Thuhma
Kum zabi 19 lai khan Telegraph kha a ṭangkaiin ramtina Intelligent-hovin thuruk inhrilh nan an hmang nasa em em a. Mahse thuruk mumal thup reng theih a ni lo a, thurûk phel darh thiam 'Codebreaker' an tih te an lo awm ve zel a. Anmahni hnehchhuh tuma bei ve reng ṭhin thu panngai thurûka siamtu 'Codemaker' an awm leh a. Mithiam, mifing leh Intelligent lama a ber te an ni. Chu chu Indopui Pahnihnaa ramtin in an chhawr bawk ber chu an ni a. German khan a sipai chakna chauhin ram a la duai duai ngawt ber lova, Codemaker a nei ṭha em em a. Tin, France Nepolean-a pawh kha chutiang bawk chu a ni ṭhin a. Britain, Poland leh America te pawh chutiang zelin. Hetia Codemaker leh Codebreaker te finna hmanga an inchaltuah avang hian chak bik an awm lova, tlawm bik pawh an awm tak tak thei lova. Mahse Code thar siam leh phelh tumna avang hian khawvel a Science hi alo ṭhang duang em em a ni tih loh rual a nilo.
Indopui pakhatna
Telegraph hmanga code inthawnin awmzia a neih takloh lai takin kum 1894 ah Guglielmo Marconi chuan experiment a bei ve ta a. A project pawh electric circuit chungchangah a ni. Reilo ah Telegraph anga wire ngai ve lo, Km 2 dana inbiak theihna si 'Radio' alo hmuchhuak ta a ni. A hnu zela an zirna chuan Km 3,500 a hla ah pawh a inbiak pawh theih tih an hrechhuah zel a. Hei hi a chhan chu kum 1924 a Scientist ten kan Lei(Earth) aṭanga Km 60 a awm 'Ionosphere' an hmuhchhuah kha a ni. Chu chuan signal kal bo lovin alo nam(bounce) let a, thamral lovin Ionosphere leh Lei inkarah a kal a kal a, atawpah midang tuemaw talin an lo dawng ta ṭhin a ni!
Radio hi Military war ah hman ṭangkai tumin khawvel ramtin mithiam an phu ta suau suau a. Khawvela hmang thiam hmasa ber pawl chu German ram niin he Radio hmang hian code pakhat 'ADFGVX Cipher', kum 1918 March 5 ah an lo peih ta a ni. Chu chu indopui pakhatna tawp dawn chho kha a ni nghe nghe. A bawhzui nan German chu Paris aṭanga Km 100 ah bu khuarin Radio hmangin thu an inthawn ta a.
![]() |
| ADFGVX Cipher |
Vanneihthlak takin France chuan signal an lo dawn ve avangin German code chu an lo hria a. Mahse Code chu hriatthiam(break) a ngai si. Georges Painvin, France pa rum rût mai chuan a rihna Kg 15 zet a hloh phahin German code ADFGVX chu code an(France) dawn aṭanga ni 2 lekah a awmzia a chhutchhuak ta mai a. Amah vang liau liauvin German pawhin Paris an thleng hman lo a. Ni 5 chhungin German ho um let an lo nih leh phah ta a ni!
![]() |
| Georges Painvin |
He tih hunlai hian France hian mithiam a ngah em em em a. Indona mual an luh tawhna ah an sipai ten an Codebreaker ho thluak chakna an chhawr nasa em em a. Ramdang hlauh pawh an nih phah reng a. Ṭhenkhat ziakah phei chuan German code maktaduai chuang an break vek a, heivang hian German pawhin Indopui 1-na aṭanga 2-na chhunga Britain Intelligent ho a hlauh tluk zetin France pawh hi an hlau a ni an ti ṭhin.
Hetih lai vek hian Britain pawhin Codebreaker ṭha mi an nei bawk a. Indopui 2-na ah pawh ramdang tan an tangkai em em a. United State pawn Codebreaker a nei ṭha. Mahsela indona muala luh ai chuan sawisaktu leh remna duhtu angin an lut ve duh lo a. German ho biak rem a, indona tih tawp theih niin a ngai a. Mahse alo ni awkawng silo! Hei hi Zimmermann Conspiracy lo inṭanna mai zawk alo ni, German ho lemchanna tenawm chu.
