekchepna sukiang tura inhawrkhawm leh chak zawka hmalak tumna a ni a! Scholar thenkhat chuan Daniela lehkhabu pawh hi hetih hunlai a siam hi anih an ring (Dan 8:23-25; 11:40-45)! [Johnston, Sarah Iles (2004). Religions of the Ancient World: A Guide. Harvard University Press.  p. 186. ISBN 0-674-01517-7.]

A dangleh chu 'Makabia' tih ani thung a. Puithiam Matthathias a chuan Judate tiduhdah tura Antiochusa'n a palai tirh te alo thah atang a intan a ni a; 'Dan tana rinawm leh Thuthlung tantu apiangin mi zui rawh se' tiin a au a, Juda tam takin an zui nghal ani! Tin, 'Makabia' tih pawh hi Puithiam Matthathias fapa Juda hming an phuahsak 'tuboh' tih niin pawl hmingah an hmang zui ta a ni! Makabia ziak pakhatna (bung 3:10-4;34) in a ziakdan chuan tum tam tak Greek sipai ten hmehmih an tum thin a, mahse an hlawhchham vek a ni! [Telushkin, Joseph (1991). Jewish Literacy: The Most Important Things to Know about the Jewish Religion, Its People, and Its History. W. Morrow. p. 114. ISBN 0-688-08506-7.]
Apokrifa


(Note: Heng pawl pahnih hi Hellenistic Judaism hringtu te an ni; Juda thisen kai, Jentail thisen kai bawk; Judaism leh Greek Philosophy chawmpawlh tu te sawina ani)

A tawp a tawp ah Juda ten zalenna chu BC 164/5 ah an hmuh phah ta nghe nghe a. [Jewish Encyclopedia] Temple an thian thianghlim nghal a. Chu chu ropui an tih em avangin a hriatreng nan kût(festival) ah an hmang zui a, chu kût chu "Inpumpekna Kût" tih hi a ni a. Kislev(december) 25- ah Antiochus IV ina Vawk Templea hlan a tum champha chiah kha a ni nghe nghe a. Thuthlung Thar lamah chuan Johana bung 10:22-23 ah te hian a lang a. Tunlai Juda te chuan 'Hanukkah' tiin an sawi ta ber [Ginsberg, Louis. 'Legends of the Bible'. Jewish Publication  Society (JPS):  Philadelphia, 1988].

Hetia Juda ten zalenna an sual mek laiin Antiochus IV pawh a boral ve ta zel a. Zalenna pum hlum Greek thuneitu te chuan an pek pha ta nghe nghe a ni! Hei hi Juda pawl pakhat kan sawi tak HAsidim mi thenkhat chuan an pawmpui a, Juda inrelbawl dan ah thuneihna neih tul an ti tawh lova. Chutihlai vekin Makabia pawl te an che tha a, Jerusalem pum an lak hnuin Makabia unau zinga naupang ber Jonathana chu Puithiam Lalber leh Juda rorelna kawnga hotu ah ruat ani ve bawk!

Makabia leh Hasidim pawl pahnih inkara thil inanglo, mahse an chipui Juda te rinna kawnga an sukthlek tidanglam thei inanglo pahnih an kalpui ve ve a! Sawi tak angin Hasidim hote chuan Greek Philosophy leh an ethics te chuan Juda te rinna an tihbuai loh chuan chung thil te chu hnawl kher ngai lovin an ngai a! Juda te rinna chungchang humhim chauh an duh a, mahse Greek politics leh philosophical ethics lama inbarhluh duhlo ang deuhva lang siin Makabia ziak chuan he pawlin a thamkawp nasat thu alo chhinchhiah a! Chung Hasidim puithiam thlah kal zel chu Isua hunlaia "Pharisai" kan tih tak te kha an ni zui nghe nghe! 'Hellenistic Judaism' pawh an ti bawk thin! [Syracuse University."The Jewish Diaspora in the Hellenistic Period"]. Makabia pawl anlo lan atang Juda kulmuk nih chu an tum ani tawp mai a! Makabia pawl lo lan tan tirh leh Hasidim puithiam thampawlh Judaism hun intawnchhoh tan tirh phei kha chuan Juda tam zawkin Hasidim pawl chu an dem rawn nasa nghe nghe! Mahse, hei hi an rinna ah an chian em vanga ngaih dawn chuan Sakhaw dang nen a inang si lova, Judaism ah chuan rinna lam zawng zawng hi politics, philosophy leh ethics lam ani tlat zawk si a. Rinna leh khawvel rorelna lam hi Judaism ah lak hran theih ani hauh lo! An nunkawng zawng zawng a an hnam leh hnam anga ni-bil an neih pawh Rinna hmanga kaihhruai vek ani! Chuvangin Hasidim/Pharisai te hian a mawihawih zawngin rinna lam chauh buaipui angin insawi thin mahsela he politics hi an khel ru em em si, a tih theih tlat a ni!

