Kan tuilohna lam alo nih hlauh chuan engpawh nise chhiar hram hram ila. Tunlai ringtu tam tak te hian Kohhran chanchin kan hriat vakloh hi rawn report ka duh mai a nia. Inhnial nân chuan tih a ni lem lova. Tunlai sanah mi ṭhenkhatin Bible a thu te hi an duh duh danin an hrilhfiah a. Chuvanga Denomination hrang hrang lo chhuak pawh hi a ni! Ani lah tak a, history leh source mumal hre hauh lova mahni denomination rindan maupuah pui vak vak, han ṭan ulh phei chuan kan hriatloh zia hi a chiang tulh tulh a! Tlar khat thu harsa tam tak sawi zui ngai awm ṭhin te pawh a hre zawk leh chik zawngin an han sawi a, a hre hauhlovin 'khawvel finna a chhut a ngai lo, ring tawp rawh' a'n tih te hian anmahni zawk an intihria a ni tih va inhmu der silo chuan! Engpawh nise, kan tunlai rindan 'Godhead' chungchang leh Old Testament thupek hnawl alo nih chhoh dan sawi lan kan tum dawn bawk a. Chu chu inchhiar ve duh rinna avangin ka rawn post ve ngawt mai a ni e.
Tin, han belh leh thuak ila. Bible canon kan tih fo translation phena scum turu- addition or refutes te hi kan hriatna bawm ah khung reng ila. Version dang dang ziak a in anloh dan te, an comment dan inanglo te, theoretise dan inanglo te, a meaning leh references thlenga chik a ngai tih hre tlat bawk ila. Mizo bible mai duhtawk lo hian; miin thutak a zawn chuan kil hrang aṭang a observe a ngai fo va. Mizo Bible a lo duhtawk kan awmleh ngei dawn tih erawh a chiang a. Hnial zui erawh a ṭul rih lo. Psychologist ho chuan, 'Beliefs in something without any bases, and still unable to refute their belief' a tih Delusion hi mahni ngaihdan pawm bur, midangte aia chiang bik a inhria, sawifiah thei bawk si lo, te hi an ni!
He ziakin a tum chu Kohhran chanchin te, 'Nazareth pawl' - Isua leh Tirh. Paula te ngei an aû-el na kha a zirtirna leh zirtirna dang tam tak kara alo survive dan chhuin ani a. Source haichhuahte a hau tak êm avangin sei deuh pawh nise dawhthei takin inlo chhiar hram hram dawn nia. Tin, ngaihnawm thei tur zawngin ziah a ngai si a, theihtawpin han tikual kawi vel mah ila, ngaihnawm aiin chhiar alo har zawk ang tih erawh a hlauhawm hle mai!
History-in 'Nazareth pawl' leh a zirtirna a tilang dawn a Tin, tunlai ringtu Christian te nen hian zirtir kawng ah an inang em tih kan chhui tel dawn bawk ang. A kaihhnawih Roman Catholic leh Eastern Orthodox Church ten Kohhran hmasaa an zirtirna chungchang pawh hrut tel ila. Protestants aṭanga chhuak Latter Day Saints(the Mormons), leh Jehovah’s Witnesses- te nen zirtirna inang an nei em tih te pawh thlur tel a ni bawk ang.
Ṭhenkhat Catholics leh Orthodox Kohhran te chuan kum 2000 hial liam tawhah Apostle te zirtirna ang vawng tlattu hi an la awm an ring ngai tawh lova.¹ Nimahsela Isua ngeiin a Kohhran dik te chu Mitthi khaw kulh kawngkhar pawn an ngam loh tur zia a sawi si(Matthew16:18). Hei hi a dik anih chuan Apostle te zirtirna ang a zirtirna kengkawh tlat leh la vawng nung reng an awm dawn tihna a ni! Hei hi a chhan chu Isua hunlai ata tawh zirtirna diklo(heresy) hi alo awm ve reng tawh a. Rinawm turin a chah mawlh mawlh anih kha.
A chunga Isua thusawi hi a dik anih chuan he kum zabi 21 ah hian Kohhran dik zirtirna chu khawiah emaw tal ala awm dawn tihna a ni. A awm anih chuan heng ah hian chu zirtirna dik chu a awm dawn tihna ani bawk ang-
- Greco-Roman aṭanga chhuak Kohhran ah hian a khawi emaw berah a awm ani thei a.
- Anihloh vek pawn Judaism- Christian thenkhat zirtirna ah ala awm tihna a ni thei bawk ang.
Tah khian khawi emaw zawk zawk ah Isua leh Apostle te zirtirna dik tak alo la nung reng dawn a. Tin, ani chuan Old Testament hi abolish(tihban) anih leh nihloh min hmuh theitu anni bawk dawn a, chu chu kan zawn chhuah chhoh tur a chu a ni e.
Greco-Roman aṭanga chhuak Protestant leh Orthodox zirtirna hi ringtu inti tam zawk chuan an rin a ni tlangpui a. Mahse Greco- Roma chhuahsan Eastern Orthodox leh Protestant te ah hian zirtirna dik chu alo awm reng mai thei bawk a! Tin, pawl tènau inpawlkhawm thin kan hriat ngai siloh te ah alo awm reng zawk ni thei veleh bawk! Chu Kohhran dik leh a zirtirna chu organization lian leh changtlung tak alo ni ta pawh ani thei zel a. Nge, chu Kohhran dik leh a zirtirna chu Isua sawi anglo takin Greco- Roman emaw Pawl lian zawk zirtirna chuan an lo chimral tawh zawk ni ang! Isua ngeiin a sawi a, a Kohhran chu 'Pawl tlem tê' (Luke12:32), Khawvel huat rawn (Matthew10:22), leh tihduhdah (Matthew10:23) an nih tur thu a sawi a nih kha. Tin, mi tlemte chauhvin nunna kawng an thlan zawk thu pawh a sawi tel bawk kha (Matthew 7:14; Matthew 12:31-32)!
Chhui chhoh tur Nazareth hi Bible ah a lanna hmasa ber chu 'Nazarit mi(Nazarene)' tiin Isua sawi nân a hman a ni a(Matthew 2:23). Chu chu pawl hming lo ni zui ta kha a ni.
Tunlai Christian-na sawi tel lawk ila, ṭhenkhat pawl hming buaipui êm êm te chungchang hi. Entirnan, pawl tlem tih thumal avânga Sabbath Kohhran ṭhenkhatin an tlem avang pawh animahna - 'Church of God(Pathian Kohhran)' an inti a. Baptist leh pawl ṭhenkhat pawhin apostle original aṭanga chhuak, History lam thlenga thlahtu chhui thei evidence awm niin an insawi bawk a. Chutih laiin History lamah- Old Church of God, Seventh Day(CG7) leh Old Radio Church of God(tuna World wide Church of God lo nita hi)te chuan an zirtirna chu hmuhtheih leh Apostle original zirtirna niin an inngai veleh bawk.² Ṭhenkhatin Jerusalem a Pentecost ni khawmpui a rinna kal zel tia inngaiin 'Penticostal' an inti ve leh bawk!