Zimmermann Conspiracy
America hi kan lo ngaisang a ni viau mai thei, a dikna lai awm. Mahse tihsual a neih chu chapona avanga ramdang a ring zo ṭhin lo hi a ni.
Britain in German ho phubalakna leh an pawnglak ṭhinna a hria a. Indona a puang a, ramdang a pui bawk a. Mahse America in Germany thiltih dan(block) a tum dan erawh Liberalization hmanga sawi rem pui a tum a. Anihna takah chuan remna leh muanna duh vang ni tho mahse indona muala awm lova Super Power neih duhna a ni mai awm e. Ṭhenkhat chuan pawi sawi lo American thalai an boral a hlauh vang niin an ngai.
Hei vang hian Germany nena an inkarah remna a awm theih nan German mi Zimmermann, an mi rin êm êm mai leh khawvel remna duhtu nia an ngaih nen inbiak rem theih niin a ngai a. An newspaper headline ah hial,
'Our Friend Arthur Zimmermann And Liberalization Of Germany'
ti meuhin Zimmermann chu remna sawipui theih ah an ngai a. Zimmermann, German pa erawhin fin khekrek a chhuah mai zawk alo ni.
A tum dan takah chuan Lawng Indona mualah America chu hnuh luh a ni. Mexico ṭan rualpui ah sawmin America chu chhimlam aṭang Maxico-in a bei ang a. Thlang lam aṭang Japan pawhin alo bei ve bawk ang a, America chu hneh alo ni mai dawn a ni, tih hi a tum rapthlak em em chu a ni!
Mahse chu mi tihlawhtling tur chuan Zimmermann chuan Telegraph ah Code a thawn a ngai a, chu chu America emaw Britain hian an hrethiam tur a ni lo bawk. A hrethiam awmchhun tur pawh Washington a German Ambassador leh Mexico a German Ambassador bak anni tur ani hek lo. Tichuan le, Zimmermann chuan a code chu Indopui pakhatna, varṭianah a thawn ṭan ta. Mahse Britain-in he ni hma daih hian an lawng CS Telconia chuan German tuipui kama an tuihnuai inbiakrukna alo tih danglam sak tawh avangin an message inthawn chuan loh theih lohvin Britain room 40-na, Intelligent rual ho awmna a thlen phah ta a ni.
German Telegraph hian a thawn tum dan takah chuan a hmasa ber ah Sweden ah kal hmasa ber se la, anihloh vek chuan America a direct nghal tur ani tih a ni a. Mahse Britain Telconia hian alo track hman avangin an pahnih a thu thawn hi Britain Intelligent alo thleng ve ve a. Room 40- an ah mualphona tawk turin Zimmermann Telegraph a awm ta vang mai anih chu.
Room 40- hi ṭhenkhat chuan kan hre tawh ang a; Linguists, Classical Scholars leh Puzzle Addict, Chawpchilha thluak hmang nasa em em ho awmna a ni a. An code hi Indopui pakhatna hunlai ngaihtuah chuan thil harsa tak ala ni a. Indopui pahnihna ah erawh hei ai hian an turu daih zawk leh nghal. An hunlai ngaihtuah chuan mi bawn tawp khawk anni!
Sawi tak angin he mi hunlai hian British Intelligent hian Codebreaker Montgomery, German theology thiam zet mai a nei a. Ani hian ahma in postcard pakhat 'Sir Henry Jones, 184 King's Road, Tighnabruaich, Scotland' address na alo phel darh tawh a. Chuta postcard chu Turkey aṭanga lokal a ni a, a blank(ruak) vek a, address erawh a hle si. Sir Henry chuan Turks ho saltang, a fapa hnen aṭanga a dawn niin a ring a. Chu chu Revd hian a han phel darh ta chu- 2Lalte Bung 18 chang 4 thu, "Obadia chuan Zawlnei sangkhat a hruai a, achanve ve ve in pukah a thukru a, chhang leh tuiin a hrai thin a" tih alo ni . A awmzia ni ta ber chu, a fapa in a pa hnenah a saltanna chungchin a ngaihtuahawm a nih loh zia a thawn rukna alo ni!
