Thursday, 15 March 2018

PATHIAN A AWMLOH ZIA FIAHNA


Pathian(God) awmzia

Mi pahnih inkar titi hi hriat thiam a harsa ang hian Pathian chungchang ah lek phei chuan hriatthiam harsa tak tak a awm ṭhin. Chuvangin Pathian awm ringtuin mi an hneh dawn chuan Pathian chu enge a nih a, 'Pathian' tih thumal awmzia pawh chu a sawifiah hmasak alo ngai ṭhin. Chutiang bawkin Pathian rêng rêng an awmlo, titu tân pawh a hriat hmasak a ngai hle bawk. Entirna siam ta ila:

Muana: Chingpirinu ṭawng thei a awm.
Chhana: A awmzia han fiah teh.
Muana: Mizo thawnthu ah a awm a, a awm tâk tâk ngêi ang.

Hengah hian dem ve ve theihna an awm a. Chhana hian Chingpirinu ṭawngthei chu ringhleh turin a chian hmasak a ngai a. Chutih rualin Muana pawhin a awm nia a sawi dawn chuan a sawifiah hmasak a ngai ṭhin a ni.

Pathian nihna te, Pathian a awm theihna te, engtin nge kan hriat mai theih dân te hi hriatfiah leh sawifiah hmasak a ngai. Ringtu ṭhenkhat phei chuan, "Hrilhfiahna leh a hnathawh te kan bengkhawn duh loh chuan, kan thil sawi hi awmze neilo mai a ni" an ti nghe nghe bawk.

'Pathian' tih awmzia hi Sakhaw dang nena tehkhin chuan inang lo tak tak a ni a. Inhnialna siam thei tak thil a ni. Hriat angin Christian chhungkaw bilah pawh Trinity, Oneness leh Subordinate chungchangah inhnialna a nasa êm êm bawk. Mahse chu erawh kan chip lovang.

'Ringtu' tih hian ringtu ṭhenkhat 'ringtu' intih avâng a Pathian be pawp reng erawh an inti bik miah lo. Chuvangin zawhna ho lo tak a irhchhuak lo thei lova, chu chu 'Pathian' tih hi eng nge a awmzia ni ta ang. Hmanlai aṭanga tunlai hun thlengin Pathian ṭhenkhat chu Greek pathiante ang thovin 'Engkim tithei', 'Engkim hria', 'Ṭha hlang' tih te ani a, chutih rualin ṭhenkhat Pathian chu anni ve leh hauh silo! Ṭhenkhat ve thung chu Pathian ni tho si, a aia ropui zawkte ropui nana inlan an ni thung a. Ṭhenkhat chu an ni ve hauh lo. Ṭhenkhat chu mihring nena inbe pawp an nih laiin ṭhenkhat chu an ni ve leh hauh silo. Chuvangin sakhua zawng zawngin a 'Pathian(God)' thumal kan hman hi sawifiah alo ngai ta a ni ber. Chutiang nilova inangkhat a kan ngai dawn a nih chuan ṭawngkam bungraw hausa tak, duhdan dâna insawifiah mai theihna thumal hman lawr alo ni ang. Chung ṭawngkam tha leh lar si, mahse mahni insawifel nana mawi leh nalh bawk, midang tâna hnawk sak ni êm êm thei, duh dâna hman lawr theih ni bawk si te chu 'Zalenna', 'Dikna' leh 'Hmangaihna' te pawh hi an tel ang chu. Ṭawngkam thumal mawi tak, duh duhna a leklam theih si, hlauhawm êm êm lawi si an ni. Chutih rualin Pathian awm tilo tu sawina 'Atheism' erawh Pathian thu eizawn nâna hmangtu tihloh ah chuan ṭawngkam thumal hlauhawm a ni lem. Buaina lah a siam hek lo. 'Pathian' awm ringtu inkarah erawh thisen tam tak a luang ngei ngui thung si!

Engpawh nise, 'Pathian' thumal hi 'hriat phak loh' leh 'tisa piah lam' angin lo ngaituah chhin dawn teh ang. Tichuan awmze chi hnih an nei tih phat rual ani lova. Chung chu;

  1. Universe piah lam thil ani tur a ni.
  2. A nihloh vek chuan Ringtute’n a awm(exist) an tih chawp a ni ngei bawk ang.

Ringtu ṭhenkhat chuan Pathian chu Universe piah lam emaw chhung lam a awm niin an ngai lo a, Leilung dân kalhmang zul zui zelin a lo awm ve ani an ti mai ṭhin a. Universe hi a luahkhat an ti ṭhin.  Chung ho chu Pantheism tih an ni. Chutih rualin Pantheism an ni tih inhrelo hetiang ngaihdan nei hi an kât fer fur. Pantheism hian dik tak chuan 'Pathian' an rin hi thil ho takah an chhuah kan ti dawn nge, ropui lutuka an ngaih kha alo ropui ta lo tih an hre lo zawk. Pathian hi Universe ah lo khat ta vek ni se, tinge Pathian chu 'Universe' a nih mai zawk loh ang!? Universe ah Pathian hi a khah vek chuan Syria ram pawh amah tihna ani a, tinge 'Pathian' tih aiah 'Syria' tih hman a inrem loh bik teh lul ang ni.

A dawh leh khi sawifiah ta ila. Paul Tilllich sawi dan angin ringtuten harsa an tih ber ṭhin chu Pathian a awmzia sawifiah emaw tihlan hi a ni. Pathian chungchang zawhna hi chhanna harsa tak, zawhna pawh har tak a ni a. Zawhna awm pawh nise, Universe a thilawm piah lam ami a ni a, a chhanna chu  a ṭha lam emaw chhe lam pawh nise, Pathian nihna pawm lohna chikhat mai a ni, a ti. A sawi zel danin Pathian nihna chu ril leh thuk tak a ni a, a thuk em avangin kan rin leh rinloh pawh hian awmzia a nei meuh lo a ti. A lehkhabu pakhat “Dynamics of Faith” tih ah phei chuan Pathian chu kan engkim bul angina a ziak a; tah chuan rinna(faith)a thiltih hmangin alo awm a, kan pawmlo anih pawn Pathian chu a awm reng tho bawk a, a hming kan pawm lo ani mai zawk, a ti. 

Dynamics of faith
Book by Paul Tillich

Tillich chuan Pathian chu tisa thil piahlam emaw Universe luahkhattu ah a ngai ve lo tlat thung. Mahse 'chhuiphak rual loh' ah a ngai a. Chumi hriatna aṭang chauh chuan Pathian nena inzawmna nei niin a inhria a ni. Mahse chhut chianin Tillich ngaihdan hi mi tlemte hriatthiam chi, thil mumal fak awm lo, hriatphakloh hriat rukna nei si ang, a tih theih a. Pathian chu he Universe chhunga thilawmte nena inzawmna nei lovah a chhuah a. Chutih rualin 'chhuichhuah rual loh' a tih laia‘amah a awm’ tih thumal inmilh tir tumin 'awm leh 'awm lo' hian awmzia a nei thei hlawl silo. Chuvangin Tallich sawi ang Pathian hi chu a‘awmlo’tihna ani ber e; Universe chhunga awm ti thei bawk silo, Universe piah lama awm ti duh bawk silo, thluak chhunga mahni inawilemna mai mai ang vel a ni.

Hetih rual hian Universe piah lam emaw tisa thil piah lam(Supernatural) ang erawh chuan tuman an pawm lawi silo. Pawm ta se, Universal Laws a zawm ve a ngai ngêi anga, chu chuan ringtu dangte rindan ang thovin Universe a luahkhat tihna a ni anga. Chutiang anih chuan nichin ang khan 'Pathian' aiin‘Universe’tia sawi emaw koh pawn a dik thei tihna a ni. Anihloh vek pawn, 'tawpchin nei a tih theih ta bawk a, a chhan chu min biak pawh nan Laws of nature a zawm a ngai miau a tin a ni. He ngaihdan a 'Pathian chu Universe piah lam mi' tia kan rin ṭhin hi 'thal romei' ang lek anih zia a tilang chiang bawk!