Engpawh nise, khatih lai Kohhran dik zirtirna kha pawl tlem leh tlem lovah ngai dawn ta ila, 'Pu Chana pawl' te hi an lo dik hle ani awm a sin! Mahse, a tehtometer chu Bible ani tlat si a! Physical quantity biahthudi lam nilovin 'Pawl Tlem' tih hian Quality/Moral aspect a kawk zawk ani ber mai! Anih loh pawn Catholics leh traditional Protestants te hi lo dik ni tase; an zirtirna ah Pathian chu mi zawng zawng chhandam tawh rinna chauh mamawh tawh niin an zirtir si! Chhandam vek kan nih tawh tih lam hi Bible tum dan alo ni bawk silo tih kan hre bawk a! Bible chuan Isua Meshiak hming avâng chauhva chhandamna chan theih thu a sawi anih kha;
Acts 4:8-12
Tichuan Petera chu Thlarau Thianghlimin a khat a, an hnenah, "Mi zawng zawng hotute u, upate u,mi chak lo tihthat thu-ah, 'He mi hi eng vangin nge a lo dam tak?' tiin vawiinah hian min chhuahchhal chuan,Nangni zawng zawngin hre rawh u, Israel mi zawng zawng pawhin hre rawh se, Nazareth Isua Krista, kraws-a in khenbeh, Pathianin mitthi zing ata a kaihthawh leh kha, AMAHA HMING ngeiin he mi hi hetah in hmaah damin a ding ta a nih hi.Nangni in satute u, in lung paih, a kila lung tangkai ber lo ni ta kha amah hi a ni e.Mi dang tuma hnenah chhandamna a awm lo; van hnuaia mihring sak zingah, min chhandam tur HMING dang reng a awm lo.
Romans 10:14
A nih leh, an rin loha chu engtin nge an lam ang? A thu an hriat loha chu engtin nge an rin ang? Thu hriltu awm loin engtin nge an hriat ang?
Pathian thu hrelo, zawm lo, a Dan te ang lova awm bawk! Mahsela Kohhran doctrine hmanga Vanram inkaitir leh Chhandamna chang ta a inzirtirna hi engzat tak awm hlawm ang maw! A bikin Mizoram ah chuan a sawi mawi thiam thiam ngainat an hlawh anih hial hi! Kohhran doctrine hmangin a thiltih ruk leh sualna hrang hrang neihte thukruin 'Chhandam i ni ta/I piangthar ta' kan intih siak a. Pastor te lahin an doctrine a zawh kim chuan OD vanga thi pawh nise vuina programne- ah 'Pathian angchhung nuam ah a chawl ta' te kan inti fo ṭhin! Doctrine nuam leh awlsam, pawm nuam zawk inneih siak kan ang ber. Chu chu Kohhran hmasa te buaina- members hlauh aichuan an member te pawm zawng leh rilrem zawng a doctrine tihdanglam mai kha a ni! Dik tak chuan Roman Catholic-in 'limbo(chawlhlawkna)' doctrine an lo nei te kha he kum zabi 21 a Kohhran doctrine hmanga in chhandam luih tir dan nen hian a danglam lul lo ani zawk!³
JERUSALEM BUAINA LEH TIHCHHIAT
Mi tam zawk ngaihdan ah Kohhran hi Jerusalem a Penticost Ni 31st AD (27-33 A.D pawh ani thei bawk) aṭang khan inṭan niin an ngai a. Bible sawidan pawhin khami ni khan Thlarau Thianghlim an dawng a, mi Sangkhat laiin an dawng tel ve leh a, tichuan Jerusalem aṭang hnamtin hnenah Chanchin Ṭha puangdarh turin an chhuak ta a ni(Acts 2).
Tin, Bible vekin Jerusalem ah vawi engemaw zah thil pawimawh avângin Apostle te an inhmuhkhawm ṭhin thu chhinchhiah ani bawk a(Acts 15; Galatians 1:18; 2:1-9). Vawi li ah vawi thum ngawt phei chu Paulan Jerusalem ah Petera a hmuh thu a inziak a(Acts 15; Galatians1:18; 2:1-9). A vawi li na chu Asia Minor chhimlam a awm Antiokei ah a ni nghe nghe(Galatians 5:2). Apostle Paula chuan Greek rama Thesolonika mite'n Judate (Juda ve tho Isua Meshiak a hnawltu zawk) laka an tuarna a fak thu tihian a ziak a-
1 Thessalonians 2:13-14
He mi avang hian bang loin Pathian hnenah lawmthu kan hril bawk thin, Pathian thu kan hnen ata in hriat, in pawm lai khan, mihring thu pawmin in pawm lo a, Pathian thu pawmin in pawm zawk avang kha; chu chu Pathian thu a ni reng a, nangni a ringtute chhunga thawk bawk thina chu a ni.Nangni, unaute u, Judai rama Pathian kohhran pawl Krista Isuaa awmte zirtu in lo nih kha, anni chuan Judate lakah an tuar angin, nangni pawhin nangmahni rama mite lakah in tuar ve bawk si a.
Heng tawrhna avang hian Juda leh Jentail Isua ringtu tam tak chu Pella hmuna thlanchhe tura hriattir an ni fo a. Engpawhnise, Bible leh History en chuan Petera (circa 64-69 A.D.) leh Paula (circa 64-68 A.D) te boral hnu aṭang Jerusalem leh a chhehvel ah zirtirna diklo nasa taka tihdarh ṭan a ni a. Hei vang hian Apostle Philipa pawh Asia Minor AD 67 khan a insawn ta nih hmel a. Tin, Johana pawh Asia Minor a awm Ephesi khua ah AD 69 khan a insawn bawk an ti.⁴
Hei hi va chhui zawn zel chuan AD 66 laia Juda ten Roman Empire hnuaia helna an chawhchhuah vang niin a rin theih a! Biblical archeologist Dr. Michael Germano chuan tihian a record a-
"Flavius Josephus chuan AD 69 Penticost ni, Jerusalem khuaa a thlen tuma mipui tel ve la nungdam te chu tihian an chanchin a ziak chhunzawm a. Kha zan la la khan Juda puithiam te chu Temple court ah inhmukhawmin Meshianik- Juda(Juda, Isua Meshia a pawmtu te sawina) te chungchang ah 'let remove them hence' tih hi an rel a ni!"(Source: Josephus, Wars, bk. VI, ch. v, sec. 3; Whiston 1957:825.)⁵
Catholic Encyclopedia ah pawh-
"Titus-in Jerusalem a lak lai April- September A.D. 70 khan Christian te chu Pella Paraea, Jordan chaklam ah an tlanchhia!" ⁶
Catholic source enin Jerusalem a Judate helna ah khan Christiante chu an awm tawhlo tih a lang a. Ṭhenkhat ziaka lo chhinchhiah te pawn AD 70 chhunga indona ah khan Christian mi leh sa an tel loh thu leh, hmun danga an tlanchhiat vek tawh thu an sawi bawk.⁷ Tin, Emperor Titus in AD 70 a Jerusalem alo tihchhiat takah chuan Judate leh Christian inkarah inhalna nasa tak a hringchhuak bawk a.⁸ Kum zabi 4 laia Catholic historian Eusebius sawidan chuan Zabi 1 laia Jerusalema Kohhran enkawltu Apostle Juda chu mipui thlan Pope ten hnawtchhuakin Pella hmuna insawn turin thu an pe bawk a.⁹
Hetia Kohhran alo buai takah chuan Kohhran chhuahsan leh zirtirna diklo lo lut pawh a tam belh reng a. Chung zinga pawl anga awm Nazareth mite(Nazarenes) hi kan chhui zui bik tur chu an ni ta e.
