Friday, 25 December 2020

THINLUNG LUAH TU

Ka thinlung In
Khawhar leh hnawk;
Chenna tlak nilo ah hian. 
I bungrua i lo seng lut aa nga,
Lak chhuah tum miah silo hian
Lengdang rûn i pan leh si lo'ng maw!



Wednesday, 8 July 2020

KHAWVEL A 'FREE ADVISER' NGAH BER HNAM

Mizote hi hnam zawng zawng ah 'free adviser' ngah ber kan ni mai awm e. Mimal tin hian midang va fuih leh a ṭha zawk nia kan rin inkawh-hmuh rêng rêng hian kan hmanhlel a! Mi diklohna sawi chhuak a, mahni duh dân zawk a her rem kan intum tlang ṭhum. A ṭha lutuk. Ṭha ziktluan lo ta erawh, keini aia 'dinhmun sâng' an chan kan duh tak tak miah si lo leh, keini aia hniam zawk tura kan induh leh vek lawi si lai hi a ni! Hei hi suah sualna zé nghet, sual tih kan inhriat si loh a ni. 


A phûn lah hi kan phun peih. Mi awm ṭha hle hle lai méi sâ taka deh kher intum ang hrim hi kan nia. Kan tâna tangkai hawt lo ah kan kutṭang leh hmui hi a lo che ve zuah zuah a. Ngaihdan té-sep, rawn leh chhawm tlak ni êm êm ni si lo, midang hriat tur ting tanga an chhiatna lai sawi chhuah pui kher hi kan ching. A thlawn hian chhawrtlakloh 'fuihna ngeiawm' hi kan dawng mawlh mawlh a. A ṭhen phei chu mahni Senior adviser- emaw inti hial tawh, kal leh luhna lama midang sawisel fo ṭhin leh fuihna nena pik-pak zui thei reng zu han awm nia! Mahni lama eng teh ual ni silo, mi fellohna lai hmu Mount Everest- vak a, mahni zawm theih bik loh thufing leh ṭha, lem leh paiṭawih hman loh khawpin kan infah mawlh mawlh mai a nih hi maw!


Saturday, 4 April 2020

PATHIAN HI A AWM LEH AWMLOH KAN FIAH A TUL A, A TULLOHNA A AWM BAWK



Tun ah thung chuan Christian te’n, “Pathian hi a awmlo tih han fiah teh” tih thumal an hman fo hi he argument hmang hian ka han chhang dawn a nga.  Point tam tak rawn tih lan ka tum lo ang. A pawimawh pathum chauh hmangin ka rawn chhanglet dawn a ni!

  1. 'PATHIAN A AWM’TIH RINNA HI ENGVANGIN NGE A DIKLO TIH FIAHFIAH TURIN MIN TIH?

Achhanna mawlmang ber atân chuan 'Finfiah' tih thumal hman diklohna 'burden of proofa ni. Buder of proof awmzia chu- Mi bulah va kalin, Vawin ah Bus in office ka kal a,  ka thlawk theilo a ni tih finfiah rawh, tihna ang a ni. Scientist te erawh chuan research an nei a, experiment tam tak an nei a, an ti chhin a, hmanrua an lakhawm a, tlang dang atang an chhui kual vel a. Finfiahna an nei thin. Ringtu erawh chuan a rinna a rawn kalpui a, “ka rin a diklo tih fiah rawh” an ti mai thin thung. Hei hi zawhna dik lo leh awmze nei lo a ni! Tumahin an rinna an infiahloh sak ngai lo! Carl Sagan chuan tihian a sawi a,“Ngaihdan mak danglam tak neihna hian finfiahna puitu pawh mak danglam tak bawk a mamawh thin" a ti. Chu chu Christian ten‘Pathian a awm' an tihna nen pawh a inhnerem hle.

A awmzia ah chuan, ka Lo ah thing ka nei, ka tih avangin tuman ‘finfiah rawh’ emaw ‘a diklo tih fiah rawh’ an ti ngai lo. Thing a awm a, a tam leh tam loh chu thuran, a chiang sa hle. Mahse tu ma hmuh loh leh la hriatloh- ka huan ah Sakei thlawk thei, achung a Lasi chuang ka hmu, ka tih chuan ‘finfiah rawh’ emaw ‘I diklo tih fiah rawh’ tih thumal hman erawh chu thil inhnerem tak a ni zawk thung! 