Chutih rual rualin Makabia ziak chuan 'Makabia pawl' alo lan hma Hasidim pawl Puithiam ten Jerusalem an enkawl lai hian Greek Philosophy leh ethics an thamkawp nasat thu leh, Makabia pawl anlo lan veleh a Greek thuril hnawl chawp chauh niin a sawi a! Makabia pawl atanga Puithiam lo nive ta te chuan fir em em angin Judaism an kalpui ta thung a, chu chu Thuthlung Thar lama 'Sadukai' te ho kha an thlah kalzel te chu an ni veleh bawk! [Nicholas de Lange (ed.), The Illustrated History of the Jewish People, London, Aurum Press, 1997, ISBN 1-85410-530-2].

Hasidim
Makabia leh Hasidim puithiamte hian Greek awpna atang a Rom awpna a an awmleh tum thlengin Juda te puithiam an ni chhoh char char a. Hemi chhunga an hnathawh pawimawh em em chu Bible lehlin leh hrilhfiah hi a ni a. BC pali na ah lehkhaziaktute(scribe) an tihte chu lo piangin anni chuan puithiam te sawifiahna leh hrilhfiahna lachhawngin Thuthlung Hlui Dan te chu an ziak tan ta a. Chu chu Oral Law kan tih 'Mishnah' hi a ni a. Chutih rualin Greek Septuagint pawh siam ani bawk a. Achhan pawh Juda tam zawkin Hebrai tawng thiam tawh heklo le!

Babylonian Talmud
He hrilhfiahna Mishnah hi Hasidim leh Makabia thlah puithiam, Greek chikai, Greek atang a saphun leh Greek philosophy chiah zawp tawh te BCE 532 hmalam atang tawha tawngkaa an inhlanchhawn tawh aziak a an siam tak anih avangin a hunlai events nena chhutin Politics leh Philosophical idea te, extreme tak taka hrilhfiahna te a ni hlawm a! Hei hi Greek leh Rome mite epa an awmlai anih avangin extreme taka zirtirna an kalpui theih nan a siam anih a rinawm leh bawk! Dan te chu an sawifiah a. An sawifiah chu an hrilhfiah leh a. A hrilhfiahna chu an thensawm leh a. Thensawm chu an then tè leh ta zel a ni! Chupawh chu ala famkimlo an ti a, sawifiah lehna Dan thiamten an siamleh a. Jerusalem lama siam a awm a. Chu chu 'Jerusalem Talmud' tih a ni a. Pakhatleh chu Babulon lama siam niin 'Babulon Talmud' tih ani veleh bawk! [Strack, Hermann, Introduction to the Talmud and Midrash, Jewish Publication  Society, 1945. pp. 11–12.]

Heng zawng zawng hi Isua khan a duh lova, a tullo nia a sawi te kha a ni a. Sabbath, kût leh ei leh in chungchang hi Isuan a tullo a tih te kha an ni reng reng lova! Mishnah leh Talmud hmanga Dan(Torah) an sawi zauna leh sawifiahna te zawk kha a ni a. Entirnan, Sabbath chu 'thianghlim taka serh tur' tiin Mikveh(Torah) chuan a sawi tawp a. Adang a sawi lo! Mahse Mishnah leh Talmud chuan Sabbath serh dan tur an sawi zau va, an zam chhuak a. [Talmud, Tractate Shabbat]. Mishnah sawidan chuan Sabbath ni hian Theipui rahro pahnih tlukpui- wine tui nokhat pawlh tawk, bawnghnute lem khat, hriak thih tawk, khawizu pema hnawih tawk, te chauh ei leh in phal niin a zirtir a! Chu an thil zam zingah 'sabbath ni a buhvui thliah' hi a thian siloh avangin leh, Isuan alo thliak chu an Puithiam te Dan sawizauna Mishnah leh Talmud hmanga anlo tehna Isuan a chhanglet ta mai a ni! Sabbath a tullo a ti lova, Sabbath a kan chawlh dan chu a 'kher mai' a hman tur nilovin kan chhia leh tha fim tak hmanga hman a pawimawh zawk zia te, thil tha tihna anih chuan hnathawh thleng pawhin a pawilo ve, tih angin a sawi thung ani! Sabbath ngai ngau a duhlo a ni lova, Israel kût ngau ngau a do ani lova, Ei leh In ngau ngau a do ani hek lova! Heng Dan phena an hrilhfiahna kher mai tak hi Isuan a tulna awmlo niin a sawi mai zawk ani!
Mishnah