NAZARETH PAWL CHANCHIN ZEL...
Matthew 2:1,23 ah chuan Isua chu Nazaret mi tia koh a ni a. Nazareth- tih hrim hrim hi Bible ah vawi 17 a lang a; a kawh bik chu 'Jesus of Nazareth' tih hi a ni a, a chhan pawh Isua hi Nazareth khaw mi a ni a, a koh nân tak an hmang zui(Matthew2:23). Tin, English Bible New Testament hian vawi 31 vel zet 'Nazareth, Nazarene' tih hi a hmang bawk a ni.
Theological scholar James Tabor- in 'Nazareth/Nazarene' awmzia a sawifiah dan chuan 'One from Nazareth' emaw 'Separatist/ Consecrated' tih a ni a. Hei hian Zabi tir lama Isua zirtirna leh a hnung zuitute chu 'Nazarenes,' 'the Messianists' an tih bawk chu a kawh ber a ni.¹⁰ Protestant historian Philip Schaff sawidanin Jewish Christian ṭhenkhat chu Jerusalem tihchhiat anih lai khan Syria hmun ah awmhmun khuarin zabi 4 vel thleng kha an awm anih hmel a. An pawl hming pawh 'Nazareth mi' tih niin Juda te'n an phuah sak; Isua zirtirna pawmtute an sawina a ni a. Mosia Dan(Torah) te pawh an zawm a, Millenium leia lo awm tur chungchang pawh an ring bawk a. Chanchin Ṭha Matthaia ziak pawh hi Hebrai ṭawngin an nei bawk(tunah chuan Matthaia ziak hi Hebrai ziak anih ringlo an tam). Tin, Latin mithiam, Latin ṭawnga Bible letling hmasa bertu Jerome phei chuan Judaism anni chiah lova, Christian tih dawn lahin Juda tih dan tam tak an pawm si, a ti hial!¹¹ Chuvangin Historian tam zawk chuan 'Nazareth pawl', Jerusalem a Penticost ni aṭanga Kohhran zirtirna kal zel kha annih an ring ta ber a. Tunlai Christian emaw Judaism nilo ve ve an nih chu!
Tirhkohte Thiltihin a record dan chuan-
Acts 24:5 He mi hi mi huatthlala tak, khawvela Judate ho zawng zawng chawk buaitu leh Nazaret mite pawla an hotupa ber pakhat a nih kan hria a.
Hei hian Apostle Paula chu Nazareth pawl, Isua zuitu anih zia leh hotu chanchang anih zia a tilang a. Tertulliana min hrilhdan pawhin Judate chuan Isua Meshiaka ringtute chu Nazareth pawl an ti ṭhin a ni, a ti [Source: Tertullian. Against Marcion, Book IV, Chapter 8. Translated by Peter Holmes. From Ante- Nicene Fathers, Vol. 3.Edited by Alexander Roberts, James Donaldson, and A. Cleveland Coxe. (Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co.,1885.)]
Hetiang a Judate an Juda pui vekin an tih dan Harve Lewis chuan a sawifiah a; Judate chuan pawl tlem tak leh Isua Meshiaka ringtute chu Nazareth pawl tiin an ko-el ṭhin a ni.¹² A chhan niawm a lang Catholic historian Epiphanius ziak ve thung ah chuan; Heng mite hmuhsit an nih dan hi Juda tuaitirte chauh nilo, zing, chhun leh tlai a ṭawngṭai ṭhin te pawhin "May God curse these Nazarenes" tiin an ṭawngṭai ṭhin a ni!¹³
Nazareth pawl hi 'Synagogues of the East' ah a tawp ta niin Latin Theologian Jerome chuan a ring a.¹⁴ Nimahsela ṭhenkhatin Nazareth pawl ṭhenkhat chu Sryria, Asia Minor, leh Armei(hetah kherlo pawh hian an la awm thei) ah te bu an la khuar an ti a. Zabi 4 laia Catholic historian Epiphanius chuan 69/70 A.D a lo chhuak Apostle zuitute an ni a. Mosia Dan te an la zawm bawk tih Roreltuten Paula an beihna aṭangin a hmuh theih a ni[Acts 24:5] Thuthlung Thar chauh an pawm lova, Thuthlung Hlui pawh an pawm avangin Mosia Dan leh Sabbath te an la serh a. Chu chu Christian an nih chiahlohna pawh a ni a. Judaism tih dawnin Isua Meshiak ah an pawm bawk si a ni! Heng 'KalSual(heresy)' hote hi Syrth ṭhenawm Boroea leh Pella hmuna Decapolis ah te awmhmun an khuar a ni a ti.¹⁵ Hei vang hian Epiphanius chuan Christian ni chiah lo, Jerusalem aṭanga Pella hmuna pemte chu Isua meshiaka pawm ve tho, Sabbath, Mosia dan leh Judate kut pawm- 'heresy hmasa ber' tiin a puh hial a ni! A awmzia chu Paula pawh hi Nazareth pawl ami a nih ve bawk avangin Kohhran hmasa diktak kha 'Nazareth pawl'- Sabbath, kut leh Mosia Dan te zawm an lo ni tihna a ni!! Pathian chungchanga an ngaihdan Modern scholars zing ami Larry Hurtado chuan- YHVH engkim chunga pakhat leh a aiawh Meshiak hi an ring a. Thlarau Thianghlim hi Pathian angin an zirtir chungchang erawh chanchin chhui tur a hre zui lem lo.¹⁶
Bible pawhin tihian a ziak a-
1 Timothy 2:5. Pathian pakhat chauh a awm a, Pathian leh mihring inkara Palai pakhat chauh a awm bawk a, amah chu mihring a ni, Krista Isua.