Theist Tan Agnostic Laka Tlanchhiatna Argument A Awm lo!

Christiante Pathian hi thilmak leh hriatthiam har tak a ni. Christian chhungkua rau rauah pawh anihna leh a zia te, a zât leh a awmzia ah inhnialna rêng a bang thei lo. Chung zinga lar tak pakhat chu Thomas Aquinas a theology hi a ni. Christiante hnena zawhna awm ṭhin pakhat chu, “Pathian hi tlang takin kan hrefiah thei em?". An chhanna chu pawh 'theilo' tih hi ani ṭhin. Anih chuan Pathian chu engtin nge kan hriat a, anihna pawh chu engtin nge kan hriat? Kan hriatna lai tak pawh chu a eng nge anih a, a englai ber chu nge kan hriat chhan pawh chu lo ni ta ang? He'ng zawhna pawimawh tak cltak hi chinfel tumin Bible nên an ṭagkawp a. National Catholic Almanac– chuan Pathian zia leh a nihna chu tihian an phochhuak ta a; Pathian chu,
  • Engkima ropui ber
  • Chatuan mi
  • Thianghlim
  • Thi thei lo
  • Ropui rapthlak
  • Danglam thei lo
  • Hriatthiam rual loh
  • Sawifiah theih loh
  • Tawpchin neilo
  • Hmuh theihloh,l
  • Mi dik
  • Hmangaihnaa khat
  • Khawngaihnaa khat
  • Chungnungber
  • Finna a khat
  • Engkim tithei
  • Engkim hria
  • Khawi hmuna awm
  • Dawhtheihnaa khat
  • Ṭha hlang,
  • Intum chawp
  • Chungnung ber.

Heng nihphung leh zia te hi a ropuiin a dangdai khawp mai. Mahse chik taka en chuan hrilhfiah leh chuan theihloh harsa pakhat, buairu tak si, khi'ng nihphung leh ze dang zawng zawng awmze nei miah lova siamtu pakhat a awm a, chu chu- 'Hriatthiam Rual loh (Incomprehend)' tih hi a ni. Pathian zia leh nihphung ziak tlar del dul si, 'hriatthiam rual loh' a ni leh daih si ang maw! Hriatthiam rual loh kan tichungin a zia leh ninhphung kan hre ṭeuh si a nih hi maw! 'Hriatthiam rual loh/hriatfiah phak rual loh' tih thumal hian Christian te hi Agnostic tluk lekah a chhuah ani mai zawk lo em ni! Nge, kan chhia leh ṭha hriatna fim(Reasoning) hian a phalo kan ti zawk dawn?

Christian pakhat ṭawngkam en zuai teh ang:
 "... Pathian chu mihring hriat phak mai mai ani lo, sawifiah theih lah ani vek hek lo; mahse leilung dân kalhmang leh khawsak dân aṭang a awm tih chu kan hre thei si."²

Chriastianity leh agnostic te hian ṭanhmun inang an nei a tih theih a, chu chu Pathian hi chhuichhuah emaw hriatfiah emaw sawifiah rual niin an ringlo ve ve a. Mahse Christiante hian Agnostic nih erawh an duh ngai lo thung a, chutih rualin chhungril takah agnostic an ni tih an inhai si a ni. Pathian ring mawl ve tawp-'Religious agnostic' ang hi an kat fur. Mizoram a ringtute ah chuan 80% vel hi Religious agnostic kan ni hial lo maw!!!! A fing fal deuh ten chutia agnostic nih hreh ta chu Bible rawn chungin Pathian zia leh nihna bik an phuah chhuak leh ta a. Chu erawh agnostic laka an tlanchhiatna theology mai mai a ni. Religious agnostic hian ṭanhmun nghet ve tâk pakhat an nei ta bik a, chu chu, 'Pathian nihna hi amah ah chauh ani a, keini lamah erawh a limit tlat ṭhin a ni' an ti. Chuvangin Pathian hi a awm(exist) tih thumal hman an ngaina lo êm êm a, a awmlo tih pawh an hlau tho bawk. A awm(exist) a nih chuan thil awm(existence) rêng rêng hi a limit vek a, hetiang awm(existence) theory aṭang chuan Pathian pawh hi a LIMIT vawng vawng hle tihna a ni dawn! Chuvangin Religious agnostic tân 'existence' thumal hi thil hlauhawm tak a ni a, a awmlo tih pawh thil hlauhawm tak ani ve tho bawk. A awmzia berah chuan hetiang theory hi a buaichuar hle a ni! Hei vang hian Christian mithiam zawk ten Agnostic laka tlanchhiat nan Pathian nihna leh zia an zam ta vak vak a. Chulah chuan a ngaihna reng hre lovin a siam leh tho si! A chang lahin chatuan mi leh tawp chin neilo a nih theih nan Tisa piahlam thil(supernatural) angin an chhuah a, Pathian chu leilung dân nena inzawm lo, an ti a. A changleh amah chu ropui leh dangdai tak anih theih nan zia leh nihphung nei niin an hre lo leh bawk a ni. 

He'ng hi sawi tawh angin han ngaihtuah chiang ila, 'tawp chin neilo' tih thumal hian harsatna lian tak a la nei tho mai. A ziarang tawp chin neiloa kan puhna chuan a ṭha leh sual lam a thliar leh chuang thei si lova. Chu 'a chhia leh ṭha ziarang’ chu tawp chin neilo tih aiin tawp chin nei anih zia a tilang thung a ni. Feuerbach sawifiah dân hi a ṭha khawp mai, “Tawp chin nei a ni ang tih hlauh lutuk luatna hian Pathian hi a awm ang tih hlauhna zawk a siam a. Thil awm rêng rêng hian hrilhfiah theih chin nei kher ṭhin lo mahse ziarang erawh nghet tak an nei a, tawp chin nei a ni ang tih hlau rêng rêng Pathian hi chuan awm ve hi a phulo mai nilovin chakna(strength) min pe thei thlawt lo”a ti.³ Hei vang hian 'ziarang tawp chin nei lova’ tih hian awmzia reng a nei lova, eng hrilhfiahna mah a pawchhuak hek lo!

Heng avang hian ṭhenkhat chuan mihring hriatna hi ‘limit' nei zawk leh hriatthiam chin nei niin an ngai ta a. Pathian chu hriatfiah phakrual loh vah an chhuah bawk ṭhin. Mi tuemawin 'Paôthian engkimtithei' tih hi thil theih loh a ni, emaw,‘Engkim petu Pathian’ tih hi thil inremlo tak ani tiin Khawvel a sual loluh dan Bible hmanga an hnial chang erawhin Christian te chuan Agnostic rindan ang chianin “hriatthiam phakloh Pathian” ah an ngaileh zel bawk a. Dik tak chuan Christianity kawr hi han kheh tak tak ila, a chhungah Agnostic hi alo tawmkuk ani ber a. Agnostic aia an changtlunna bik pawh a awm heklo. Agnostic laka insawifiah nan an sawifiah theihloh kha sawifiah an tum a, an hriatphakloh kha hria ah an inchhal a, an ngaihtuahnain a phakloh kha an ngaihtuah thin a, a tawpah Agnostic nen inhnerem tak, in ngeih hauh silovin bawm khat ah an inzirdun leh tlauh tlauh thin!