Hei hi kan sawi fo angin Greek awpna hnuaia Juda te an hel tuma Jentail Saphun ten an chiahpiah leh Greek philosophy nena a chiahpiah, Juda saphun nisi Juda thisen pure nilo ten Dan an hrilhfiahna bu a ni a. Isuan a haw em em a! Zabi 2/3 AD a Jentail church father ten kohhran an han enkawl a, commentary leh interpretation, Greek dynamic leh mechanical meaning hmanga an han hrilhfiah ta chu Dan 10 bakah Mikveh hrim hrim an hmu sual a! Isuan a hua emaw a tibo emaw an ti ta vek a! An han hmu thelh nasa lutuk leh a awmzia an han hmu phalo lutuk hi chu Setana Plan hlawhtling ber zing ami ani tih hi phat rual a nilo!

A tawplam hnaih teh ang! A hmawr bawk ta nghal bawk ila. Kan Bible hi a neitu Juda tarmit kan vuah ve kher duhlo anih chuan tihsualna chance hi 100 ah 100 alo ni e! Dan chungchang te, Paula sawi fo Dan te, Christology a Doctrine inhnialna Messhiak chungchang te! Tin, Judaism ah rau rau Talmud leh Mishnah nilo, Classical Judaism pure em em a kalpui hi Pathian thu zir nan leh hmuhna tarmit atan chuan a fiah ber mai! Chu Judaism chuan Thlarau Thianghlim pawlna hmangin hnam leh culture, ethics leh ritual practices a nei vek a. Pathian pawh introduce a ni a. Chu chu kum 2000 awra upa Jentail theology aiin a tha filawr hlak a. Chu classical Judaism pure lutuk chu Greek, Persia, Babulon leh Rome sawrkarna hnuaia pawlhdal anih hnu leh a hnam Israel chhungkua ngei tihmang anih hnu ah, Isua ngei lei ah lokalin Israel chhungkaw bo ta hruai khawmna leh Judaism Dan belh nasa lutuk siam that hna arawn thawk bawk a nih kha. Awle, hriat thiam a hun e. Chawlawlna alo thleng tan ta!

PIANNAWÑNA(BORN AGAIN)

'Piannawn(born again)' tih thumal hi han zir chiang dawn teh ang aw. Kan zirchian dan tur pawh Sematic word nge anih a, Doctrine mumal tak Apostle te atang a kan chhawm anihleh nihloh tih kan zawng chhuak ang!

Greek thiam tak nilo mah ila, en mai tur te alo awm tak ah chuan John 3:5 chu Greek lam ah ka va en ve ta a; 'gennao' hi alo hmang a, chu chu Mizo tawng lamah chuan 'Piang/hring(to born/to bring forth)' alo ti a. He thumal vek hi tihian hman ani bawk a;

1 Korinth 4:15

Kristaah chuan zirtirtu sangkhat nei mah u la, pa zawng tam tak in nei si lo a ni; keiin Krista Yeshua chuan Chanchin Ṭhain ka hring(gennao) che u a nih kha.

[Source: Liddell & Scott Greek-English Lexicon, 1996, page 344; Danker's Greek-English Lexicon, 3rd edition, 2000, page 193]

Tichuan he thumal hi tihian a awmzia nasa zawkin kan sawi thei ta a; chu chu-

* Chanchin Ṭha hian Pathiana hrin min nih tir.

tih te hian Isua avangin amah ringtu leh a chanchin ṭha te pawm a, a thu zawmtute chu Isua avangin 'Piang/Hrin' kan lo ni tihna a ni! Pathian ah vawikhatna atân hrin kan ni tihna a nih chu!