Ṭhenkhat chuan 'Ebonite(serhtan ho)' tiin Nazareth pawl ho hi an sawi bawk ṭhin. Mahse Scolar tam zawk, abikin Scholar Ray Pritz ngaihdan va en chuan Ebionite pawl leh Nazareth pawl hi a inang lova; Ebonite pawl hmalam daih a chhuak an ni a. A nihna takah chuan Zabi 1 lai khan Ebonite ho hi Nazareth pawl aṭanga chhuak an ni a ti! An chhuah chhan pawh hi Christological doctrine leh Leadership chungchang buaina anih hmel.¹⁷
Jerusalem a Kohhran hmasa chungchang Bible a en pawhin pawl hnih an awm tih kan hmu fo ang; pakhat chu Apostle Paula sawi danin 'Circumcision (serhtan ho)' Titus1:10(Ebionite kan tihte hi), leh pawl dang Juda-christian an tih bawk 'Nazareth pawl' te an ni. Heng Nazareth pawl te hian Judaism zirtirna ṭhenkhat an pawm a, ṭhenkhat ah Meshiak an pawm bawk a. Ṭhenkhat mi fimkhurlo leh hre chianglo ten Ebionite tiin an sawi ta mai bawk.¹⁸ 'Church of the Nazarene'- kum zabi 19 a piangte nên phei chuan a inanglo nasa teh a nia.¹⁹
JERUSALEM- DOCTRINE THAR
Eusebius chhinchhiah danin 135 AD aṭanga Roman Emperor Adrian in Judate a hnawhdarh leh thleng khan Jerusalem ah Bisop 15 chuang Hebrai thisen kai Catholic kohhran roreltute ordain an awm tawh a ti a. Heng Bishop ho hi Isua hre chiangtu leh mit ngeia hmutu nia inchhal te an ni bawk a ni!²⁰ Kawng dangin han sawi ta ila. Catholic, Orthodox, leh historian dangte ngaihdan ah chuan Jerusalem hi pawl pahnih- 'serhtan ho' leh 'Nazareth ho' zirtirna keng pawl awpna a ni ṭhin a. Tin, Jerusalem hi Paula sawi dan angin Kohhran 'Headquarters' a nih mai bakah Petera boralna hmun a ni bawk a. Hetianga hmun pawimawh em em si hi 70 AD khan tihchhiat alo ni tawh a! A chhan pawh Judate helna vang a ni tih kan hriat vek kha. Chuvangin thlarau lama chungchuang Apostles John leh Philipa chuan Asia Minor ah awmhmun an khuar thu kan hmuleh zel bawk a ni! Sawi tawh angin 70 A.D a Roman Empire laka Judate an hel khan a tam zawk chuan Pella hmunah an tlanchhiain Jerusalem an chhuahsan a ni. Bargil Pixner ziak 'Biblical Archaeology Review'- tih ah chuan Jerusalem tihchhiat a nih hnu ah Juda-christian/ Nazarene te chu Jerusalem ah an kir leh a. Temple chhia te siam ṭha lehin hemi tum ngei hian Petera pawhin Marka nu pindan ah Pentecost sermon a nei ta kha a ni(Acts 2). Kohhran hmasa ziaktute record ah pawh an letleh chungchang hi a awm nual bawk.²¹ AD 135(Zabi 2-3) thleng khan Jerusalema pawl lian leh a zuitu mipui ngah ber alo ni zui ta nge nge a ni.
Tichuan, , AD 135 chhung hi Kohhran History a thil pawimawh em em arawn thlenna a ni a. Politics, Philosophy leh Scum turu tak takin Kohhran a luhchilh ṭanna, zirtirna diklo ṭhenkhat a bawr bawra lo luh ṭan lai a ni! An chanchin hi hriatzui theihna leh hriatfiah theihna Arabic Islamic manuscript hlui zet tawh an hmuhchhuah vang a ni zel a! Chutah chuan Nazareth pawl zirtirna anga zirtir pawl pakhat record hi alo awm hlauh mai a. Kum 1966 khan Shlomo Pines chuan English ṭawngin a letling nghe nghe. A ziak hi Original Arabic Muslim ṭawng ngeiin zabi 10 laia a ziak niin, a ziaktu chu Abdal- Jabbar leh Mahammad te an ni. Chapter ziak ṭhenkhat chu Islamic 'Juda-Christian', Nazareth pawl zirtirna ang ring te chungchang a ni a. Harvard University Journal- in a tarlan danin zabi 5/6/7 bawr vela ziak an ti a [Source: Howard G. The Harvard Theological Review, Vol. 81,No. 1 (Jan., 1988), pp. 117-125]. Ziak pakhat veleh thung chuan zabi 2 emaw 3 laia mi ani ngei ang a tive bawk [ Source: Pines, p. 21].
Section pakhat 71a- a English translation chu hei hi a ni;
" 'After him', his disciples (axhab) were with the Jews and the Children of Israel in the latter's synagogues and observed the prayers and the feasts of (theJews) in the same place as the latter. (However) there was a disagreement between them and the Jews with regard to Christ.The Romans (al-Rum) reigned over them. The Christians (used to) complain to the Romans about the Jews, showed them their own weakness and appealed to their pity. And the Romans did pity them. This (used) to happen frequendy. And the Romans said to the Christians: "Between us and the Jews there is a pact which (obliges us) not to change their religious laws (adyan). But if you would abandon their laws and separate yourselves from them, praying as we do (while facing) the East, eating (the things) we eat, and regarding as permissible that which we consider as such, we should help you and make you powerful, and the Jews would find no way (to harm you). On the contrary, you would be more powerful than they."
The Christians answered: "We will do this."(And the Romans) said: "Go, fetch your companions, and bring your Book (kitab)." (The Christians) went to their companions, informed them of (what had taken place) between them and the Romans and said tothem: "Bring the Gospel (al-injil), and stand up so that we should go to them." But these (companions) said to them: "You have done ill. We are not permitted (tolet) the Romans pollute the Gospel. In giving afavourable answer to the Romans, you have accordingly departed from the religion. We are (therefore) no longer permitted to associate with you; on the contrary, we are obliged to declare that there is nothing in common between us and you;" and they prevented their (taking possession of) the Gospel or gaining access to it. In consequence a violent quarrel (broke out) between (the two groups). Those (mentioned in the first place) went back to the Romans and said to them: "Help us against these companions of ours before (helping us) against the Jews, and take away from them on our behalf our Book (kitab)."Thereupon (the companions of whom theyhad spoken) fled the country. And the Romans wrote concerning them to their governors in the districts of Mosul and in theJaziratal-'Arab. Accordingly, a search was made for them; some (qawm) were caught and burned, others (qawm) were killed."²³