Christian Pathian

Christian te hian Pathian sawifiahna chungchang ah buaina an tawk kan tih tawh kha maw. Hriat thiam theihloh Pathian anga an ngaihdawn chuan Pathian chu Supernatural(tisa khawvel piahlam thil) anga an ngaih a ngai a. Agnosticsm lakah hran an duh chuan chu an Pathian chuan ziarang leh nihna a neih ngei ngei a ngai a. Tin, mihringte hian Pathian hi a ziarang leh nihna khawilai emaw tal kan hretheiin kan fiah thei tih hi an pawm bawk tur ani. Mahse chu chu Christian rinna ah thiltheih miahloh leh thil thleng tura an duh ani bau mai silo!
Traditional Christianity khan a chinfelna tur chu anlo siam ve ngei a. Chu chu Pathian awmzia chhuichhuah nan a rintlak em I han chhui zui lawk teh ang.

a)            Negative theology an ti a. Pathian nihphung hriatna pakhat chu “Pathian chu chumi chu ani lo” tih hmangin a hriat thei a ni, an ti a.
b)            Positive theology a awmleh a. Tah chuan a letling thawkin “Pathian chu chumi chu a ni” tih atang vethung a ni.

Theologian thenkhat chuan ‘a’ zawk hi a sawifiah nan an hmang nasa em em a. Thenkhat ve thung chuan a pahnih hian an leklam hle thung. Engpawhnise, heng a chinfelna an siam hmang hian Pathian hriatphak rualloh chu engtin nge kanlo hriat theihdan I han sawizawm dawn ila. 

a). A hmaa kan sawi tak National Catholic Almanac atang khan Pathian nihlohna chu kan hrethei mai a. Mahse kan hriat hmasak tur chu hei hi Platonic huhang atang a lochhuak a ni a, zabi 5 lai kha chuan Pseudo-Dionysius tih niin Thomas Aguinas Christian theologian pa khan zabi 13 ah arawn vawrhlar hnuhnawh leh ta mai a ni.  A tum ber chu “Pathian chu enge anih kan hre mai theilo, mahse ‘chu chu anilo’, kan tih atang erawhin Pathian chu kan hre thei a ni”  tih hi a ni.4

Negative theology chuan Pathian nihna ni miahlo atang anihna dik tak min hrilh a tiam a, a awmzia chu tawpchin nei lak ata tawpchin neilo anihna min sih hmuh a tum a ni. Mahse a chunga Pathian ziarang Catholic-in a tihchhuah tak kha kan en chuan ‘Danglam ngailo’ tih hi atan engmah lo mai a ni a, “Hriatphakloh” tih pawh engmah lo mai a ni a, “hmuhtheihloh” tih lah atan engmah lo mai a ni. Pathian nihna thenkhat kan tana pawimawh hmel deuh ama ziarang te hi ama tan engmah lo mai a ni tihna a ni. Pathian chu “chatuan mi” han tih pawh hian tisa thil nena tehkhinin tangkaina lua a awm lem lo bawk.

Pathian hi Negative theology hmanga kan hrilhfiah dawn anih chuan harsatna dang ala awm fo bawk. Chu chu ‘thil awm miahlo(non existence)’ nen danglamna an nei miahlo tihna a ni fan mai. A awmzia chu anihna kan hriatfai vek tawh hnu a anihna ni miahlo atang a awm tih kan sawifiah dawn chuan, Pathian chu matter a nilo kan ti a nga, anih chuan a awm(exist)lo tihna ani. Tawpchin a neilo, anih chuan tawpchin nei ah hian a awm lo. Hrilhfiah theih a nilo, anih chuan hrilhfiah theih emaw a sawifiahna Bible meuh pawh hi dawt a ni. Pathian chu sual anilo, anih chuan sual awmna khawvel ah a awmlo tihna ani zel bawk.

Chutilo zawng pawhin tihian a sawi theih a, kan hriatsa bak atang lo chuan Negative theology hi a hman tangkai theih miahloh bawk. Kan hriatsa Pathian nihna hi a awm hmasakloh chuan a zia ni miahlo pawh chu kan hrethei hek lo. A ziarang reng reng hi hre ta thung ila, ‘hriatsenloh/ hriatphakloh/ sawifiah senloh/  hriatthiam phakloh’ tih hian awmzia reng reng a nei lo. Chuvangin engtin nge Christian ringtute hian Pathian ziarang leh nihna chu tawpchin nei tih nena inremlohna an hriat theih mai thin ni! Pathian chu material ah te a chang mai thei lo em ni, emaw mihring ah te, nunna nei dang ah te a chang mai theilo em ni? Hei pawh hi Pathian ziarang an zam del dul nen chuan chhan harsa tak ani tho bawk si. Pathian ziarang an zam del dul lah chuan a awmzia tifiah turin amah leh amah a ziarang atang a insubuai neih nuaih nghal pang bawk a; ‘tha hlang’, ‘mi dik’ ‘engkim tithei’, ‘engkim hria’…mahse ‘HRIATFIAH/HRIATTHIAM/HMUHTHEIH RUALLOH’ anileh lawi si. Unicorn a awm a, a rawng a var a, sakawr ang hian a awm a, a thlawk thei a, thla te a nei a, a neilo chi an awm bawk a, an challah ki sei tak pakhat an nei a, mahse “TUMAN AN LA HMULO” tih nen enge a danglam vakna ni!!!! A tawpah agnostic nen khuang(drum) ring takin an vaw rual leh tho tho si!

Chauh lam an pan hnu ah mihring hian engkim hre vek lo angin an chhuahleh ta. Mihringin reality kan hriat phak hi tawpchin nei a ni a, awm theihna chin lah kan nei ti lam zawngin an hrilhfiah zui. Mihring chuan a hriatna bei tham takin tawpchin nei thilnung dang pawh a hmuin a hre mai thin bawk tak reng a- mahse Pathian chu taksa neilo a ni si. Mihring chuan khawvel leh Universe inthlak danglam lai kan hmu a- mahse Pathian erawh a danglam ngai silo. Mihring chuan kan hriat phak tawi te kan hria a- mahse Pathian chu hriatphak rual ani silo. A awmzia chu Pathian hi mihringin kan hriat phak zawng zawng ang hi anilo vek tihna a ni. “Pathian chu enge anih?” tih zawhna pawh lo inzawt engang mah ila, a sawifiah nan a ‘chu chu’ emaw ‘chu mi’ ‘kha mi’ kan tih tawngkam hrim hrim hi mihring hriatphak vek ani tho tho a. Chuvangin ‘sual a nilo’ emaw ‘thil thalo thlentu anilo’ ‘matter a nilo’  tih tawngkam mai mai hian Pathian hi a awm tih a sawifiahin a tilang hauh lova. A awm hlawllo tih chiang takin he’ng tawngkam hian anmahni leh anmahni an infinfiah ta zawk a ni. ‘Tawpchin neilo’ ‘hriatthiam senloh’ leh ‘taksa ruangam neilo’ tihte phei hi chuan tawpchin nei Universe ah hian engmah hi a sawifiahin Pathian a awm(exist) zia a tichianglo zual sauh zawk a. Matter leh energy tawpchin nei, mahni a inmung vut vut atang hian eng ‘Chatuan mi’ mah, eng ‘tawpchin neilo mi’ mah hi an awmlo!