2. FINFIAHNA HMANRAW AWM LO HIAN AWMLO CHU A FINFIAH CHUANG LO!

Thil hi an awm lo ngei e tih finfiah theih vek an nilo tih kan hria a. Mahse chumi avangin finfiahna hmanraw awmlo zawng zawng hi an awm vek e, tihna a nilo. Tiang ngaihdan hi a atthlak lutuk. Mizo thawnthu hlui tam tak(leh lutuk ang chi nilo), heng Liandova te unau, Lasi thawnthu, Mualzavat a leh adang tam tak te hi an awm miah lova, thawn thu mai an ni tih kan fiah theihloh avangin an awm tihna a nilo. 

Heng te hi Christian ho chuan Pathian chungchang ah an leklam hle a. Pathian a awm lo tih in fiah theihloh chuan a awm tihna, te hi an ti ta mai thin. Zeus, Poseidon leh Hercules, Achilles te hi an awm lo tih finfiahna anneih bik siloh chuan an awm tihna a nih chu, tih sak erawhin, an awi duhleh bik si lo! 

3. PATHIAN HI A AWM NGEI E, TIH FINFIAHNA A AWM NGAI LO ANG.

Achhan inhre duh em? Proof(finfiahna) lungphum innghahna hi i han ennawn lawk teh ang. Mathematics hi proof thumal innghahna a ni. Entirnan, 1 + 1 = 2 a ni a, chu chu Proof innghahna dik chu a ni. Mahse Mathematics hian engkim hi a proof vek thei lo a, mahse ‘thei’ leh ‘thei lo’ tih danglamna tihchianna erawh a ni. Tichuan, Pathian hi a awm ngei a nih chuan Mathematics formula hmang hian a awm zia proof theih emaw tal tur a ni a. A theihloh a nih chuan, Mathematics ti MATHE tu ‘thei leh thei lo’ sawifiahna ah hian ‘Pathian chu a awm thei lo’ tihna a ni a; tin, proof theih anih avang pawhin ‘a awm thei’ tihna erawh ala nilo cheu.

Achhan bawk aw. Pathian chu Mathematics hmanga i fiah chuan‘engkim tithei' tih hi awmze nei lo a ni ang. 'Tawpchin nei lo' tih thumal hnaih ber chu Singularity hi a ni. Singularity kan sawi fo hi Mass leh Gavity tawpchin neilova insawr muk a ni a. 'Infinity' tihna a ni. Mathematics ah chuan Circle hi a ni mai a. Chu chu Pathian hian engtin nge a siam ang? Pathian chu Singularity zawk chu a ni, kan ti mai dawn em ni?  Lo ni ta se, Big Bang, Thermodynamics Laws, Quantum Physics, Physics laws zawng zawng hi Pathian nature nena inkalh vek leh a bounce ve loh tih a ni bawk si Chuvangin hei hi chuan Mathematics leh Pathian hi a inhnerem lo tih a tichiang thawkhat.

Engpawh nise, Pathian hi mahni inhmangaihna atang a lo piang a ni a. Hlauhna hian a delhkilh nghet sauh bawk. Science khawvel ah hian finfiahna a awm lo a. Science lo pawhin finfiahna a awm lo bawk a. Finfiahna hrim hrim pawh chu a tan hian hman chi a ni lo. A inziakna Bible tak ngial pawh a ringtuten an inhrilhfiah siak luai luai a, a awm an rindanah lah nitin an hrilhfiah dan arawn dang ve zel bawk. Hei hian a tih chian chu, Pathian hi a awm lo!

MORALITY HI PATHIAN ATANG A LOKAL A NI EM?



Theist ho ngaihdan chu hriatsa vek a ni a. An ngaihdan kha dik ta ber niin an hre bawk. Hei ringawt pawh hian Morality hi Objective nilovin a Subjective êm êm tih min hrilh nghal phawt a. Chu erawh Atheist lamin an pawm si lo a, Morality nei ve lo ang hial ah an ngai ta ṭhin a ni.