He ziak hi a rintlak tak meuh chuan zabi 2 AD 130 lai chanchin a nih hmel ber a. He ziakin a tarlan chian em em chu Pawl hnih(2); 'Christians' leh 'Companions (Faithful one- a tih zawk kha)" te kha an ni! 'Companions' a tih zawkte hian Greco-Roman an zawm ve duhloh thu te a ziak lang a. Pakhat zawkin a zawm thu pawh a ziak bawk. Historian E. Gibbon-in he ziak a zirchianna ah chuan Nazareth (Juda- Christian), Pella hmuna awm te chu Jerusalem ah kirlehin Kohhran an din a. Jentail tam tak Kohhranah an luhbelh avang te, Politics avang tein Apostle te boral zawh hnu chuan Hebrai thisen kai ni a inchhal leh Isua hrechiangtu a inchhal ten Kohhran puipa nihna chelin an enkawl chhoh va. Thenkhat Nazareth pawl zirtirna la pawm, Thenkhat pawm tawhlo, Greco-Romanin a pawlh dal tawh te an ni chhoh nawk nawk a. Anmahni karah buaina nasa tak a chhuak chhoh ta a ni[23]. Thenkhat chuan Latin Bishop hmasa berin Jerusalem kohhran pawh hi Roman Catholic/Eastern Orthodox- tiin a thlak ta daih a ni an ti! Tin, Nazareth zirtirna la pawm, Catholic zirtirna pawmlo te chu 'Heresy' ah a puang hmiah hmiah mai bawk a! Catholic Encyclopedia 1907- in a chhinchhiah dan hi en ila;
"Apostolic Church hun hnuhnung chu Jerusalem ah a ni a. AD 130 - ah Hadrian chuan Jerusalem tichhiain Aelia Capitolina khawpui a din ta a. Heta tang hian Nazareth pawl chu a zirtirna chawpin a tawp ve ta a ni"²⁴
Heta kum AD 130 tih hi a diklo mai thei bawk! Achhan chu Bar Kokhban(Meshiak niin a inchhal a, helna a chawkchhuak a ni; Achhan chu Judaism rindah ah Meshiak chu Ral beitu ropui tak turin an nghak a ni) helna a chawhchhuah kum kha AD 132/135 anih hmel avangin kum AD 135 ah AElia Capitaloni hi din a ni zawk a ni. Hei hi a pawimawhna em emna chu a hunlai Catholic Kohhran tun hnua an scholar te chuan an ziak record an zir atang AD 135 aṭang Apostle zirtirna dik tak hi a pheldarh nei nuai tan a ni an ti!! A chhan niawm a lang chu Juda helna chawkchhuaktu te avang khan Emperor Hadrian chuan Judaism zirtirna kaihnawih reng reng a khap nghal vek a! Historian Salo W. Barron ziakdan pawhin Hadrian chuan Juda zirtirna anga inpawlkhawm te, Sabbath leh an Ni thianghlim hrim hrim an Dan pawimawh dang te lamin a khap vek a ni.[25]
Hei hian Jerusalem a ringtute a tibuai hneh em em a. An rilru kaptu ber leh an duhthlan tur awmchhun chu Sabbath leh kut te anla serh zel dawn nge, Greco- Roman zuiin an rinna chu an bansan zawk dawn tih hi a ni! Hemi chungchang hi Orthodox Kohhran Jerusalem a din te chuan anlo record pek a; Chutah chuan 135 AD a Roman emperor Hadrian- in Jerusalem a tihchhiat hnu a Aelia Capitolina khawpui a din khan Christian te chhim ve turin a sawm fo va. Nimahsela Juda te erawh vawikhat pawh a sawmlo a ni.[26]
Heta Juda te a 'helh em em bik' hi a nihna tak zawk ah chuan Judaism zirtirna- sabbath, kut, P'thian hming, Torah leh Mikveh la pawm ho hrim hrim Meshiak Isua ring te nen lam a huam vek a ni. Heivang hian mi tam tak chu Juda- Christian(Nazareth zirtirna) lak ata kum 135 A.D tawp lamah an chhuah hum hum phah reng a ni![27]. E.Gibbon report danin thenkhat Juda- Christian; an zirtirna dik an unaute tlan bosan tak la vawng nung ve tawk tawk a. Chung mite chu 'Heresy' ah te puangin an that zui ṭhin bawk[28].
Tihian a tir ata tawh Nazareth, Isua hunlai atang a awm tawh chu a hmasa ber atan mi tam takin Ebionite- intiin an chhuahsan a! A hnu kum AD 135 ah Nazareth zirtirna atang bawkin Greco- Roman Christianna ah tam tak an lutleh a ni!
Hetia Emperor berin Juda leh a zirtirna a huat tak si ah chuan Greco- Roman christian Church Father te chuan Juda kut leh sabbath, an Torah Dan sawm leh Passover te serh a rem tawh lova. A aiah Roman Tradition nena inzulin a Serh tur ni siam danglam a ni a. Emperor Constatine hun alo thlen meuh chuan Christian zawng zawng zirtirna atan a pawm alo ni ta a ni! Chuta langsar em em chu Passover 14 ni thin kha 'Easter Sunday' tiin an tidanglam a; Sabbath pawh 'Sunday'; Mosia Dan pawh 'Grace theology' hmangin an lehthal tir vek a ni.[29] Lightfoot sawi dan phei chuan Roman Kohhran leh Alexandria tèn Easter- Sunday an pawm zawkna chhan a sawichhawn dan chuan“Juda leh a kaihnawih reng reng tihbo nan..." a ti a ni[30]
Tichuan han en ila, Khawpui thar Aelia Capitalon din vangin Christian te pawl hnih ah an inthen phah ta a! Aelia khawppui zawmtu Kohhran te chuan Roman Culture leh Tradition hmangin zirtirna dang nen ringtu an inti chhoh ve zel a! Sawi tawh angin Roman zawmtu Kohhran te tan Juda- Christian annih lai a an thiltih thin Sabbath chu Sunday tiin 135 A.D. ah an thlak ta reng a ni! Hei hi ziaktute sawidan chuan Juda ho zirtirna tinreng laka a hranga awm an duh vang a ni!
KOHHRAN DIK ZIRTIRNA TIH DANGLAM A NI VE EM!?
He zawhna hi Ringtute buai mup mup tawhna leh denomination tam tak lo chhuak ta ah hian zawhna awmlo theilo a ni a. Catholic Scholar tunlai amite leh Protestant mithiam te chuan sawi tak angin Kohhran dik zirtirna chu pawlh dal leh chimral vek anni tawhin an ngai a! Juda ziaktu erawh chuan tihian min hrilh thung-
Jude 3 "Duhtakte u, kan chan tlan chhamdamna thu in hnena ziak ka tum hram hram laiin, mi thianghlimte hnena rinna vawikhat kawltir lamah chuan thahnemngai taka beia fuih tur che uin in hnenah lehkha ziak a tul tih ka lo hria a."
tiin Ringtu dik te chu an zirtirna vawng tlat a rinawm turin a chah a. Hemi chungchang zulzui- ringtu dik rinawm taka an zirtirna la vawnghim Palestine rama awm te chu zabi 2/3 lai Catholic kohhran chuan alo inzulzui em emin alo chhinchhiah tlat pek a-
"Kan Lalpa zirtirna pawm tu thenkhat Capharanum hmun Tiberius ah anla awm a! Juda-Christians(Nazareth zirtirna pawm) anni tih kan chiang a; an koh dan pawh 'Minim' an ti."³¹
Origen pawhin Greco- Roman Christianna in a nek chhuah tak Ringtu dikte an darh tak zel thu tihian a ziak bawk;
"Africa ram ah chuan ringtu pawl hnih an awm a; pakhat chu Ebonite an ni a. Virgin birth pawh an zirtir thin. A dang pakhat te chu Juda te Dan leh hrei zawm ve vek, Meshiak Isua pawm si te an ni"³¹
Origen sawi dan hi chuan Ebonite hming chauh a rik avangin Ebonite leh Juda Christian te chu 'Ebonite' ve ve emaw tihtheih tak an ni a. Mahse an pawl zirtirna hi ngun taka kan en chuan Mosia Dan - Sabbath, Kût te an pawm vek a, Isua Meshiaka an pawm bawk avangin Ebonite aimahin 'Juda- Christian(Nazareth pawl)' annih hi a rinawm daih zawk a ni! Scholar te pawn inhnial fo nana an hman a ni reng a. 'Kan ring dik e' tihna lam erawh nilovin Nazareth pawl Jerusalem a Peticost ni atang a zirtirna dik chhuak pawmtu te an ni ngei ang tih a rinawm zawk tihna mai a ni! Historian E. Gibbons ziak pawhin Nazareth pawl hi alo rei deuh khan Ebonite tiin an koh ta zawk a ti bawk[33]. Origen kha chuan Juda Dan leh a zirtirna pawm hrim hrim hi Christian annih a ring ngailo tawp zawk a! Nih tir a duh heklo!