He Revd Montgomery ngei hi he Zimmermann Telegraph pheldarh tura tih a ni zui a. A thawhpui atan codebreaker tho Nigel De Grey pek niin reilote ah a thu tlang awmzia an hre ta nghal vat a. British Intelligent Admiral an hrilh a. Mahse a awmze dik tak hrechhuak law law se a ti a. A hnu reiloah German pa Zimmermann thil tum rapthlak êm êm chu an hrechhuak ta. A awmzia ah chuan Washington a German ambassador chuan Telegraph chu alo dawng ngei a, mahse German ral rel address hi security thilah thlakin Mexico a German ambassador ava thawn ve leh a. Tin, address thlakloh(a code dik a inziak zawk) pawh a thawn tel ve bawk a. Chu chu a tifiah turin Mexico a British agent- 'Mr. H' tih baka a hming an hriatloh hnen aṭang a dikna an finfiah nghe nghe bawk!
Mahse thil pakhat a la awm a. German war ah America a lut duh si lova, Zimmermann Telegraph thudik hi America hnenah hrilh ni tase Indona mualah Britain-in a sawm, tih thuthang diklo a awm palh an hlau va. Tin, America chuan hre ta se, German hovin an code chu a him tawh lova, a dang code ṭha zawk an siam leh mai hlauvin hrilhloh a ṭha zawk niin an hre bawk a. Mahse, atawpah loh theih lohvin America an beih hmain hrilh a ni a. Rin ang ngeiin America chuan Britain sawrkar a dem viau na a, ahnu ah a ngaihdan thlakin German sawrkar a dem zia a sawi leh ta zawk a ni. A hnuah Zimmermann lah chuan British Intelligent ho thuruk phel darh chu a dik zawk zia zam map lovin a sawi bawk!
Enigma Leh A Chanchin
German code phel darh theih zel anih tak avangin Radio leh Telegraph hmang a code ṭha zawk siam alo ngaih phah a. Chu chuan 'Enigma' hi alo hring chhuak ta a ni. Indopui pahnihna lai khan Britain chu German ho inbiak rukna Enigma ah an buai hle a. An inbiak ruk dan lah tûma hriatthiam rual loh ah an ngai bawk a. Han chhuichhuah rual ni pawn an ngai lo!
Enigma
ENIGMA chu German mi'n a duan a ni a. Machine a ni a, thumal pakhat hi hriatthiam rual loha tam adang tlukpui an siam a. Chu mi hrethiam tur chuan German sipai ho khan an zingah sipai hran an kawl leh vek bawk a. German sipai lubawk mai mai tana hriatthiam rual a nilo a nih chu!
![]() |
| German Enigma |
He khawl vang hian German sipaiin ram an la duai duai a. An inbiak ruk dân kha ram chak Britain meuh pawh ti luhaitu a ni. Hetih lai hian Poland ram chu German ho vo-na lakah an buai phili hle a. An hlauhna, finna leh vanneihna infuankhawmin 'Enigma' inbiak dân thuruk chu Mathematician Marian Rejewski a'n a hmuchhuak ta hlauh! An vanneihna bul ber zinga pakhat chu German mi leh sa, mahse German phiarrutu ni bawk Hans- Thilo Schmidt a'n Enigma blueprint Poland ho hnena a pek vang liau liau a ni.
![]() |
| Marian Rejewski |
Marian Rejewski avang hian Poland chu German lakah an lo ṭang ve ṭang ṭang theih phah a. Mahse German hovin an Enigma an thuam ṭhat ve zel avangin Rejewski leh a thawhpui ten an hrethiam pha meuh tawh lo a, mawngkaw tawpa ṭang nimahse Ber Thla ni 31, 1939 ah German lakah an tlawm ta a. An tlawm rualin Indopui pahnihna a inṭan zui bawk!