 (b). A pahnihna zawk khi han enleh ta ila. Negative theology chu awmze neilo hulhual anih zia kan sawi tawh a. A pahnihna ve thung chu Positive theology leh Negative theology rem taka hman kawp a ni. Hemi hmang hian Thomas Aquinas khan Pathian nihna chu ‘hmangaihna’ ‘nunna’ ‘hriatna’ ‘thiltihtheihna’ ‘dikna leh khawngaihna’ tiin a vuah a. Hei chu mihring lam atang pawn a felin a dik thlap mai. Mahse harsatna lian tak ala awm fan mai. Achhan chu a awm(existence) tihfiahna thumal lam aiin a mizia lam a kawk mah zawk a. Entirnan, Pathian chu hmangaihna leh khawngaihna a khat ani kan tih avangin Pathian chu tawpchin neilo leh sawifiah thiam rualloh tihna a kawk lova, chuvangin Negative theology thumal hmandan ai kha chuan a chaurau hret a ni a tih theih. ‘Finna’ ‘thiltihtheihna’ leh ‘hmangaihna’ a nei kan tih vang lahin hriatphak rualloh kha kan hre ta tihna ani bawk heklo. Lo ni dawn ta se, tawpchin nei Universe ah pawh ‘hmangaihna’ ‘thiltihtheihna’ leh ‘khawngaihna’ ‘hriatna leh finna’ te chu a awm ve tho a lawm mawle. Tisa khawvel piahlam Pathian sawi nan hmang se, mihring zia nen a inang chiah ani dawn bawk si.

Ringtute’n “Pathian chu a nung a ni” an tih hian eng kawngzawngin nge an sawi ang aw; mihring mihrinna atangin em ni ang! Ni ta se, Pathian chu a thi thei tihna a nia nga. Nilo ta thung se, kan hriatna meuh pawh chu tawpchin neilo, tisa khawvel piahlam awmdan zawng zawng hrethei a ni dawn bawk si emaw Pathian chu tawpchin nei alo ni zawk tihna ani thei ang. Chutiang zelin ‘hmangaihna’ ‘thiltihtheihna’ ‘hriatna’ leh ‘finna’ chungchang ah pawh hetiang zawhna leh chhanna hi a awm vek thei. Chutichung a hnialna ala awm fo chuan, “hriatfiah leh chhuichhuah phak rual anilo” tiin Agnosticsm  nen khuang khat an vaw dun leh mai thin.

Heng ah hian mihring tawng te hian a sawifiah phaklo, ti an la awmleh zel a. Anilah tak a, mihring tawng hmanga Pathian nihna kan sawifiah dawn chuan tawp chin a neih a ngai tlat. Anihloh vek chuan mihring tawng hi a awm ber tur kan bel chawp emaw a inhne rem teh tuhlova tin ni, kan ti thei a. Mahse chutiang chuan lo ti ta ila, ‘Pathian’ tih tawngkam hi awmze neilo a ni a nga, Zawng hi ‘Pathian’ a ni tih hian engpawi mah a sawi theilo bawk a nga, ‘JEHOVAH’ hi awmze neilo a ni bawk a nga, Bible chhung zawng zawng a Pathian nihna hming hi awmze neilo, pawimawhna neilo tihna ani vek bawk a nga, Bible pawh chu enge awmzia a neih vakna bawk tur awm chuang tawh ang ni!.

Mizia hi he mi bik tawp nan han chhu nawnleh ta lawk ila. Mihring chuan Ui hi ‘finna’ ‘hmangaihna’ leh ‘zahawmna’ a nei kan ti thin. Chutiang chiahin mihring te pawh hi ‘finna’ ‘hmangaihna’ leh ‘zahawmna’ nei ve bawk kan ni a. Mahse a awmzia nihna tak erawh a hrang thung.  Christian Pathian mizia Bible ami nen han remkhawm dawn ta ila, Ui chuan amah bik rau rau ah ‘hmangaihna’ a nei kan ti a, a hmangaihna lah chu Mihring ten kan hmuhdan leh duhdan a inanglo bawk. ‘Ui fing’ kan tih lah a inrual khai heklo. A awmzia chu Mihringin kan hmuha an landan ang zel a ‘fing’ leh ‘hmangaihna’ nei ti kan ni tihna a ni. Chutiangin Mihring ah pawh ‘fing’ ‘dik’ leh ‘hmangaihna’ kan tih hi a landan mai a ni a, ‘hmangaihna’ avanga an hmangaihte that ta daih te, hmangaihna avanga mi hnam leh ram suasam a do ta chiam te, ‘hmangaihna’ avanga mi thi mai tur chhanchhuak te, ‘hmangaihna’ avanga nuin a ei ai a fa eitur a pe te. Hman sual theih, hman that theih, mahni ngaihdan ang zela kawih danglam theih thumal mai an ni. Pathian ah kan han bel kai phei chuan rapthlak lehzual tak a ni. Bible ah kan hmu a, hnam leh ram ‘hmangaihna’ tichungin a suat buai buai a, nu-nau pawisawilo a that a, ran pawisawilo a that a. Sawi tur a tam lutuk, chuvangin heng ‘hmangaihna’ ‘thiltihtheihna’ ‘finna’ tih vel hi chu Pathian mizia nilovin mihringin kan lam tang leh kan rilru tinuam tu a piangah kan bel chawpchilh mai mai thin a ni zawk!

 Reference 

1. 1968 National Catholic Almanac, edited by Felician A. Foy, O. F. M. (Paterson: St. Anthony’s Guild, 1968), p. 360.
2. Thomas, Philosophy and Religious Belief, pp. 180-181.
3. Feuerbach, Essence of Christianity, p. 15.
4. Aquinas, Summa Theologica, First Part, Q. 3, Preface.


Fim taka ngaihtuah hi rinna hian a khap!

Immanuel Kant khan tihian a ziak thin, “Pathian kan hriat kilkel hi rinna nei tur chuan kan mamawh kher lo” tiin. A hnung zuitute pawn chu chu an ring nghet bur mai bawk. Anilah taka, miin rinna a neih dawn chuan fim taka a ngaihtuah hi khap ang tluk vel a ni. Ringtu thenkhat phei chuan an do bur mai. Thenkhat chuan an do rual rualin Rinna vethung chu hmuhtheihloh leh sawifiah thiam siloh, kan nuna thilmak bet tlat rawn thleng niin an ngai a. Chuvangin Fim taka ngaihtuahna hman leh Rinna hi thil inkalh tak niin Christian ah chuan a lang ta, a awmzia ber chu Fim taka ngaihtuah lovin Rinna hman tur tih lam aiin, Rinna chuan Fim taka chhui leh ngaihtuahna hman hi a do bur mai tih ang vel a ni.1 Church Father Tertullian ( A.D. 150-225) phei chuan Christian te tan a do dan tur ‘De Came Cristi’ ah arawn sawilang ta nghe nge-

“Pathian fapa  mal neih chhun a thi a; chu chu thil awm ang lo tak a ni a, mahse kan rin ber tur a ni. An phum a, a tholeh bawk; chu pawh chu thil theihloh a ni a, mahse kan rinna tichiangtu ani”.2

Tertullian chuan Bible a inziak chu thu tak takah lain, “miffing finna chu Pathianin a ti boral a nga, ngaihtuah thiamna pawh chu engmah lovah a siam ang” ti meuhvin. A sawizui dan phei chuan “hei hi philosophy dik tak a ni, kalsual hmanrua chu” tiin “Aristotle a natna thendarh” ani e a ti bawk a. Christian ten an uar em em thin zawhna a siam tanghe nghe-

“Jerusalem khan Athens nen enge an tih dun tawh reng reng?...”Isua krista hnulam ah eng fiahna mah kan mamawh lo va. Chanchin Tha lo thlen hnu ah eng zir chianna mah kan mamawh hek lo. Kan lo rin tak hnu hian eng thildang mah kan ring tawh bawk hek lova, kan rinna hmasa ber hi kalsan kan tum heklo…chiang tak chu Thutak awmze neiin Isua hi Khawvel tan fiah kher ngai lovin a thi a sin.3

Hei hi tun thlengin Christian zawng zawngte ngaihdan ala ni vek mai. Chuan Finna nen indona an la puang lui zel bawk a. Martin Luther phei kha chuan “Setana mo”  “nawhchizuar hmeltha” leh “Pathian hmelma rapthlak” tiin a koh hmiah mai. “Khawvel ah thil hlauhawm tak tak a awm” tiin “Finna aia hlauhawm leh chuang a awm lo…thlarau khawvel ah ngat phei chuan finna hi mit tideltu  leh tichhetu a ni” a ti.

