Saturday, 6 April 2019

PA MIN TI NGAWT ANG

Zan dang ang bawkin inkhawm turin chu veng chu kan chhuahsan a. Kan chhuak hma bawk a, vanneihthlak takin dar rik zet hma chuan ṭhian te in ah kan lut kawi a. Inhmuh a khat bawk a,  ka ṭhiannu chuan thingpui in phawt a, Biakin pan rual turin min ti zui a. In bul mai chu Biakin a nia, dar pawh a la ri lo.

Chutia thingpui sen hang kan nghah lai chuan thingpui chu tuemaw kut no tak hian arawn keng tih ka tarmit phen aṭang ka hmu ta. Ngaihsak lo taka midang min biakna ka chhan pah chuan thingpui chu ka la a. Mahse alo sa lutuk tlat,
"awi- ah”tih pahin min petu hmel chu ka han bih ta thuai a. Khai leeeee……!! Kum 5 single tawh ka nihna kha ka Thluakin a thlifim hman lo, hmul-thi a ding sung sung mai a nih chu! “A sa em, ka tihpalh lutuk aw”arawn tih lai te chuan matheilova tihdanglamin ka awm ta em ni, “Lalpa, tunge i nih?”tih mai ka duh rum rum mai nia mawle.  Thawklehkhatah a zûnah ka uai nghal hnawp a. A hming hriat ka va châk êm. Chutia min kalsan leh lai te chuan a ke pen tin leh a mawng bawr insâwi dân te thleng khan tun hnu hian ka theihnghilh thei lo chu a nih hi!
Inkhawm turin kan lut dawn. Ka hmuh hmasak leh hnu hnun ber a ni ang tih ka hlau a. Engtin nge ka insawi luh ang tih chu kross thu aiin a lang lian zawk a. A fal a bawhzui a hrilh keuh keuh turin kan veng a inang lo a, hriat pawh kan la inhre ngai  der si lo. 
A zûnah ka uai tawh avângin kan hla sak te chu Lengzem ni ta vek hian ka hria. Inkhawm lai lai chuan ka chhuak a. Plan tal nei ang tiin ka ṭhiante ho phone turin zunin phenah ka dil fal a. Mahse ṭhianpa  Siamtea be dawn ila, inti fa nei tak khan nula lam min sawi pui duh dawn der silo a, ka be peih bawk silo. Thianpa Chhuana be dawn ila nula ai chuan aritmetic velah bak min luh pui ka ring bawk si. Zomuana lah vawikhata nula pathum kawp lai mek a ni si a, ka tan a pawi ka hlau leh bawk si. Tihngaihna a awm ngang silo, 'Jehova-Jhire(intum chawp Pathian)' tih pahin ka Plan ho chu Biakin chhung ka luh pui leh ta chawt mai. Ban vat vat ka châk, mahse ka huphurh bawk si. Lal Biakna kan sawi tur te pawh  ..RAMTE… tih aṭanga tan tawh mai ka duh a ni!
Ikhawm chu kan bang ta. Ka bulah chuan ka thiannu chu a rawn kal a, thinphu dup dup a ka lo nghahlai tak chuan "I thlah dawn nia”min rawn ti a le. Ka va lawm em! Tichuan thlah turin an inlam chu kan pan dun hnak hnak a. Sawi tur ava vang êm! Rilruin 'Lalpa min pui rawh, min pui rawh' tih chu Elija meipui koh thlakna anga tâk ṭha kek kawkin ka chham zuah zuah a. Ka sawi chhuah chhun lah chu, "Kan chhungkaw zat i hria em?", "Kg eng zat nge ka nih i rin?",  "Chaw ka heh hmel em?", "Ka ek laiin ka zai ṭhin i ring em?" tih te chu ka tum vang pawh niloa ka sawi te an la ni zui! Ngaihzawng la nei ngailo ta chu mahni pawh kan insawi bo lek lek dawn a lawm le. Riruin "ka ṭhianpa chuan  sawi tur a hre ngawt ang mawle”ka ti bul hmuk.  Kha tih laia ka rilru awm dân kha hria se min va khawngaih dawn teh lul em!
Ani thei tawh ngang lo, an in thlen hma kawng kual kan thleng dawn ta. Sawi hun a ni tawh. Ka huaisenna zâwng zâwng sawm khawmin ka insang mar  a, "Mapiang, manchester united tâna chakna goal ka thun hma chu ka hmangaih reng ang cheka ti ta ale…!! A zak lutuk chu a sen ṭawn ṭawn hian ka hria, a kawr hmawr pet fat fat chung chuan "Lt, keipawn Vanlalduata inbuan a  ka hneh hma chu ka hmangaih reng ang chetiin min han chhang let ve ta! Chheiraw khaih!! Nuam duh ngei mai. Ka rilru neuh neuh chuan “Pa min va ti dawn êm" ka ti a.
A thawh  hnihna  atan  mi  tihloh dan pawh a ni bik lo tih pahin a hmui sen no tak mai chu ka en reng a. Fawh hi a cho hliah hliah. Lungphu lah chu Chrismas zan lengkhawm tui vanglai tak ang maiin a ri nawn tlut tlut mai a. Chutia pawisawilo hmel duhawmnaa khat Kherolai tura ka kun hniam mek lai chuan Upa Chuailova te nupa  inkhawm bang an lo lang thut. Kan boruak an ve hre chiang kher em! Kan tih tur min ṭhulh tir vek chiang hle a!  Chutia kan Upa hote nena ka nih tak nuai avângin a dik thei tawh lo, ngaih ṭha leh nui sen sen pah chuan bye bye kan inti a, mahni inlam ve ve pan turin kan inher ta a.