Tin, Isua avânga hrin/piang tawh te awmdan tihian Bible chuan a ziak chhunzawm a;

1 John 3:9

Whoever has been born of God does not sin, for his seed remains in him; and he cannot sin because he is born of God(Tupawh Pathian hrin ni tawh chu a sual tawh lova, amah ah chi awmin a sual thei tawhlo a ni)

Chu ngei chu Isuan alo sawilawk a;

John 3:6

That which is born of the flesh is flesh, and that which isbornof the Spirit is spirit(Tisa a hrin chu tisa vek a ni a; thlarauva hrin chu thlarau vek ah a ni)

Tichuan hrin/piang tawh chu Sual lakah a hrang a, a sual thei tawhlo tihna a ni! Heivang hian 'sual' thumal awmzia leh definition enfiah a ngai leh ta a. Paula chuan tihian alo ziak a;

Romans 6:23 ; 1 Corinth 15:56

The sting of Death is Sin(Sual man chu Thihna)

Piangnawn/hrin tawh te chu an Thi thei tawh dawn lo tih alo ni reng mai! He thi thei taksa hi Sual avânga lo awm a ni a— a ru a, dâwt a sawi a, a ṭap a, a nâ a, a thawk a, a boral(thi) ṭhin a ni. Chu taksa mihring thi thei ngêi chu Thi thei lova a awm hunah  'Pangthar' tiha alo ni! Chuvangin 'hrin/piang' tih chuan awmze hnih alo nei ta a,

* Chanchin Ṭha rinna avânga Pa Pathian fa nihna. He stage hi Piannawnna famkim ala nilova, nise chuan Thihna emaw sual a awm tawhlo tawp ang. Mahse sual ala awm fo si a. Chuvangin Pathian thu a piannawnna chauh zawk ala ni a. Sim rêng rêng ngai ṭhin Pathian fate niin ala chakloh fo theih a ni!

* Hei eràwh chu Pathian fa Isua Chanchin Ṭha avânga hrin te chan tur dang a ni leh a; thihna ata Pathianin a piannawn tirlehna a ni. Piannawnna awmze dik tak a ni bawk a. Taksa hlui zawng zawng taksa thara thlak vekna, sual reng reng kai tawhlo tura piannawnna a ni.

Mi tam zawk rindan ah chuan a chung zawk chauh hi an hmelhriat a, Isua hi Lal leh Chhandamtu a kan pawm hian piangnawn kan ni a, sual kan tingai tawh lova, a thihtheih tawh hek lova. Sualna tinreng pawh kan ti thei tawh lo, tiin an zirtir! Chung miteah chuan Sual a awmlo tihna tluk a ni!

Hei hi a chunglam a Bible chang nên enkawp ila, a dikloh zia kan hrethiam thei ang. Hetiang hmanga piannawn te en ila— ala hûr thei fo a, thil ṭhalo a en ru fo bawk a, ruk a la ru a, dawt ala sawi bawk a. A la uire in amah ngei pawh ala thi ve thei cheu bawk.

Chu chu 'piangthar' kan tih te mizia ala nih fo chuan piannawnna dik tak ala ni thei lo tlat! Paula pawhin nitin thih fo a ngaihchhan a sawi te kha amah ah sual ala awm ve reng zia leh sual thei ala nih zia a tilang chiang em em si a.

Diklo taka Piangthar inti te avânga rah ṭhalo chhuak nasa tak hi kan hmuthiam tur a ni. A la sual si, Pastor leh Councillor ten 'I piangthar tawh' an lo ti tlat bawk si. Kumtin thlatin Camping a luh thar ngai reng kan lo nih phah a. Kan chianglo zo vek a nih ber hi! Tin, ṭhenkhatin 'inngaihna thianghlim' 'dawt var' tih vel an lo phuah chhuak hial a. He'ng zawng zawng hi kan sual thei tih kan thup tumna mai mai a ni.

He zirtirna diklo tak hi kan mitdel san a, Bible ah a inziak ve ngei a lawm tiin kan ṭang tlat a! Pathian thu chuan engkim fiah tura min chah laiin Bible ziak khat emaw tlar khat inziak avânga rin bur hi tihsualna theihna chance a sang lutuk!

Hemi thil avâng hian Bible ziak kan ngai pawimawh lo tihna a nilo. Tehna hrang hrang kan hmang zawk tur ani. Tiang deuh hian-

*Bible ziaka thumal awmzia chik hmasak ber tur.