Argument pahnih an chhawpchhuah lar zet hi han tilang ila-

  • Thil dik leh dik lo kan thiarna(Morality) hi Pathian aṭang chauh va chhuak a ni a. Chu chu zir tur leh zui ber tur pawh a ni. Hei hi Objective Morality tih a ni.

  • Objective morality tello chuan mihring hian thil dik leh dik lo thliar thiamna a nei lova. A bikin Atheist te hian Morality an nei lo.

MORALIY CHU PATHIAN HNEN AṬANGA LO CHHUAK A NI RENG EM?

Morality hi Pathian aṭanga lochhuak a nih dawn chuan Pathian a awm, kan tih zet a ngai a. Pathian a awm ngei a ni tih evidence a awm si loh erawh chuan chu chu engmahlo tihna a ni thung ang. An duh chuan Evidence an neih hun ah an rawn Objective morality leh thei ang, phal vek a nia lawm!

A hmasa berah chuan zawhna pakhat a awm a. Pathian chu engtin nge 'Ṭha' nia kan hriat mai theih ang. Plato chuan Euthyphro Dilemma arawn dah chhuak a,  "Chhungril ṭhatna hi a ṭhat avanga Pathian min pek kan ti dawn nge: Pathian chhungril ṭhatna avanga ṭha kan ti ve zawk" tiin

Tihian han ti ta ila. Mitin hian thil engpawh/thil thleng engah pawh  hian‘dik leh dik lo',‘ṭha leh ṭha lo’ tih chungchang a kan ngaihdan a inang vek lo a. Chutah chuan Pathian hi a tichiangtu chauh lo ni ta se, Morality chu a lak aṭanga chhuak a ni lo tihna a ni. A tel miah lo pawn Morality chu kan nei thei tihna a ni daih. Tin, kan mamawh ber hek lo a, amah hi awmlo mahse Morality chu a ṭhang bek bek tho ang. Pathian chu lo awm ta reng pawh nise, a ni chu Morality speed up tu mai chauh a ni bawk ang!

Anihloh vek pawn, thil engemaw ‘dik’ kan tih theihna chhan hi Pathian thupek vang ni ta se, chhan awmlo lehnghal in, chu Morality chu ‘awlze neilo/kan ngaihdana lakkawih(Arbitrary)’ tihna a ni tho tho. Chhan leh vang awm lova Pathianin ‘dik’ a tih avanga Morality lo nei ni ila, chu kawng chu awmze nei lo, chhan awmze neilo(clueless) tihna a ni. Bible ah pawh kan hmu a, Pathian chuan a ngaihdan leh thupek a tidang zung zung a, chuvang a Bible Commentary lo tam a, Church Dogmatic inanglo lo piang ta nuai a ni a. Hei ringawt pawh hian Morality chu Objective nilovin a ti Subjective em em zawk a nih hi.

He’ng Logic hian Pathian hi Morality siamtu a nilova(Morality hi a Objective lo tihna a ni), lo Objective ta riau pawh nise, dik leh diklo ngaihdan inanlohna thinlung ah hian a hmuhfiah ve na lek TARMIT ang hi a ni chauh ang, mihringin kan inzir bek bek a kan hmuhfiah ve thin chauh ta ang hian. 

Tin, Pathian morality(Divine morality) kan sawi kai ngei ngei a ngai bawk. Theist thenkhat chuan Pathian a thatna leh thatlohna awm hi a Objective lo a, a duhdan vekin Morality hi alo awm a, a Subjective lutuk, an ti thin. Chu chu lo ni ta se, Subjective ta viau se, eng Pathian ber nge mihring Morality chu rawn pe ta ang? A tlem berah Sakhua sang chuang awmna Khawvel ah hian a tlem ber ah Pathian sang chuang a awm tih kan hria a. Han en ta ila, an Pathian theuhvin a hrilhna atang a ‘tha leh dik’ an tih chu a inang nual hlawm a. Mahse, a chhungril tak ah chuan inanna lai an nei miah lo. A tam zawk chuan mi tihhlum(murder) hi tha lo an ti tlang vek a. Athen ah chuan tha leh tha lo tihlai hun an nei thung. Entirnan, Bible a Pathian chuan Gay thah hi a thiang, tiin a ziak a. Aztec Ni Pathian thung chuan Hmeichhe naupang hi inhlanna thianghim a tan thah a thiang, a ti ve thung. Heng bakah hian tha leh tha lo tih hun inang lo tak tak heng- mihringpui thah, rukruk leh intihbuai, nupui pasal chungchang leh sex chungchang thleng tam tak a awm!