JERUSALEM NGAIH PAWIMAWH LOHNA CHI TIAK
Roman chuan zabi 2 laihawl atang khan khaw hrang hrang chu 'Headquater' a siam a tum tan a. Mahse awmzia a nei thuilo em em thung! Bible sawi danin a tir ata Jerusalem chu Kohhran ho 'Headquater', Meshiak Isua ngei pawhin rorelna atan a arawn hmanna tur hmun a ni a(Revelation 21:2). Apostle Petera te pawh 70 AD thleng Jerusalem a an cham ve thu kan hmu a(Acts 15:1-7). A tam zawk erawh chu Jerusalem pawn ah 70 A.D. thleng khan an pem chhuak hlawm bawk a. Catholics leh Orthodox- ten zabi 2 laia mithianghlima an ordain Ireneaus chuan tihian a sawi a; Jerusalem hi 'Pathian khawpui' a nih tak zet chuan hetiang a ram chhe mai mai tur a nilo. Apostle te leh Isua hunlai reng atangin rah hmasa chhuahna a ni a, mahse chu chuan tunah Jerusalem chu a kiansan a, a tawp dawn ta anih hi, tiin.[34]
Jerusalem chu Pathian tan a pawimawhna awm tawhlo niin Ireneus hian a zirtir thin a. A chhan chu khatih lai ringtu tam zawk kha Jerusalem pawn ah an pem vek a. Jerusalem ber pawh tihchhiat anih bawk vang a ni. Ireneus chuan Jerusalem chu ringtu hmasa te 'Headquater' ni thin mahse a chhiat tak avangin khata ringtute pawh kha ral zui ve tain a ngai bawk a! Nimahsela heng ringtute hi an tawp mai lo va; Nazareth pawl ami Apostle Johana chu Jerusalem chhiat lai hian Asia Minor a awm thu kan hria a. Chu chu Lutheran minister, C. Bernard Ruffin chuan sawi zauvin- zabi 1 laia Apostle hnuhnung ber Johana chuan Asia Minor a Ephesi kohhran a enkawl zui a [35]. 'Orphaned Church' te dinin hruaitu atan Paula pawh hi a ruat tel nghe nghe bawk a. Hetih hunlai hi A.D. 66 emaw 67 lai bawr a ni.[36] Sawi tawh angin hetih hunlai hi Jerusalem helna leh tihchhiat hunlai bawr a ni a. Peter pawh a boral tum kha a ni! Apostle zinga bang awmchhun chu Johana chiah ani tawh bawk a. Asia Minor a Ephesi khua ah Johana chu Paula nen intawngin Johana hian a thil hriat zawng zawng a zirtirin a hrilh zui ta kha a ni! Paula pawn tihian a ziak a, "Jakoba, Kipha leh Johana; a khaipa anga ngaihte chuan" (Galatians 2:9) tiin a ziak lang kher a ni. Heta 'Kipha' hi Aramaic ṭawnga 'Petera' tihna a ni a. Chung hotu pahnih- Petera leh Jakoba te chu Jerusalem ah an boral tawh nghe nghe a. A bang awmchhun chu Johana chiah a ni ta a ni!
Mi tam takin Bible New Testament Canon hi Roman Catholic mithiam ho ziah that leh phuah khawm niin an sawi thin a. Thenkhatin zabi 2-3 inkar khan Bible hrim hrim hi ziah tawh ani tih an awih an awm mang lova. Chu chu Johana hian alo chhang chiang em em a ni;
1 John 1:1-31. Nunna Thu atir ata awm kha, kan bengin kan hriat kha, kan mitin kan hmuh kha, kan en reng a, kan kuta kan dap kha, chu mi chanchin chu; (chu mi Nunna chu a lo lang ta a, kan lo hmu a, kan hriattir bawk a, chu chatuan Nunna, Pa hnena awm kan hnena lo lang chu kan hrilh che u a nih hi);3. chu mi kan hmuh leh kan hriata chu in hnenah kan hrilh ve che u a nih hi, nangni pawhin min pawl ve theihna'n; keini min pawlna chu Pa leh a Fapa Isua Krista pawlna a ni tawh reng si a.
1 John 2:3-43. Tin, a thupekte pawm kan nih chuanin chu miah chuan amah kan hria tih kan inhria e.4. A thupekte pawm si loin, "Amah ka hria," titu chu mi dawthei a ni, thutak amahah a awm lo.
He bible changin chiang taka Answer min pek chu New Testament- ziak hi a ziak thaleh dap a. A tlangkawmna te siamin Kohhran hnenah a thawn darh a. Zirtir zui turin a chah a ni! Anti- Christ chungchang pawh a ziak tel nghe nghe. Anti-Christ chuan Kohhran mite tam tak ala bum thlu dawn a. Alo thleng mek a. Alo thleng zel dawn bawk a; chumi lakah chuan inralring a hun hmawr anih tawh zia hre turin a chah lawm lawmna te pawh a awm bawk a nih kha (1 John 2:18-19). Han belh ta hlek ila, hemi awmzia hi Roman leh Latin Church Father te khan an hrethiam lo nge an tilui ve hrim hrim ni ang; Passover leh Sabbath aiah 'sunday' in an thlak ta daih kha a ni!! Anti- Christ awmdan tur chu kan hria- 'Dan bawhchhepa(Lawless Man)' a ni dawn a; a bawhchhiat tur chu Dan(Torah), Pathianin amah zuitu te tana a chatuan thuthlung zinga Sabbath leh Passover bawhchhiatna a ni!! Hei hi mi tam tak hriatloh duh lovin Johana chuan 'tunah pawh a thleng mek a ni' a ti lawm lawm anih khi!! Thenkhatin Anti-Christ kanlo la nghak vung vung a, hun lo kalleh tura mi emaw tiin kan thlir vauh vauh a. Hei hi BUMNA a ni. Greco- Roman Christian Church father te Theology khan tunlai ringtu te thlarau mit a dawi-ât sak nasa em em tawh a! An tihsual thup nan theology dang min hluih a. Kan ar- khawthim dai ta vel mai mai anih hi!!
Dik tak chuan Greco- Roman ngei hi Sakawlh Lalram, a nihna inthup a ringtute mit tivaitu chu a ni a. A clue chu kan hria, Juda te awptu hnam lian zingah Greco- Roman hi tel ve hek le! Pathian Dan pek a sua sam a! Dan a tidanglam a! Hei ngei hi Anti-Christ hriatna atan a Hint pawimawh em em chu anih hi! Nimahsela bumna theology atan Pathian Dan(Mosia Dan tih bawk) chu Kross a tihban ni tawh anga zirtirna siamin Thlarau Dan(Pauline Theology) tiin a hmang ta zawk si a nih hi!