Luthera sawi dan hi han en chuan, “Rinna chuan a ke hnuai ah finna, hriatna leh hriatfiah tumna te, a engapawhchu nise hmuh theihloh turin a rap bet tur a ni a, Pathian thu tihloh chu engmah a hre tur a nilo.”4   Hetiang rilru fim hman duhlohna tenawm lutuk hi thudik zawnna ani ngai dawn em ni. Atheist ten Rinna hi fim tak hmanga neih lo tum pawh nise, fim taka chhut leh ngaihven chu an phalsaklo tluk ang vel a ni mai si a! Chuvangin Atheist thenkhat chuan Rinna awmzia an sawifiah ve alo ngaih phah ta hial a, pakhat chuan tihian a ti ta nghe nghe-

“Rinna chu a rilru ngaihtuahnain a chhia emaw a tha emaw, a tak maw taklo pawh ngaihsak lem lova a ring mawl tawp hi a ni”4

Pakhat veleh thung chuan, “Christian rinna hi Pathian awm rin tawp mai hi a nilo, chhan awmlova Pathian awm rin mawl tawp hi a ni”.

Hetiang anih chuan “Rinna nei rawh u” tih Christian tawngkam hi “chhan zawt buai lovin pawm tawp rawh” tihna tluk ani! Miin engang pawhin ringtute zawhna pe thin mahse, deuhsawh taka an chhanlet theih chhun chu ‘intihfinna mai a ni’!5 , ‘Habit’ ah an nei tawh zawk nge, ‘Christian hobby’ kan ti tawh zawk dawn ni. Mizo bikah han kangkai ta zel ila, Mizo zia phei chu a tam lam lam zui mai thin kan ni a. Eng issue pawh khel ila, a pawmtu tam zawk lam apiang a dik leh diklo pawh hre hawt lovin kan awn dual dual mai thin a. Heivang hi ani pakhat mahna mizo ringtute rinna intinghenna tawngkam ngeiawm ve tak tak leh, hmusit taka Pathian a awmlo titu te an deu thin ni. An tawngkam tuihnai ber lah chu Isua hnen atanga an zir nge ni “I intifing ve bawk sia, mi ziah sa I copy a” an han ti a. ‘Dik leh fel taka chhuichhuaktu Pathian’ an rin lahin dik leh fel takin an rinna an fiahleh ngam bawk silo. Vawikhat tal Bible kalh zawng thuziak emaw Bible dikloh theihdan an chhiar ve tawh thin em aw? Vawikhat tal 50/50 in Pathian thu inziakna Bible hi an exam ve tawh em? Bible an chhiar ngun vanga Pathian ring an ni, han ti dawn ila a chhiar tlem tlem an pawr a. A Greek leh Hebrew phei chu a hlauhvin an hlauleh lawi si a. Hetiang lutuka mahni ngaihtuahna zawng zawng lehkhabu pakhata nghah vek a, mahni inthunun tir intumna hi Islam sakhaw kulmuk nen enge an danglamna chuang ni. Tak a, Islam sakhua chu an hlauvin diklo an ti tak! Mahse, Middle east lamah lo piang ta hlawm se chuan Islam sakhaw rinna ah an han nghetleh tur zia chu. Sakhuana hi kan pianna hmun a zir zel hian alo danglam a, dik kanlo inti theuh ani ber mai, hnialna dang a awm lo. Hindu chhungkua a piang chu a Hindu a, Christian chhungkuaa piang pawh a Christian mai a, Islam chhungkuaa piang pawh Islam ruh tak ani mai zel! Danglamna an neilo!

Han sawi chhunzawm ta zel ila, finna leh rinna ten kawngkhat an zawh dunlo an tih tak ah chuan rinnain finna a do tlat an ti a. Rinna chuan thutak ah a hruai a, finna chuan buaina mai a tlen an ti zui bawk. Middle age lai buaina tam tak pawh kha hemi chungchang hi a ni nghe nghe a, Catholic thurin innghahna pawh ‘rinna’ ala ni tlat. Rinna leh finna hian inngeih ni reng reng an nei ta lo. Tunlai theologian lar ten rawn suihzawm tum thin mah se Kohhran chuan a pawm hleithei chuang lo va. Chung finna hmangtu te lah chu Bible tlawhchhanin a dolet dan ngawt anlo ngaihtuah zui bawk a. “Hun hnuhnunga thil lo thleng tur” tih zingah finna leh rinna suihzawm tumtu te, finna avanga Pathian awm tilotu te chu an puh zui ta hial reng a. Hetiang em em a Bible-in mihring thluak alo suksak thei hi a mak a ni! Bumna hi thutak lan chhuah hlauh vang te, thutak anga lan te, thutak thup nana thutak sawitu awilo tura inzirtirna te hian a huam vek mai si a. Chu chu Bible hian arawn hmang zui ta a, a dikloh zia tilangtu finna chu hlauva tlanchhiain, chutiang finna hmangtu reng reng chu awilo turin a lo sawilawk ta dim diam mai si. Chu chu inbumna nasa tak leh hlauhawm tak a ni. Chu ngei chu ringtute chuan anla ring ta deuh deuh mai si.

Bible hi a dik a, sawisel bo anih a, rintlak leh felhleh ngailo Pathian thawkkhum ni ta se, engvangin Finna hmanga chhui leh zirchian hi a hlauh em em ang ni!? A ringtu mihringin anlo khap anih chuan ngaihdan chen ala awm a. Mahse tinge Bible meuh hian a thawkkhumtu Pathian leh a thu inziakna lehkhabu meuh chu chhuichian leh zirchian a khap tlat si! Hei hian thil chiang tak a tilang a, chu chu; Bible hi Pathian thawkkhum anilo va, a chhunga inziak Pathian hi a awmlo bawk animai a ngem tih zawhna a siam a. Chutih rualin Pathian thawkkhum nilovin mihringin a mihringpuite a thuhnuaia a dah nana thuziak, inbumna, Khawvel mihring finna sang zelin mihring ziak mai ani tih a hriatchhuahloh nana hman hmana dawt hmanga alo fuihpawrh lawkna thawnthu ngaihnawm leh zirchian dawllo tak ani ngei ang!!


Reference 

1. William Barrett, Irrational Man (Garden City: Anchor Books, 1962), pp. 92-93.
2. Quoted in Barrett, ibid., pp. 94-95.
3.  Tertullian, The Prescriptions Against the Heretics, quoted in Classical Statements on Faith and Reason, edited by L. Miller (New York: Random House, 1970), pp. 3-10.
4.  Quoted in Walter Kaufmann, Critique of Religion and Philosophy, pp. 305-307. (First printed 1958.Reprinted by Harper Torchbooks, New York, 1972.)
5. Nathaniel Branden, “Mental Health versus Mysticism,” The Virtue of Selfishness by Ayn Rand (New York: The New American Library, 1964), p. 37.




Pathian nature hian 'Pathian a awm' tih a tibuai zawk em?