"PATHIAL THILTIH MAK(MIRACLES)" HI A AWM CHIAH EM?


"Scientific research rêng rêng hi Khuarel dân (Laws of nature) hmanga teh leh mihringin kan zawh tlat a ni a. He thil avâng hian Scientist ṭhenkhat tân chuan ṭawngṭaina emaw Supernatural hmanga thilthleng ṭhin hi awi harsa tâk a ni.”
—ALBERT EINSTEIN (1879-1955), Biography Of Albert Einstein: The Human Side

Article dang ka siam tawh te in en a inlo chhiar tawh a nih chuan Christian Theology leh Bible te, a chhunga Pathian te hi a rintlakloh theih zia leh a awm theihloh dân chu inring kherlo a nih pawn inhre ve hrim hrim tawh a. A huai deuh te inawm chuan inchhiar zuina tham tak pawh a ni ngêi ang. Tun tumah erawh chuan 'Miracles'  chungchang kan sawi thung dawn a ni. 

Thuhma
Ziah tawh angin tunlai ringtu tam tak hi chuan awmze nei a Pathian awm theihloh zia Evolution leh Cosmology aṭang an ngaina lova. Chu ai chuan an nitin nun chu Pathian thiltihtheihna mak a khat nia ngai zawkin rinna ah an innghat a, a chhan chu Thlarau Thianghlim awmpui a, chu chuan chenchilh a, an hlimna ber pawh siam sak tu niin an inngai a ni.

Tin, Pathian awm leh awmloh zawhna hi ṭullo tâwp leh ṭangkai miah lovah ngaih a ni bawk a. A 'awm' tih chu sawi buai ngailovin Thlarau Thianghlimin an thinlungah a tichiang, an inti ṭhin. Chutakarah 'mi a(intifing an tih te)'  leh 'thlarau bo'  an tih te chu an rinna ang pawm lo tiin an lainat en a, a chhan pawh anmahniah tinungtu a awm ve lo niin an ngai a ni. Nitin nunhona ah thilsual an ti anih pawn Thlarau in inchhirna a siam a, simna thinlung alo pe leh mai ṭhin, niin an inzirtir bawk. Hei hi Thlarau Thianghlim sal nihna ani mai lo em ni? Nge, hei hi 'lungnona(emotional)' kan ti zawk dawn? 


Christian Fundamentalists ho ngaihdan ah Emotional hi Pathian hnathawh angin a lang thei tlat. An rin anga alo thlen nasat pauh leh thil dik zanlo pawh lungnona chuan an rinna a tipung tual tual mai ṭhin. Entirnan, Damlo thi ṭep tawh, a damdawi eiin awmzia nei tawh lo an ṭawngṭai a, alo dam tak avânga an rinna pung sawt ṭhin leh, "Pathian hi alo awm ngei a ni" ti ta hi an tam. Chu chu Emotional hmanga Pathian biakna leh Pathian a awm ngei e tih ngaihdan lo pian theihna chu a ni. 

Hetiang ngaihdan leh Christian- ten Pathian a awm zia an fiahna hi thuhmun leh thudik a nilo thei lo. Mahsela hriatreng tur chu mahni(mi pakhat bik) chhungril lungnona aṭanga lo piang mai a ni a. Lungnona(emotional) hmang vek hian mimal tin hian ngaihdan kan nei a, a fin khawm a, Sakhua alo piang a, Pathian alo piang ta zut zut a. Hman ata tun thlengin Khawvel a Pathian hmuhchhuah hi sâng chuang alo ni ta!