*A ziaktu ngaihtuahna ang ṭawmpui tum ila.

*Tin, ziak dangin engtin nge an sawi tih ngaihven tel ila.

*Ziak dang ah kha thumal tlukpui ṭawngkam dang an hmanna leh tum kan va en ang. Lo m

* Chu thumal bik chu vawi engzat a tam nge Bible hian a hman

Heng te hi a vaia kan khaihkhawm zet chuan a nihna dik tak chu alo chhuak mai dawn a ni. Chutiang ni lova Thumal pakhat, a thumal ang chiaha hmanna dang awmlo, a tlukpui erawh awm si a, a tlukpui thumal te nen inmilh lo taka thumal khat hman bik kan lak vung vak hian a sual fo a nia mawle!!! Tin, Bible kan chik chuan a ngaih pawimawh tak zet chu vawi tam tak ziahnawn leh sawinawn ani fo bawk. Entirnan Thupek⁰ te hi vawi engzat a tam nge maw sawi rik anih hi a nasa lutuk. Chutih laiin 'Tui ah leh thlarauvah inpianloh chuan' tih thu erawh vawi 1/2 awrh bak sawi ani leh lawi silo. Mahse a thumal tlukpui erawh a tam si.

He Piantharna dam chhung ngêia chan tur a ni, tih zirtirna lo inṭan dan chu History ah en dawn ta ila. Ṭhenkhat History ring duhlo tân sawi buai erawh a ngai lo. 

Hislop ziak 'The Two Babylon' title pakhat 'Baptismal Regeneration'(Chap. IV, Sec I) ah chuan 'piannawnna' hi hmasang ata tawh pagan ho rinnaa hmun pawimawh tak luahtu a ni a. Hislop ziah zel danin Hindu Brahmins te chuan 'twice born' mihring piannawnna hi an lo nei tawh a. Tin, Catholics rinna pawhin naupang baptism chantir hi 'regenerate us by a new spiritual birth' emaw 'born again' tiin an lo zirtir bawk [Source: Hay, Bishop, Hay's Sincere Christian, Vol 1., p.356, Dublin, 1783]

Tin, Hislop chuan Catholic missionary hote thuziak a lakna ah vek Pagan hovin Christian te ang chiaha 'New Born' tih thumal leh concept inang anlo neih chuan Missionary te  lu a tihhai thu a sawi bawk [Source: Prescott's Conquest of Mexico , Vol iii, pp. 339-340, London, 1843].

Jodocus Tiletalus chuan tihian a sawi bawk;

"We are not satisfied with that which the apostles or the Gospel do declare, but we say that, as well as before as after, there are divers matters of importance and weight accepted and received out of a doctrine which is NOWHERE SET FORTH INWRITING. For we do blesse the water wherewith we baptize, and the oyle wherewith we annoynt; yea and besides that, him that is christened. And (I pray you) OUT OF WHAT SCRIPTURE have we learned the same? HAVE WE NOT IT OF A SECRET AND UNWRITTEN ORDINANCE? And further what scripture hath taught us to grease with oyle? Yea, I pray you, whence cometh it, that we do dype the child three times in that water? Doth it not come out of this hidden and undisclosed doctrine, which our forefathers have received closely without any curiosity, and do observe it still? [Source: Harvet, Gentianus. Review of Epistles, PP. 19B, 20A, London 1598, as quoted by Hislop, A. in The Two Babylons, emphasis mine]"

Catholics church ngeiun an zirtirna ah chuan misual tak pawh ni ila, Baptisma kan chan a, Priest hmaa kan sual te kan puan chuan Vanram kan kal thei a. Thenkhat phei chuan vaikhat Baptisma chan chuan "immortal soul" neiin Vanram kan lut thei a ni an ti a, chumi zawh ah kan sual te thupha chawia puanchhuah ani hmabak an ti bawk. Khatia Catholic reformation atang a Protestant alo pianchhuah pawh khan he an doctrine hi (naupang baptisma tiam lovin)tihdanglam ala nilo cheu zel a. Nimahsela a tlangpui a Protestant-in a rindan chu misual eng ang mi pawh ni ila Isua chhandamtu a kan pawm chuan 'Piangthar/nawn' kan ni a, sual lak ata hrangin  Baptisma chu kan tih ve tur pakhat ani an ti!