Pathian nihna leh zia, Bible ami ngei kan la chhuak a, chumi hmang chuan a inkalhna kan sawi mek a, Christian ten Agnostic laka an tlanchhiatna mai alo nih theih zia pawh kan ziak lang bawk a. Chu an rindan ngei ngei- Pathian ziarang leh nihna chu an sawifiah zawh takloh dan leh agnostic tluk leka an chhuah dan pawh kan sawi tawh a. Tunah chuan chu ngei chu ‘50/50’ bias leh tanlam nei hauh lovin han chhuinawn leh sak dawn teh ang. Chung anihna leh ziarang chuan Pathian chu a awm zia a tichiang nge, chu ngei chuan amah leh amah a awmloh zia a intifiah mai zawk dawn ni.
Philosophers Michael Martin leh Ricki Monnier ten Logical Argument hmanga Pathian awmloh zia an tihfiahna dan hrang hrang han en hlawm dawn teh ang:

-              Pathian tih thumal atanga a awmloh zia fiahna
-              Sual lo awm ve rikngawt atanga a awmloh zia fiahna
-              Christian doctrine atanga a awmloh zia fiahna
-              Ziarang hrang hrang a neih te atanga a awmloh zia fiahna
-              Ziarang pakhat chauhvin pakhat dang amilh theihloh atanga a awmloh zia fiahna

He thil hian Christian philosopher te’n a Pathian awmzia an fiahna zawng zawng awlsam leh rintlak takin a paih thla a tih theih ang. Theih bik leh nger bik nei miah lova fiahna hi hniallet harsa tak ani bawk, mahse a game emaw a thumal awmzia chai lai thlak anih ngawtloh chuan thudik leh hnial rualloh zawng a ni. Hetiangin-

Engkim enkawltu ah Pathian hi awmze neilo a ni:
1.            Bible atang Pathian chu engkim chunga ropui leh tha ber tih a ni a.
2.            Thatna chu thil diklo engkim hliah khuh tu a ni a.
3.            Chuvangin Pathian chu engkim tha tak leh dik taka vengtu a ni;
4.            Mahse thatna a enkawl hnuaiah chuan natna leh hlauhawm tinreng a awm si!
5.            Ropui leh tha ber enkawlna ah natna leh chhiatna a awm si chuan
6.            Chu chu ropui leh tha ber anilo tihna a ni ang!
7.            Chuvangin chutiang Pathian chu a awm tih nen a inkalh tlat a
8.            Chu Pathian chu a awmlo tihna ani bawk ang..1

Problems of Evil- hian Pathian awmloh zia a tilang:
1.            Pathian ziarang leh nihna ah sual hi lo awm ve ta se,
2.            Chu chu Bible a Pathian ziarang leh nihna nen a milh thei lo.

Tihian entirna siam zui ang,

Siamtu(Creator) famkim leh sawisel bo a awm theilo:
1.            Bible atang chuan Pathian hi famkim leh sawisel bo ani a.
2.            Universe hi a siam bawk a.
3.            Famkim leh sawisel bo anih avangin Universe pawh chu famkim leh sawisel bovin a siam ngei tur a ni.
4.            Mahse Universe chu famkim leh sawisel bo ani hauhlo mai!
5.            Chuvangin Pathiam famkim leh sawisel bovin famkimlo leh sawisel bo lo Universe a siam thei lo va.
6.            Chuvangin tiang Pathioan hi a awm lo.2

Hriatphak rualloh Pathian hi khawihmuna awm ani theilo:
1.            Bible atang chuan Pathian chu hriatphak leh sawifiah phak rualloh a ni a( Space leh time ah a khawsa lo tihna).
2.            Bible ah vek Khawihmuna Awm a ti bawk a.
3.            Hriatphak rualloh hi Khawihmuna awm erawh ani thei hauh silo!
4.            Khawihmuna awm anih chuan hriatphak leh hriatchian phak ah a awm tur ani si.
5.            Chuvangin Hriatphak rualloh hi ‘Khawihmuna awm’ a ni thei lova.
6.            Chuvangin hetiang Pathian hi a awm theilo.3

Minung(person) hi Thlarau ani theilo:
1.            Bible a inziak dan chuan Pathian chu thlarau a ni a, tisa thil anilo.
2.            Bible doctrine ah thung chuan Pathian chu minung(person) a ni a.
3.            Minung(person) chu taksa leh tisa thil ani bawk si.
4.            Chuvangin hetiang minung(person) leh Pathian ni bawk hi a awm theilo.4

Awmze neilo thumal ‘Engkim tithei’:
1.            Pathian hian a chawi zawhloh lung a siam theih chuan, amah chu ‘Engkim tithei’ anilo tihna a ni.
2.            A chawi zawhloh lung a siam theihloh bawk chuan, amah chu ‘Engkim tithei lo’ tihna bawk a ni.5

Heng I han ngaihtuah a I han chhiar hian enge I ngaihdan le. Philosopher tam tak anlo inhnial tawh thin a, rinhlelh ruallohvin a dik tih an hai lo. A ringhlehtu awmchhun te lah chuan Pathian ziarang leh nihna thumal chu a awmzia thlak danglamin inhnialna anla chawkchhuak leh fo va. Tun thleng anla inhnial zuileh ta zel anih hi. Mahse, ngun taka en chuan hnial ruallohvin he Pathian awmloh zia lantirna tanhmun hi a dikin a rinawm em em a ni.

Reference 

1. Douglas Walton, "Can an Ancient Argument of Carneades on Cardinal Virtues and Divine Attributes Be Used to Disprove the Existence of God?" Philo 2, no. 2 (1999): 5-13; reprinted in Martin and Monnier, The Impossibility of God, pp. 35-44.
2. Theodore M. Drange, "Incompatible-Properties Arguments—A Survey," Philo 1, no. 2 (1998): 49-60; in Martin and Monnier, The Impossibility of God, pp. 185-97.
3. Ibid.
4. Ibid.
5. J. L. Cowen, "The Paradox of Omnipotence Revisited," Canadian Journal of Philosophy 3, no. 3 (March 1974): 435-45; reprinted in Martin and Monnier, The Impossibility of God, p. 337.


Thuthlung Thar chhui zauna

Tehna diklo theilo va ngai Thuthlung Thar hi tanlam nei lovin han chhui zui dawn teh ang. Ti em em a rilru fim taka hriatthiamna leh rinna inpelhsawlha ngaih anih tak si chuan ramri pel luiin anihna tak tak tlem a zawng sawilang ila. Adang zawng chu a chhiartu kutzal ah tla teh se.

Hriat theuh angina Thuthlung Thar chu Thuthl loung Hlui atanga piang a ni a, a innghahna bulphum pawh inang tura ngaih a ni bawk. Chutiang chiah chuan thildang mak vak awm lovin Hmeichhiain pasal a neih hmaa fa a pai thu te, chutiang hmeichhia fa nei chu diklo tak pawha tihhlum tur ani tih te a chuan kilkel laiin, chutiang tuar tur chu Mari ngei hi ani tih hai rual ani lova, chutiang mi lo nei duh mipa Josepha pawh hremna inang pek ngei tur anih zia pawh a chuang kil kel bawk.

Engpawh nise, Mary emaw Josepha hi a taka awm ngei an nih leh nihloh lam sawi ani dawn lo. Hmun hrana thilthleng sawi zawm pawh a ni thei a, chu aimah chuan Isua chungchang hi thawnthu phuahchawp ani mai a ngem, tih lam chhui chiang teh ang.

Mari’n pasal hual a nei a, mahse an inneih hmain a rai ta mai si. Tichuan Vantirhkoh abula rawnin lar chuan, “Hlau suh Mari, Chungnungbera thil tihtheihna chuan a hliahkhuh ang che” arawn ti a. Tuman an hriatpuiin an hmuhpui ve lo. Tun ang huna thil thleng ni ta se, chu Hmeichhe rai ta mai, a raina mipa lah an hriatloh chuan Pathian laka a fa, Thlarau Thianghlim rai tir, a awmpui zui tur tih rawn sawi ta phawng phawng se, chuta karah Vantirhkoh ngei abul ah alo lang thin ani tih sawi bawk se, a pasal hualin a awi a ngem? I awi a ngem? Mipuiin an awi a ngem? Mahse hei chu I awi a, I thenawm emaw Sakhaw danga thilthleng erawh I awileh duh silo tiraw.

