Monday, 18 November 2013

The Physics Of Time


Kum BC 340 liam ta khan Aristotle, Greek mifing tia hriatlar em em chuan a lehkhabu 'On the Heavens' tih ah chuan Earth hi Solar system lai tak ah a awm a, Planet hrang hrangin an vir hual a. Earth hi a mum a, a zawl duai ni lovin- tih te chu a ziak a. A hunlai chuan Aristotle ngaihdan hian khawthlang mite thluak a suk sak nasa em em a. Catholic church pawhin thurin ah an neih phah ta hial reng a ni. A hnu fe kum 1514 ah Polish puithiam Nicolus Copernicus chuan Earth ni lovin Ni(sun) zawk hi Solar system lai tak a awm zawk a ni a, Earth leh Planet dang te hian an vir hual a ni, a rawn ti thung. Nimahsela Catholic church thurin nen a inkalh dawn avangin a puangzar ngam lawk lova, a thih dawn hnaih ah chauh a puangzar thung. A boral hnu hian Astronomer pahnih, Italian mi  Galileo leh German mi Johannes Kepler te chuan a sulhnu an rawn zui a. Kepler chuan Copernicusa ngaihdan chu tlema thlak danglamin Planet te hian awmze nei taka vir kual(circle) tawp lovin a sawl(ellipses) zawngin an vir kual a ni, a rawn ti thung. Kum 1687 ah Newton chuan an ngaihdan zul zui bawkin 'Principia Mathematica Naturalis Causae' tih bu a rawn chhuah zui nghal bawk a. Ani erawh hi chuan a hmaa mite zawng aia chiang zawkin Planet ten Ni an vir hual dan leh an vir hual chhan chu Gravitation(Hipna) vang a ni a rawn ti a, hemi avang hian Thla(moon) pawhin Earth hi awmze nei takin a vir hual a ni a ti bawk. Tin, engatinge Planet ten Gravity an neih chuan an inhipbeh mai loh tih pawh Mathematics hmangin Planet, Ni aia te te hian Gravitational force leh Repulsion force inzatin an nei a ni, tiin a chhang nghal.

Newton physics arawn lar tak atang hian zawhna tam tak alo chhuak nghal a. Planet pahnih te an inhnaih chuan anmahni a charges particles te chuan Gravitational force an siamchhuak ang a, Repulsion force aia anlo chak phei chuan kum khuain an awm dun reng mai dawn a ni. An inhlat viau erawh chuan Gravitational force aiin Repulsion force a chak zawk ang a, Planet te chu darkar tin mai an inhlat tial tial ang a, chutih hun chuan Universe hi a zau tial tial ang em? He zawhna chhanna chu Newton hmalam a mithiam te chuan Universe hi awmze nei takin a ngai reng a, a zau belh lova, a sawng te heklo anlo ti thin. Nimahsela 1929 khan American physicist Edwin Hubble chuan Planet te en hnaih a a zir chianna turin BC 287 liam tawha Archimedes a hmuhchhuah 'Law of Reflection'  leh Newton telescope idea hmangin Telescope a siamchhuak a, a hmingah Hubble Telescope tih a ni nghe nghe. Hubble chuan zanlai a van thengreng a han en chuan Arsi(stars) te chu hun engemaw ti laiin an lo inhlat zel a ni tih a hrechhuak a! Chu chuan amah ah zawhna lian tak a siam a- tun ah hian Universe a planet leh arsi(stars) awm te hi an inhlat tial tial zel a nih chuan, an inkar ah kar awl awm miahlo khawpa planet leh arsi te hi hmun khata an awmkhawm vek hun alo awm tawh ngei ang tiin. A hnu 1965 ah Americal physicist tho Arno Penzias leh Robert Wilson chuan New Jersy hmuna Bell Labs ah an thawh laiin Microwave Detector an siam a, chumi hmang chuan Earth khawilai hmun tin maiah an Microwave Detector chuan Radiation a dawn tam dan an han zir chik chuan Earth khawi hmun atang pawn an radiation dawn tam zah chu inang deuh vek ani tih an hmuchhuak. Hei hian Big Bang Theory chungchang a harhtharna arawn thlen a; Universe hi a tir chuan  Solar System atang hian a intan ang a, chuta tang chuan tun a planet leh arsi te hi anlo darh chhuak tial tial ang a, tun hun a Universe zau mek kan hriat  hi alo thleng ta a ni, tiin. Chu chu Big Bang Theory kan tih tak kha a ni. Hemi avang hian 1978 khan Penzias leh Wilson chuan Nobel Prize an dawn phah nghe nghe.