Hetah hian eng Pathian ber hi nge Morality chu rawn siam ang? Pathian i hmuin i inhria a, a zuitu Sakhua ah i lut a, an Morality chu dik i ti em em a, mahse chu chu tu Pathian ber chuan nge ‘kei hi Morality dik’ tia insawi thei? ‘Kan Pathian atanga chhuak Morality hi a dik ber’, ti ta la, midang ngaihdan pawh i ngaihdan ang tho a ni. Hei hian English lam a an sawi fo thin- ‘Abitrary God’, ‘Abitrary Religion’ leh ‘Abitrary Morality’ te hian Morality nei tir tu Pathian kan mamawh kher loh zia chiang takin an tilang a ni!  

PATHIAN TEL LOVIN KEIMAHNI AH ‘THA’ A AWM THEI EM?

Morality chungchang ah hian Pathian kan va sawi rik kher loh chuan thil harsa tak sawifiah tur a awm lo. Keimahni ah hian nungchang tha leh tha lo a awm a, chu mi kan hman hun dik leh dik loh mai chu a ni!

A hmasa berin, kan nungchang a tha leh tha lo hian midang a nghawng ngei ngei tih kan hria a. Lungtum hi a mum that leh thatloh ah kan mihringpui a nghawng lo. Kan nungchangin thiltih a neih chiah hian ‘tha leh tha lo’ hi kan thliar hrang ta mai zawk a ni. Chuvang erawh chuan Tsunami leh Tektla velin mihring tam tak a tihlum a, he thil thleng hi ‘thil dik lo tak a ni’ tihna tur erawh a ni miah silo!

A nihna tak ah chuan Morality hi mihring leh mihring inkar a kan thiltih atanga lo langchhuak a ni a. Tuman Acid-in Naute an bual ngai lo, ‘Acid a bual hi a tha’ ti engang mahse tuman an ti dawn lo. Hei vang hian kan thiltih hian tha leh tha lo inthenphelphawkna lai a nei ta a ni ber a. Entirnan, kan thiltih, a tulnain a phut tlat ni silo avang a midang natna leh hrehawmna thlen thei thil chu ‘a tha lo’ kan ti thin. Chutah chuan ngaihdan dang ala awm leh a- tihpalh thilthu(accidentally) avang a mi thah hi Objectively a ‘dik lo’ tihna leh ‘dik’ tihna lai a awm a. Chutah chiah chuan Objectively Moral Truth an tih, reasoning(science) lo pawimawhna em em chu a ni!

Society chungchang ah pawh hian a ni deuh vek a. Khua leh khua a ngaihdan/tihdan tha leh leh tha lo a inang vek thei lo va. Khaw khat rau rauvin an Moral standard pawh an thlak fo thin bawk. Khaw khat thiltih avang a midangin an lo tuar a, anmahni hlawkna lo ni daih ta erawh chuan, ‘an ti dik a ni’ ti tur erawh chuan thil har tak a nit hung. Midang tawrhna, mahni hlawkna si hi chu sawifiah dawn a, ‘a tha’ emaw ‘a tha lo’ tih theih a ni lo. Hei vang a Sawrkar tin rorelna ah buai leh phun fo kan nih ber hi. 

A tawp ber ah chuan mihring ten ‘tha’ kan tih fo hi a inthlakin a changkang chhoh telh telh a. ‘Bawi/sal’ neih te kan tawp san a, Naupang nupui pasal a inneih luih tir te, hnam hnuaihnung zawk tih duhdahna leh Tuai halhlum  thlengin kan ngaihdan kan thlak ta a nih hi. Pathian in morality pek zinga la kal fawr ber leh dam rei ber chu ISIS ho hi an la ni ngei ang, Tuai ho Building sang taka tang an thlak hlum a, naupang pawngsual leh sal a chhawr an la ban lo va. An Sakhaw zauh nan midang thah an la hreh lo tluang zel chu a nih hi!
x

RAMHUAI LEH KEINI

Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...