Emotional vek hian Christiante chu Sakhaw dang aia dik bik leh an Pathian pawh Pathian awmchhun ngei niin a la rin zui tir fan a. An hriat miahloh chu Sakhaw dang ho hian Christiante Pathian hi dik bik awmchhun niin an ngai miahlo ve thung. Agora History ah a chiang hle; Indona alo thleng a, Sakhuana anga indonate alo thleng a, Greek Sakhua kha Judate leh Catholic khan an bei rawn a. A hnuah Catholic leh Juda an indo leh a. History dang kan bih zel chuan Catholic leh Protestant inhalhlumte alo thleng leh a. An Pathian ṭheuhvin pui bik niin an inngai a. An chak changin an Pathian awmzia tihlan nan an sawi cham chi ṭhin. Skeptic- ho huat zawng tak a ni, "Indona thianghlim ah reng reng Pawl tam apiang an chak a ni ngai e" an lo tih sak hial!


Miarcle Hi A Awm Chiah Em?
'Pathian thiltih mak(Miracle)' hi alo awm chiah em, tiin i inzawt ve tawh em? I inzawt a, a awm niin i ngai em? Chu chuan Pathian hi a awm ngei a ni, tiin ngaihdan i siam sak ve tawh che em? 

A chang chuan Kohhran pungkhawm ho chuan Hospital a damlo awm mek te damna atân an ṭawngṭai sak ṭhin a, an dam a, Pathian thilmak tih tiin a awm ngei zia an sawi fo ṭhin. Chu chu tupawh kan hre vek bawk. Ṭumkhat mi pakhat hnena a ngaihdan min hrilh pawh- Putar pakhat damlo, a natna an hriatchhuah theih si loh, a damdawi ei awmze nei tam lo bawk a awm a. Chumi chu an ṭawngṭai avânga a dam thu leh Pathian a awm ngei e, tih alo rin tâk dân min fah luam. Damna a chang a, a lawmawm tak zet. Mahse! Mahse ṭawngṭaina hmanga damna chang a nih chuan chu chauh chu damlo dam nana an ṭawngṭai ani ta em ni? Khawvel pum dam nan an ṭawngṭai ṭhin ani lo em ni? Damlo te tan Ringtute hian zantin an inkhawm a piangin 'ṭawngṭai pui ngai' ah an telin an ṭawngṭai sak fo ṭhin a nih hi! Chung mite chu an dam em? An dam vek em? Engvangin nge a dam awmchhun avânga 'Pathian chu alo awm ngêi e' tih ṭawngkam hi hman ngam nge an nih! An ṭawngṭai sak damlo thi te hi a damchhuakte aia an tam tawh zia hi an hre duhlo zawk em ni. An ṭawngṭai sak avânga damte avângin 'Pathian a awm' an ti dawn anih chuan an ṭawngṭai sak damchhuaklote avâng bawk hian 'Pathian hi a awmlo alo nih ngêi hi' an ti duh chuang silo!

Hetiang hi a lawm Lope Hole leh Bias an sawi fo ṭhin chu. Entirnan, mi 50 thlan chhuahin Cancer leh Meizial inkungkaihna an chhui a. Mi 47 ten Cancer leh Meizial inzawmna an hria a, a bang mi 3 ten a inzawmlohna an hrechhuak bawk a. Chung zirna aṭanga mi 3 te zirchhuah bik chauh hmanga Cancer leh Meizial hi a inzawm love, kan ti ang hi a ni. Mahse hmaih a awm a, chu thil hmaih awm lai chu a ni Ringtu tarmit aṭanga hmuhfiah har bik êm êm chu! Sapṭawng takin,'counting the hits and ignoring the misses'  an ti a. A duhthusam thutlukna nena inmil chauh a ngaihven a, a kalh zawng thudik awm pawh a ngaihthah ṭhin tihna a ni.



David Mills Leh A Thil Tawn
David Mills thil tawn sawi ang. Kum 1993 khan a pa 'heart attack' in ICU ah a awm a, a thi dawn tawh emaw an tih laiin arawn damchhuak leh hlauh mai. Kohhran hote'n a email-ah "ṭawngṭai rah a ni e"  tih tein an thawn hlawm a. Mahse reiloah anu Hospital ah a awm a, a boral thung. Chuta chin a email ah ṭawngṭai pui a dawn thu rêng rêng a dawng ta ngailo. Heta ṭang ani pawn a Ṭha lam ah Pathian tihah an puh a, a Ṭhalo lamah Pathian an puh leh duh silo, a tih hial a ni. 

RAMHUAI LEH KEINI

Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...