Ngaihdan thenkhat lahin Petera te, Johana te khan Juda te an hlauh avang a Sunday aiah Sabbath serh ta zawk niin diklo takin thu an zirtir bawk a. Hei pawh hi Bible leh Historical record ah a awm hauhlo bawk! Chumi zawng aichuan Roman hlauhna avangin Sunday hi serh alo ni ta zawk tih hian tanchhan Bible leh Historical record mumal tak a nei a. A thlaktu Catholic Church ngei ngei pawn an pha hauhlo. An Encyclopedia ah an ziak del dul a nih hi! Apostle Johana ngei pawhin Passover chu a ni takah a serh ziah thu an chhinchhiah kha a serhloh ni takah an thlakleh daih si a ni! Kum zabi 2 laia Catholic church- in mithianghlima an puan Ireneus chuan tihian ziak ani ta reng a;
"Ephesi hmuna Peteran kohhran a dinlai khan Apostle Johana pawh an zing ah a tel ve a. Ani phei chu Trajan a thlen thleng khan Ephesi a kohhran te hnen ah a cheng ve. Chuvangin ani chu Apostle zirtirna hre tura hriatpuitu awm chhun a ni." [37]
Tichuan, Ephesi leh Symran hmuna kohhran te pawhin Passover chu Nisan 14 na ah an hmang thin tih kan ringngam thei ang.[38] Catholic kohhran ziaktu dang te pawh hei hi an pawm a, Apostle te zirtirna ngei ani tih an ring ve bawk! Johana ngei pawhin amah leh Apostlete zirtirna pawmlo chu 'Dan bawhchhe Pa'- Antichrist an nih thu pawh a sawi hial anih kha!
Zabi 2 lai Ephesi kohhran te zirtirna dang pawh 1 Timothy 5:10 leh John 13:10 ah te kan hmu bawk. Historian BW Bacon chuan tihian a sawi a; Johana 13:10-in a tarlan chu kan sualna te tlenfai nana ke insil sak chungchang a ni.[39] Hei hi a pawimawhna chu Passover ni hian kesil rawngbawl an inneihsak thin tih Johana kohhran enkawl chhungah hian kan hmu bawk a. Tin, zabi 3 thleng khan khawchhak lam ram kohhrante chuan an insilsak thin a ni[40]. Carthage, tuna Tunisia nita a mithianghlim a ngaih Cyprian chuan 'kesil rawngbal' chu midangte laka chapona aiin inngaihtlawmna entirna a ni a; entawn atan Lalpa ngei pawhin a zirtirte ke a silsak ngei kha; heti hian“Kei, Lalpa leh inzirtirtu ngei pawhin in ke ka silsak che u chuan, nangni pawh in insil sak tur a ni. Hei hi inentawn atan a ka tih a ni, ka tih angin inti ve dawn nia”[41] tiin. Zabi 6 tir lam vel ami Caesariusa sermon bung 103- ah pawh ke sil rawngbal neih chungchang a awm bawk.[42]
Amah Johana ngei pawhin Ke sil rawngbawl chu Isua hnena a zir a ni a (John13:12-15; Matthew 26:17-28). Tunlai ringtu tam tak ah erawh chuan ke sil rawngbawl hi hlamchhiah a ni thung! Isua hnungzuitu tan he zirtirna hlamchhiah hi engtia pawi nge ni ang le!! Ringtu dik chuan a tih ngei ngei tur anih hmel si!
Ngialngan(literally) taka Johana ziak lakchi lova ngai Luthera ve thung chuan John 13: 13-15 a 'Kesil Rawngbawlna' hi a ziak ang ang a tihtur lam aiin awmze dang nei zawk ah a ngai a [43]. Hei hi a mak lo! Luthera hi Protestant hotupa- Sola Scribture, Hebrew Original leh Greek New Testament thu tam tak thlak danglama a hrang a Bible siam ngattu kha ani hi a ni a; Mosia hnena Dan pek Sabbath tihbo tuma Bible thu pawh tidanglam ngam a ni bawk a! Tin, Judate huatnaa khat anih bakah Juda te chu an hmai leh taksa hial a Acid leih duh mi Protestant dintu kha a ni! Chuvangin a zirtirna tam tak hi rinngam aiin rinhlelhna leh lehlin diklo a tam em em a. 'Kesil rawngbawl' chungchang a a ngaihdan pawh hi Thlarau dik atang a chhuak a ni lova, bumna leh Pathian thute tihdanglamna mai a ni!!.
Asia Minor, zabi 2 lai va en veleh ila. Ireneus ziak dan chuan Asia rama Apostle chu Polycarb a ni a; Smyran kohhran hote enkawltu a ni. Apostle Johana kaihhruaina hnuaia seilian leh hmutu a ni a: Apostle te hnen aṭanga a hriat leh zir te chu a zirtirleh chhawng ṭhin a ni.[44] Sawi tawh angin Paula chuan Ephesi khua a kal tumin Petera, Johana leh Phillipa te ava hmu bawk a nih kha. A hnu reilote ah Peteran Jerusalem ah a boral san a. Philipa pawhin a boral san a. A ziaktu ngei Paula pawh a boral ta. Tichuan Johana chauh chu Apostle zinga la dam awmchhun a ni a. Chumilai bawr chuan he New Testament pawh hi Canon thar hlakin a ziak tha a nih a rinawm a. Tin, a bula khawsa rawt Polycarb hnenah chu New Testament canon chu a pe a nih hmel.
Passover hman chungchang pawh Bible ang thlap leh Apostle te ang thlapa zitir nawn zel a ni a. A bial Asia Minor pumpui a zabi 2 Kohhran te chuan Polycarb zirtirna hnuai ah Nisan ni 14-na ngei ah Passover an hman thu Eusebius chuan a chhinchhiah bawk[45] English lama lehlin ah chuan "Passover, Nisan ni 14 a hman" thu hi 'Old tradition' tiin a indah a. Enga pawh chu nise, Marka ziak ang takin Isua zirtirna chu Nisan ni 14- na a Passover hman hi a dik reng a ni (Mark 14: 12-25). Chuvangin Polycarb pawh hian Apostle te hnen aṭanga a hriat a zirtir chhawng mai a ni! "The Life of Polycarp" tih ziak ah chuan 'Old Tradition' tih hi Apostle Johana'n Symran kohhran hnena a putluh nilovin Paula putluh zawk niin an sawi bawk thin a! An sawidan chuan Paula hian 'Chhang dawidim telloh Kut' ni chuan Galatia ram aṭang Asia minor ava thleng a. Kohhran te hnen ah thu a sawi a. A sawi zawh chuan Jerusalem kalleh nghal mai tur anih avangin Pamphylia; Losii fanu Euniki fapa ava hmu a. Hei hi Timothea hnena lehkhathawn ah pawn a chuan nghe nghe kha. Paula chuan hemi tum hian Passover chungchang te a hrilh a, Thawhlehna chungchang te pawh a hrilh a ni[46]. Adang chu chhunzawm zel tur ni tehse, a thui dawn em mai!