Chutakarah a pasal hualin Puithiam hriatpuina tel lovin a nei ta zel bawk a(Puithiam hmaa an inneih thu Bible ah a inziak miau heklo). Ngaihtuah chian chuan he mite pahnih inkarah hian mipat hmeichhiatna anlo neih tawh avang a rai, mahse Judate dan leh dun hlauh avang a thawnthu an phuahchawp a ang lek lek mai! Chutih rualin an thawnthu hriat sa Roman ho Pathian thawnthu Jupiter leh Leda emaw Jupiter leh Europa anga an inphuah te pawh ani mahna. A chhan chu an hunlai Roman Sakhaw Pathian thawnthu nen a inang miau si a!

Mak tak maiin Isua chanchin hi kum 33 chhungin kum 2 tawp lam chauh ziak a tam zawk a. Chu pawh ram khat ah, hmun in ang tak tak ah, hun khat ah, thilmak tihna hmun inhnaih tak tak bawk. Engkim mai kha ram pawn lamah engmah a thlen thu ziak ani lova, chuvangin lemchanna tual duhawm tak, a phuahtu lah hriatna zau vak lo, ram khat baka thilthleng ziah belh tur hrelo khawpa hriatna pachhe tak ani ngei ang. Tiang Khawvel hmangaihtu, Khawvel mihring chhandamtu nia sawi si kha ram pakhat chhungah a teikual a teikual dawn em ni le!

Chanchin Tha ziak han enkual ila, an inthurual lo em em mai hian Isua thawnthu hi an hrechiang lo vek em ni a tih theih a. Anihloh vek pawn mita hmuhpuitu an nilo tihna ani ang. Thenkhat anlo inthuruallohna hian Isua thawnthu hi a ti awiawmloh em em a. Thenkhat lo inthurual pawh nise, avaiin a awiawm ta vek e, tihna lah ani heklo. Chung Chanchin Tha ziaktu nia sawi te chu Mathaia, Marka, Luka leh Johana te an ni.

Mathaia hian Isua thlahtute atang bul a tan a. Luka ve thung chuan bung 3-na atang Isua thlahtute arawn ziak lang ve thung. Mahse, an inthurual lo em em mai si! Mathaia ziak ah Davida atang Isua thleng chhuan 28 a ti a, Luka ve thungin chhuan 43 a ti mauh mai! A ho miah lo, hetiang lutuk taka Isua thlahtu an hriatdan inang lo hian a lehpek ziak zel pawh thil rinawm tak anihloh theih zia a tilang chiang em em a. Khawi nge dik a, tunge dik zawk pawh hriat a harsa sawt tawh dawn a ni! A inang lai awm bawk mah se, a inang lo lai a awm bawk a, chu chuan an dik ve ve tih erawh a tifiah lova. Chutiang teh nuai anih chuan ‘Thlarau Thianghlim hrin’ tih meuh pawh chu rin a har tawh fu zawk lo maw! 

Matthew                                    Luke
1 Christ                                   1  Christ
2 Joseph                                2 Joseph
3 Jacob                                   3 Heli
4 Matthan                              4 Matthat
5 Eleazer                                5 Levi
6 Eliud                                    6 Melchi
7 Achim                                  7 Janna
8 Sadoc                                  8 Joseph
9 Azor                                      9 Mattathias
10 Eliakim                           10 Amos
11 Abiud                              11 Naum
12 Zorobabel                     12 Esli
13 Salathiel                        13 Nagge
14 Jechonias                     14 Maath
15 Josias                             15 Mattathias
16 Amon                              16 Semei
17 Manasses                      17 Joseph
18 Ezekias                           18 Juda
19 Achaz                              19 Joanna
20 Joatham                        20 Ehesa
21 Ozias                               21 Zorobabel
22 Joram                             22 Salathiel
23 Josaphat                       23 Neri
24 Asa                                   24 Melchi
25 Abia                                 25 Addi
26 Roboam                         26 Cosam
27 Solomon                       27 Elmodam
28 David                              28 Er
                                                29 Jose
                                                30 Eliezer
                                                31 Jorim
                                                32 Matthat
                                                33 Levi
                                                34 Simeon
                                                35 Juda
                                                36 Joseph
                                                37 Jonan
                                                38 Elakim
                                                39 Melea
                                                40 Menan
                                                41 Mattatha
                                                42 Nathan
                                                43 David

Tichuan Heroda’n Juda rama naupang kum 2 hnuailam zawng zawng thah chimih a tum ta a. A that ta ngei bawk tih Bible chuan a ziak a. Mahse Rom chanchin ziakna ah ziah lan ani em le! Nge, thup bo ani zawk. Tin, he insuatna ah hian Mary leh Josepha hnenah Vantirhkoh a inlar thu leh insuatna an pumpelh tih ziahlan a ni a. Mahse a laizawnnu fapa Johana kha enge a chanchin ni ta zel ziah a nilo. Vantirhkoh khan a hrilh ve lo em ni. Nge, mahni remchan danin anlo tlanchhe lawksa. Tlanchhe lawksa turin insuatna thleng tur kha puanzar ani dawn hauh silo a, hriatlawk theih lah van i suh. An suat hmaih nge, he thawnthu ziaktu hian Isua chanchin tih ngaihnawm a tum luatah Rom sipai khan nausen kum 2 hnuai Johana kha a theihnghilh tir ta pek ni, a len hnuin alo lang nawnleh tlat mai!

Isua’n rawng a bawl tan ta. Man ani a. Mathaia a ziak a buaileh ta nak mai. Apostle zingah khan Isua kha an man a, an hruai thleng zui fal bik tu kha Petera a ni a(Matthaia 26). Tah chuan Petera ngei an chhuahchhal pawh khan Isua a hmelhriat ngailoh thu a sawi kha. Matthaia hian Isua a zui ve silo va, engtin nge Petera tawngkam leh zawhna dawn te hi a hriat theih mai le. Chanchin Tha dang ziaktuten an ziak veleh ta hauh bawk silo nen. An thu hriat te hi ava inang ta lo hlawm em! Chutih rualin Matthaia ziak tia hriat thin hi Matthaia ziak nilovin Petera ziak zawk ani mai lo maw. Lo ni pawh nise, tinge Chanchin Tha dang hian an ziak ve miahloh le!!!

Tichuan Isua chu khenbeh alo ni ta. Matthaia chuan “Chawfak hun achin behliang mun hun thlengin khawvel alo thim ta a(Matthaia 27:45)” a ti a. Bible Commentaries ho hrilhfiah dan a inang ta tlat lo mai; Meyer’s NT commentary chuan zing dar 9 ah khenbeh ani a ti a. Geneva Study Bible ve thung chuan zing dar 9 atang khua a thim tan a ti ve thung. Chutih laiin Cambridge Bible for Schools and Colledges ve thung chuan chhun dar 12 atang tlai dar 3 thleng khua a thim a ti. Heng ho pawh an lo la inlungrual lo leh zel pek anih chu!

A engpawh chu nise, ‘khua a thim’ tih ziak a ni a. Tin, Temple puanzar a mawng thlengin a thler tla a, lir a nghing a, lungpui a khi chat a, thlan tea lo inhawng a, mithiamhlim thi tawh te anlo tholehin khawpui ah te an kal a, mi tam tak hnenah an inlar thu ziak ani zui.