Hetia Catholic atang a zirtirna chhuak hi ngun taka kan chik chuan Piangthar tawh chuan Thlarau Thianghlimin a khat a, Thuthlunghlui Dan pek te kha zawm ngai tawhlovin keimahni ah thlarau dan awm tawh angin a kawk a! Chu chu Catholic leh Protestant doctrine ah pawh ani reng bawk  ni.  Nimahsela Juda ziaktu chuan an doctrine a kalh zia tihian a ziak a, 'Chatuan nunna chu Pathian thilthlawn pek a ni(Romams 6:23)' tiin min hrilh thung. Keini rinna ngawt zawng leh kan thiltih lam ringawt zawng alo ni hauhlo a ni! Ephesi ziak ah vek tihian kan thawhchhuah aniloh zia a sawi chhuak bawk-

"Thiltih vang nilovin Pathian khawngaihna a chhandam kan ni(Ephesi 2:8)"

Heng bakah hian kan nitin nun a kan paih theihloh sualna chi hrang nei chung hian Vanram kan luhloh tur zia Bible chuan a ziak dul bawk (Jude 4 I Corinthians 6:9-10; Ephesians 5:5; II Timothy 3:16-17).

Kan duai teh ang. Kum zabi 2 ah khan va letleh lawk ila, chu chu Book of Revelation ziak zawh vel chiah ani tih kan hre mai ang chu! Khatih lai Christian te zirtirna kha kan va bih kir dawn a ni. Thenkhat chuan kanlo ringloleh em em dawn a, chu erawh kan reasoning leh logic hman dan a zirin a innghat thung ang.

Awle, khatih lai Church father, Asia Minor Antioch lama kohhran pa a an ngaih Theophilus chuan ringtu te hi Resurrection hma chu 'born again' kan nih theihloh zia tihian alo zirtir tawh a;

"But the moon wanes monthly, and in a manner dies, being a type of man; then it is born again, and is crescent, for a pattern of the future resurrection" [Source: Theophilus of Antioch. To Autolycus, Book 2, Chapter XV.Translated by Marcus Dods, A.M. Excerpted from Ante-Nicene Fathers, Volume 2. Edited by Alexander Roberts & James Donaldson. American Edition, 1885.Online Edition Copyright © 2004 by K. Knight]

Hippolytus (the greatest of theologian respected by Roman Catholic scholars) pawhin zabi 3 laia a zirtirna ah chuan Isua avangin Thlarau Thianghlim chuan Pathian fa ah min pawm thu tihian a sawi bawk;

"This is the Spirit that was given to the apostles in the form of fiery tongues. This is the Spirit that David sought when he said, "Create in me a clean heart, O God, and renew a right spirit within me." Of this Spirit Gabriel also spoke to the Virgin, "TheHoly Ghost shall come upon thee, and the power of the Highest shall overshadow thee." By this Spirit Peter spake that blessed word, "Thou art the Christ, the Sonof the living God." By this Spirit the rock of the Church was stablished. This is the Spirit, the Comforter, that is sent because of thee, that He may show thee to be the Son of God.Come then, be begottenagain, O man, intothe adoption of God...For he who comes down in faith to the layer of regeneration, and renounces the devil, and joins himself to Christ; who denies the enemy, and makes the confession that Christ is God; who puts off the bondage, and puts on the adoption, he comes up from the baptism brilliant as the sun, flashing forth the beams of righteousness, and, which is indeed the chief thing, he returns a son of God and joint-heir with Christ [Source: Hippolytus.The Discourse on the Holy Theophany, Chapters 9,10. Excerpted from Ante-Nicene Fathers, Volume 5. Edited by Alexander Roberts & James Donaldson. American Edition, 1886. Online Edition Copyright © 2005 by K. Knight].

Tin, zabi 4 na ah pawh kohhran hmasa te zirtirna ang thovin Isua pawh Baptisma a channi khan Pathian fa hrin a nih thu puanin a awm a. Thlarau Thianghlimin a khat a, ropui rapthlak taka thiin, thihna ata tholeh/piangnawnleh hmasa ber alo ni ta a ni. Hetiang chiah hian Mihringte pawh hi Baptisma avangin Pathian fate tih a puan kan ni a, chu chu Thlarauvah nasa taka khahna a ni a, kan la boral ve a nga, chumi hun ngei chuan Isua angin Pathian hnen ah thihna hnehin kanlo tho nawn/ piang nawn leh dawn ani!