Vânneihthlâk êm êmin Poland hian German laka an tlawm hma kar khat velah British leh France chu inhmuh puiah a sawm a. British sawrkarin rei tak theih loh nia an lo ngaih kha a Blueprint leh Prototype a hlan ta rup mai a. British sawrkar an phu nasa! Poland hian a dinhmun a chauh tawh em avanga hrilh pawh an nimahna.
Tichuan British in German ho Enigma hriatthiam tumin hma an la ve tak tak ta a. Bletchley park, zabi 19 naa sakah bu khuarin Cambridge leh Oxford lama mithiam hovin hriatthiam tumin an bei ve ṭan ta a. A kalhmang an hrethiam zung zung a. Hei vang hian Britain chuan German ho beihna lakah ramdang a chhanhim fo a. Hriatreng tur chu British Codebreaker- ho hian an code hmuh hi sawichhuah khap tlat an ni a. Tin, an hmuhchhuah hi MI7 ah an pe chhawng leh ṭhin bawk a ni. Mahse ahma ang bawkin German mitthiam hovin Enigma an thuam ṭha ve zel si a. Buaina a awm leh ta!
![]() |
| Bletchley park |
Alan Turing
An buaina so san lai takin India a piang, Alan Turing chu King's College, Cambridge ah alo lut ve mek a. A luh ṭan tirh laia milar zirtirtute chu,
- Bertrand Russell (Mathematical Philosophy)
- Alfred North(Process and Reality) leh
- Ludwig Wittgenstein (Tractatus-Logico-Philosophicus)
te an ni. An thu khel ber pawh Kurt Godel a theorem lar êm êm 'Godel incompleteness' hi a ni a. Hei hi Alan Turing pawh hian a tûi hle a. 'On Computable Numbers' tih paper a ziak nghe nghe a. Chu chu tun thlenga mithiamte'n Consciousness chungchanga an thu lakna hnar ber leh, mihring leh Machine danglamna sawifiah nana an la hman reng ṭhin chu a ni a, 'Turing Test' an ti.
![]() |
| Alan Turing |
Kum 1939 ah Alan Turing hi British sawrkarin Enigma buaipuitu pawl Codebreaker ah a sawm ve ta a. A College kal laia a tuina nen a inzawm êm avangin a hrethiam zung zung a. A tawpah tuma'n an la siam chhuah loh Enigma code phel darh thei tur Machine 'Bombe' an tih chu a siamchhuak ta a ni! He ta hian German chuan 'thuruk' a nei thei tawh lo a. An tlawm duai duai anih kha. Hetih laia Japanese ho inbiak dan bik code 'PURPLE' an tih, US-in a phel darh dan pawh sawi chakawm zet a ni.
![]() |
| Bombe Enigma |
Indopui pahnihna a zo va, Uited Nation chuan Enigma neih a khap ta. Chutih rualin Britain in a Codebreaker, mifing leh thuruk engkim chhuichhuaktu ho chu ngaihṭha lo zetin a chhuah zalen a. A ṭhen hna dang a pe a, a ṭhen civilian mai mai nih duh zawk te an ni bawk. Mahse a fing lawr zual erawh a zuah hauh lo. Chu'ng zingah chuan Alan Turing pawh Computer siam chhuahna lamah thawk turin an ti a. Mahse mawi lo leh duhawm loh zet, a 'homosexuality' anpui kawp ṭhin a nihna chu tihbawrhban sakin Sawrkarin surgery a tih luih tir a, a 'Ching(impotent)' zui ta nghe nghe! Hei hian namên lovin Depression nasa tak leh Trauma turu tak a neih chhun zawm tir a. A tawpah a dram duh ber Snow White thu hnuhnung, "Dip the apple in the brew. Let the Sleeping Death seep through" a tih ang chiah khan a Apple ei turah Cyanide tûr phulin a ei a, kum 42 lek niin a boral ta a ni!
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)

.jpeg)
.jpeg)


No comments:
Post a Comment