He ziak hi ropui hmel zetin lang mah se Marka hian alo hre ve miahlo nge ni, a ziak tel ve duah lo. Lirnghingin a sawi ve lo nge a ziak tel miah lova. Lungpui khi chat lah tuemaw tawngka atang mah a hre lo animahna, a ziak ve miahlo bawk a. Thlan inhawng te, mithi tholeh ten mi tam tak an va tihthaih thu lah chu hre awm tak a nia, mahse a hre ve miahlo nge a ziak tel veleh lo bawk. Chutiangin Luka pawn engmah a hre ve lo, Johana pawn engmah a hrelo! Matthaia hian a pawimawh em avang a lo ziak tel nita hlauh se ala tih theih. Mahse Lirnghing kha a englai berah nge a pawimawhna ni ta ang, ngaihbel tur vang tak a ni. Temple puanzar thler erawh Commentaries ten ngaihbel an nei tih chu hairual lohvin hriat hnu a ni. Mahse Thlan inhawng leh mitthi tholeh te, khaw chhunga mipui tam tak an hmuh kha enge a pawimawhna ni ve ta ang. A pawimawhna lai tur ber awm ang lah chu chiang takin ziah lan a ni bawk silo. Chanchin Tha an va hril darh em ni ang? Chulah ziah lan a nilo, a pawimawhlo anih hmel. Taksa thawhlehna chungchang entirna ni dawn ta se, eng taksa puin nge an thawh a, saruakin an tholeh(Edi leh Adama sual hma khan saruak an ni kengkung pek a) nge kawrfual var hain an tholeh, an hliam leh pem te ala awm reng em, an taksa peng kimlo lai te kha a ngai ngaiin an thawhpui em, an taksa tawih mek te kha a ngai ang angina an thawhpui em ni ang? Hei pawh hi a pawimawhlo ani chek ang, engmah ziah zau leh an thiltih ber ziah lan a ni lo bawk! Mithianghlim tholeh ta te hming lah ziah tel anilo, a mithianghlim lai lahin pawimawhna a neilo leh der mai!

Hei hian he Isua thih laia awm ve annilo vek tih a tilang a. Tin, Chanchin Tha ziaktu Matthaia, Marka, Luka leh Johana hi Isua thawnthu ziaktu lah an nilo tih a tichiang em em bawk.

Lung kerkuak thlan(sepulcher) ah chuan Isua an dah thuin Matthaia chuan a chhunzawmleh ta zel a. Tin, zirtirte’n Isua ruang an rukloh nan Puithiam ten Rom sipai ven tir a, thlan lung pawh chu char nghet tlat turin an ngen a, an ti ta reng bawk. Mahse Chanchin Tha ziaktu dang te bawkin Vengtu Sipai chungchang te, Thlan lung char hnan te, engmah anlo hriatpuiin anlo ziahpui veleh peklo tlat.

Tichuan nithum ni hmasa ber chuan a Thlan tlawhtu an awm thu Matthaia chuan a ziakleh ta a(Matthaia 28:1). A hun a sawidan chuan “Vartian(dawn)” a ti a. Marka ve thung chuan “Ni chhuah det det(sun-rising) a ti a. Luka vet  hung chuan “Khua la thim lai si(yet it was dark)” a ti kulh thung. A khawi ber hi nge rin tur ni, an inthurual lo nuai mai si. An inthurualloh zia lanna dangleh pakhat chu Thlan va tlawhtute chungchang ah anileh bawk a; Matthaia bawk chuan “Mari Makdalini leh Mari dang” nen an kal thu a ziah laiin Luka chuan “Mary makdalini, Joani leh Jakoba nu Mari” a ti ve thung a. Johana lahin “Mari Makdalini” chiah a sawi ve thung si. 

Matthaa bung 28, chang 2 na ah lut tla zel ang. “Chuti chuan lir nasa taka lo nghingin van atang Vantirhkoh alo chhuk a, Thlan lung chu lum sawnin achung ah a thu a” tih a ni. Chanchin Tha ziak dangah Lirnghing an ziak veleh ta lo. Vantirhkohvin Thlan lung a lum sawn leh achung a a thut thu pawh. Marka chuan Vantirhkoh thlan chhunga awm leh a dinglam sira a thut thu chu a ziak ngei a. Luka erawh chuan pahnih an nih thu leh an din thu chiah a ziak a. Johana erawhin an pahniha an thut thu te, pakhat zawk Isua ruang lu lamah, pakhat zawk Isua ruang ke lam ah.

Chhunzawm zel ang. Matthaia chuan Vantirhkoh Thlan lung chunga thuin Mari te pahnih hnenah a tho tawh thu leh an kalbo nghal thu a ziak a. Marka erawh chuan Thlan lung inlum sawn sa an hmuh thu te, a chhung dinglama Vantirhkoh lo thu leh an inbiak thu a ziak a. Luka ve thung chuan Vantirhkoh pahnih din thu chauh a ziak. Johana chuan Mari Makdalini lo be tu chu Isua anih thui a ziak ve thung!

Tunah chuan Court chhungah eng ziak hi nge dika rintlak ber I han khaihkhin dawn teh ang. Mahse khaihkhin hmain a thu petu Pathian hi puh hmasak a chi hmel a. Diklo theilo, Pathian dik leh felin a thawkkhum tih a ni a. Mahse a inkalh ta nei nuai mai si. Han ngaihtuah chiang ta ila, Pathian engkim enchhuaka hre vek hian tiang thu inkalh leh thu inhmulo vek hi ama pek leh a Tharau puihna hmanga a ziah tir maw ni ang?? Nge, Pathian thil paizam tak alo ni zawk. Tin, hei hi diklo theilo tehna Bible, ringtuten NUNNA BU an tih chu a ni ang maw! Khawvel zawng zawng hmangaiha mahni nunna hial pawh hlantu chanchin chu tiang thu inhmulo lutuk thawnthu mai hi maw lo ni ta mai le! Hetiang teh nuai chuan Pathian nihna leh zia zawng zawng pawh hi rin ava har ta em! Isua meuh pawh chu a awm ava rinawm ta lo em! Tiang thu inkalh lutuk hi ring turin minla tizui ang maw! Chu chu engmah sawibuai lova ring tawp turin kan la inzirtir zui ang aw! Fel fai leh dik takin Engkim titheia leh Khawihmuna awma hian a ziah tir mai theilo em ni! Hetiang ziah tir tu Pathian hi a awm thei dawn em ni, engkim luang chhuaka thim pawhin a khuh zawhloh engkim titheia khan tiang thu buaichuar lutuk leh inkawkalh lutuk hi mihring NUNNA BU ah min pe ang maw. Hnai lo ve, tuman min pe lova, Pathian pawn min pe lova, Pathian lah a awm heklo bawk a, mihring thawnthu phuahchawp mai mai ani zawk!

Hei lo pawh thu inkalh tam tak, thawnthu phuahchawp mai leh mihring Pathian thiltithei tak hmuhtheihloh thlarau awmpui nilovin an ziah anih chian zia tihlan tur tam tak a awm. Chu chu sawi vek sen a nilo. Chuvanga Creed hrang hrang lo chhuak ta pawh a tam a. Inhrilhfiah siakin Theology tam tak a piang a, argument tam tak a piang a, Commentator tam tak lo chhuakin Commentaries tam tak alo piang a, an inhnial a, an inhnial tawp lo anih ber hi. Atheist te beih ngai hauhlo pawn Christendom buaina hi a nasa em em a! An inhal hlum a, an indiriam a, an inhmusit a, an indeu a, an inhrek a, an inthat a, thisen tam tak a luang ngei ngui anih hi. Sakhaw dang nena an buaina chu sawiloh, mahni chhungkua(Christianity) pawh thukhat vaw theilo. Chanchin Tha ziaktute meuh pawh thukhat vaw thei chuang lo! Hetiang Pathian hi a awm anih ngai chuan a nunrawng ve tlawt ang, a thatchhe ve thlawt ang. A awm miahlo anih chuan, tiang Pathian awm anga ngaitu mihring thluak hi Sakhuana hian atna mai ah a siam a. Khawvel chawkbuaitu mai a ni a tih theih bawk ang!



RAMHUAI LEH KEINI

Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...