Athanasius pawhin Mihring te hi Pathianin mihring emaw midang ni turin a siam ringawt lova, fa atan a siam a ni a ti. Apostle John pawhin tihian a sawi a, " Pathian fa nihtheihna turin thiltihtheihna a pe, a hming ringtu te chu. Chung mite chu thisen a hrin an nilo va, tisa a hrin an ni lova, mihring chakna hmang a hrin an ni heklo, Pathian atang a hrin an ni zawk" tiin! [Source: Athanasius. Discourse II Against the Arians, Chapters 59,60,61,63,64. Excerpted from Nicene and Post-Nicene Fathers, Second Series, Volume 4. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. American Edition, 1892. Online Edition Copyright © 2005 by K. Knight].

Tichuan Pathian fa kan lo nihdan leh resurrection ah kan 'piangnawn' dawn tih chu tunhnai maia zirtirna chhuak anihloh zia kan hrethiam ta mai awm e. Nimahsela tunlai ringtu tam zawka zirtirna 'tun la la a piannawnna chan' tihlam erawh chu Pre-Christian (pagan) origins anih mai rinna a awm ta zawk a. Eastern Orthodox Church ngei pawn tunlai an zirtirna chu tihian ziah a ni, "Frank Schaeffer....chuan standard evangelical doctrine chu 'False bill of goobs' a ni a, damlai ngei a 'born-again' chan tirna formula pawh hi chhandamna awlsam zawnga inzirtirna anih mai bak ah heresy a ni tih hi ka ring. Bible in a kawng zim, kawng bumboh, retheihna leh channa, rinawmna leh chhelna min zirtir dan nen a inkalh hle  ni" a ti! [Source: Clendenin D.B. ed. Eastern Orthodox Theology, 2nd ed. Baker Academic, 2003, p. 268].

He damchhung ngeia piannawnna(born again) chan hi alo dikloh zia kan fiah tawh em! Kohhran hmasa pawn an zirtir ngai miahloh hi! Ringtu te chu Pathian fate, Thlarauva hrin kan ni a, thawhlehna ni ah tisa thi thei lak ata hi kan piangnawn/piangchhuak(born again) leh dawn anih chu! Hei ngei hi Bible min hrilh dan ani bawk. Tihian han thuainawnleh lawk ila;

* Isua kha thlarau thianghlim laka piang a ni a. Pa Pathian fa ani.

* A tisa ngei a boral ni chuan thihna lak ata Pa Pathianin a piannawn tirleh a, chatuan atan a nung zui ta anih kha.

* Hetiang chiah hian Mihring te pawh hi Thlarau Thianghlim a hrin niin Pa Pathian fate ah vuah kan ni a nga.

* Isua ang chiahin kan boral hunah thihna lak ata kan piangnawn(born again) leh dawn a ni.

Hetiang lo lama zirtirna, kan sawi tak he damchhung la la a piannawnna chang a, keimahni a sual tithei tawhlo, thithei tawhlo thlarau(immortality of soul) nei a, thlarau dan a awm tawh tur tih hi dik tak chuan Mosia hnena Pathian Chatuan thuthlung (Torah/Dan) tihbo tawh lam inzirtirna ani mah zawk a ni. Thlarau Dan ani tak tak em tih te, an piannawn tawh chuan sual an tithei tawhlo hrim hrim nge sual ala awm ve kur a, an la sual ve zeuh zeuh zawk tih chu kan fiah duh chuan hei hi mahni a inchhin mai tur ani kan sawi tak hmang khan!

Bible erawh chuan;

* Thlarau thianghlim hmanga Pathian fate a vuah leh hrin kan ni a ti a(1 Peter 1:3; 1 John 5:1),

* Tin, thang lian a rah chhuah turin min ti bawk a (2 Peter 3:18)

* Chung zawng zawng hnu ah chuan Isua thihna lak ata Pa Pathianin a piannawn tirleh angin mihringte pawh Thawhlehnani ah kan piangnawn leh dawn a ni(John 3:5-7; Romans 1:4-5).

Heng ringtute hi tisa hlui sual taksa kalsan a, diklohna awm tawh lova piannawnleh te an nih avangin Pathian leh Meshiak ram chu an rap dawn a ni (Ephesians 5:5). Tin, he thawhlehna ah hian misual leh mifel thawhdan tur hi a inang dawn reng reng lo bawk tih kan hre reng tur a ni!

RAMHUAI LEH KEINI

Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...