REFERENCE
[1] EhrmanBD. Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew.Oxford University Press, USA, 2005
[2] Dugger AN, Dodd CO.A History of True Religion, 3rd ed.Jerusalem, 1972 (Church of God, 7th Day).1990 reprint.And Hoeh H.A True History of the True Church.1959 ed.Radio Church of God
[3] http://www.ccog.org/statement-of-beliefs-of-the-continuing…/
[4] Ruffin C.B.The Twelve: The Lives of the Apostle
4] Ruffin C.B.The Twelve: The Lives of the Apostles After Calvary.Our Sunday Visitor, Huntington (IN), 1997, p. 94
[5] http://www.bibarch.com/ArchaeologicalSites/Pella.htm 06/20/07
[6] Fortescue A. Transcribed by Donald J. Boon. (Jerusalem (A.D. 71-1099). The Catholic Encyclopedia, Volume VIII Copyright © 1910 by Robert Appleton Company, NY. Nihil Obstat, October 1, 1910. Remy Lafort, S.T.D., Censor Imprimatur. +John Cardinal Farley, Archbishop of New York, pp. 355-361
[7] Bagatti,Bellarmino.Translated by EugeneHoade.The Church from the Circumcision.Franciscan Printing Press, Jerusalem, p.7
[8] http://www.jerusalem-patriarchate.org/ May 24, 2005
[9] Eusebius. The History of the Church History, Book III, Chapter V, Verses 2,3.Translated by A. Cushman McGiffert.Digireads.com Publishing, Stilwell (KS), 2005, p. 45
[10] Tabor, James D. The Jesus Dynasty: The Hidden History of Jesus, His Royal Family, and the Birth of Christianity.Published by Simon and Schuster, 2007, p.133
[11] Schaff, Philip, History of the Christian Church, (Oak Harbor, WA: Logos Research Systems, Inc.) 1997. This material has been carefully compared, corrected¸ and emended (according to the 1910 edition ofCharles Scribner's Sons) by The Electronic Bible Society, Dallas, TX, 1998
[12] Lewis,HarveSpencer.The Mystical Life of Jesus. Published by Rosicrucian press, AMORC college, 1929. Original from theUniversityofCalifornia. Digitized Dec 3, 2007, p. 61
[13] Epiphanius.Panarion 29, 9,3 as cited in Pritz.Nazarene Jewish Christianity.Magnas, Jerusalem, 1988, p. 35
[14] Jerome.Translated by J.G. Cunningham, M.A. From Jerome to Augustine (A.D. 404); LETTER 75 (AUGUSTINE) OR 112 (JEROME). Excerptedfrom Nicene and Post-Nicene Fathers, Series One, Volume 1, Chapter 13. Edited by Philip Schaff, D.D., LL.D.1886. Hendrickson Publishers, Peabody (MA), 1999 printing, p. 339
[15] Epiphanius.Panarion 29 as cited in Pritz, pp. 30-34
[16] Hurtado LW. Lord Jesus Christ, Devotion to Jesus in Earliest Christianity. William B.EerdmansPublishing, Grand Rapids, 2003, pp. 560-561,618
[17] Pritz,p. 108.
[18] Ibid, pp. 85-86. Pritz states the earliestappearance of the term “Gospel of the Nazarenes”did not occur until the ninth century and was then misnamed based upon a misunderstanding of another writing.
[19] Church of the Nazarene.Wikipedia.Viewed 08/02/08
[20] Eusebius.The History of the Church, Book IV, Chapter 5, p.71.
[21] Pixner B. Church of the Apostles Found on Mt. Zion. Biblical Archaeology Review, May/June 1990
[22] Pines S. The Jewish Christians of the Early Centuries of Christianity according to a New Source. Proceedings of the Israel Academy of Sciences and Humanities, Volume II, No.13; 1966. Jerusalem, pp. 14-15
[23] Gibbon, pp. 389-39
[24] Wilhelm J. Transcribed by Donald J. Boon. Apostolic Succession. The Catholic Encyclopedia, Volume I. Copyright © 1907 by Robert Appleton Company. Online Edition Copyright © 2003 by K. Knight. Nihil Obstat, March 1, 1907. Remy Lafort, S.T.D., Censor. Imprimatur. +John Cardinal Farley, Archbishop of New York
[25] Barron SW.Social and Religious History of the Jews, Volume 2: Christian Era: the First Five Centuries.Columbia University Press, 1952, p. 107
[26] The Greek Orthodox Patriarchate in Jerusalem.http://www.holylight.gr/patria/enpatria.html viewed 11/30/07
[27] Bagatti. Bellarmino. Translated by Eugene Hoade. The Church from the Gentiles in Palestine. Franciscan Printing Press, Jerusalem, pp.11,71-72
[28] Gibbon E. Chapter XV, Section I.
[29] Bagatti.The Church from the Gentiles in Palestine, pp.26,71-72
[30] Bacchiocchi S. God's Festivals in Scripture and History. Biblical Perspectives, Part 1, The Spring Festivals. Befriend Springs (MI), 1995, pp. 101,,103
[31] Bagatti. The Church from the Circumcision, pp.21,22
[32] Origen. ContraCelsus, Book V, Chapter 61.In Ante-Nicene Fathers by Roberts and Donaldson, Volume 4, 1885.Hendrickson Publishers, Peabody (MA), printing 1999, p. 570
[33] Gibbon E. Decline and Fall of the Roman Empire, Volume I, Chapter XV, Section I. ca. 1776-1788. The Modern Library, NY, pp. 390-391
[34] Irenaeus. Adversus haereses, Book IV, Chapter IV, Verse 1.
[35] FonckL. Transcribed by MichaelLittle.St. John the Evangelist. The Catholic Encyclopedia, Volume VIII. Published 1910. New York: Robert Appleton Company. Nihil Obstat, October 1, 1910. Remy Lafort, S.T.D.,Censor. Imprimatur. +John Cardinal Farley, Archbishop of New York.
[36] Ruffin , p. 94
[37] Irenaeus. Adversus Haereses.Book III, Chapter 3, Verse 4, p. 416.
[38] Eusebius.The History of the Church, Book V, Chapter XXIV, Verses 2-7, p. 114
[39] Thomas JC. Footwashing in John 13 and the Johannine Community. Published by ContinuumInternational Publishing Group, 2004,p. 151
[40] Hardinge, Leslie. The Celtic Church in Britain. Teach Services, Brushton(NY) 2000, pp. 111,116
[41] Cyprian.The Epistles of Cyprian, Epistle 5, Chapter 2. In Ante-Nicene Fathers/Volume V
[42] Cited in Thomas JC, p. 145
[43] Bergstresser, Peter.Baptism and Feet-washing. Published by Lutheran Publication Society, 1896. Original from the New York Public Library. Digitized Aug 2, 2006, p. 189
[44] Irenaeus. Adversus Haeres. Book III, Chapter 4, Verse 3 and Chapter 3, Verse 4
[45] Eusebius.The History of the Church, Book V, Chapter XXIII, Verse 1, p. 113
[46] Pionius, Life of Polycarp, Chapter 2.Translated by J. B. Lightfoot, The Apostolic Fathers, vol. 3.2, 1889,pp.488-506.