Universe hi a awm ngaiin a awm reng a, engmah zau belh leh sawng te a awmlo a ni tih chu Classical physics alo ni ta der a. Modern Physics chuan Universe hi a awm ngaiin a awm reng lova a che reng a a zau zel a ni a ti a. A dik zia pawh Hubble Telescope hmang te, Penzias leh Wilson device hmang tein a hriat theih. Tin, Theory hrim hrim hian Edwin Hubble a pianhma kum 1922 daih tawh khan Russian physicist Alexander Friedmann chuan Universe hi a zau ngei ang alo ti daih tawh bawk. Friedmann ngaihdan chuan Universe hi a zau mai pawh ni lovin 'space(hmun a awh zau zawng)' a nei a, mahse 'boundary(ram ri) erawh a neilo thung. Hei hi Gravity vang a ni a, gravity hian Universe a engpawh mai hi a 'hipna tha' hmangin a phuar khawm vek a. Entirnan, Air India thlawhna hian Aizawl Lengpui Airport atang ngil takin thlawk chhuak ila, khawvel hi pharh duai lova a mum avangin engtik emaw chuan Aizawl Lengpui Airport bawk kan thleng leh ang. Hetiang chiah hi Universe chu a ni a; khawi hmun atang pawh hian chak takin thlawk chhuak ila, a kual(cirlce) zawngin kan inher ang a, kan chhuahna ngai thovah kan thleng leh ang. A chhan chu Gravity hian Earth mum ang mai hian Universe hi a thlung khawm vek a. Chak em em leh ngil em em pawn thlawk ila Gravity chuan a 'hipna tha' avangin zawi muangin kan hawilam zawng a pawt kual a(hei hi mihring chuan kan hre tham lo a, a chhan chu Universe ah hian kan te em em a, nimahsela hmanrua hmanga experiment tih erawh chuan hei hi a hriat theih thung), a kual zawng leh lut zawngin hawi zawng a pawt thle a, kan chhuahna ngai thovah kan tawp leh dawn tihna a ni. Scientist te chuan experiment leh mathematics hmangin Universe ah hian Gravity thain a pawh let theih te zingah tha nei chak ber leh kal thui thei ber chu Eng(Light) a ni tih an hre tawh a. Mi pakhatin Universe tawp ah kal a tum thu a sawi a, a theih a nih ngai chuan a kal hmain Gravity hian Universe a engkim mai hi a hip khawm vek hman dawn tihna a ni. Achhan chu Eng(Light) tak ngial pawhin Universe tawp a thleng thei lo!

Miin zawhna a neih fo chu 'engtin nge hun(time) hi alo awm le' tih hi a ni. A chhanna chu kan sawi tak "Gravity" vang zel kha a ni. Hun(time) hi Mathematics emaw Diagram hmang a entir theih anihloh avangin blank paper a Line ngil taka rin ang a hmehbel a ni a; a intanna(starting point) leh tawpna(end point) a nei tihna a ni. L.P Hartley chuan a lehkhabu 'The Go Between' tih ah chuan '' The past is foregn country. They do things differently there- but why is the past so different from future?" tiin engvangin nge hun(time) hi hnunglam zawnga kal lova hmalam zawng hlir a kal? Universe zau mek nen hian inkungkaihna an nei em, tiin zawhna alo nei tawh thin.

Ani lah taka, ngatinge Dawhkan atang a Glass no tla lai chiah kan hmuh a, engatinge Glass no tla Dawhkan a a letleh kan hmuh ngai miahlo! Hei hian a entir chu Hun(time) hian hmalam a pan a, a kalkawng ah danglamna a thlen zel a, hnunglam ah a letleh tawh ngailo a ni. Hetiang chiah hi Physics ah Law(nihphung) alo awm a, chu chu Law of Thernodynamics an ti. Chutah chuan 'energy(thla hruai)' hi nihna pakhat atangin nihna 'dang energy' vek si ah a inthlak thei a, mahse a inthlakna kawngah hian nihna adang hret hret zel a ni. Hun(time) pawh hi  'Line' ngil tak blank paper a rin ang hi a ni a, rin thui pauh leh engemaw danglam a awm a, chu chu a diklam leh thalam hawi zawng(Order state)a danglamna ni lovin a hmaa nihna aia danglamin(Disorder state) a inthlak zel a, chuvangin Thernodynamics Law angin Hun(time) hi kan sawi thei. Thenkhat ah chuan Murphy's Law - an ti bawk thin - things get worse. Chuvangin Glass no chhuata tla Dawhkan ah a let leh a, Glass no kehlo anga awmlai kan hmu ngai lova, Dawhkan atang a Glass no chhuata tla keh lai chiah kan hmu thin a ni.

Hetiang a hun(time) ngaihruatna hi 'Arrow of Time' tih a ni a. Chu chuan Past(Hun kal tawh) leh Future(Hun awm leh tur) danglamna a entir theih a ni. Sawi tawh angin hun(time) hi a awm a ni tih kan hriat theihna chu danglamna(disorder state) vang a ni a, science zawng tak chuan 'Entropy' vang a ni. Entropy atangin hun(time) hi teh a ni bawk a. Entirna dang han pe leh ila, Artui pum hi kan hmu ang a, anih dan dik tak chu keh miah lova a awm kha a ni, chu chu Order state a ni a. Nimahsela anihna lo tur ah thlak danglam dawn ila chuan tih keh kha a ni leh mai, chu chu Disorder state a ni ve thung. Tin, 'order' aiin 'disorder' a nih theihna a sang zawk hle tih kan hre thei bawk. A awmzia chu 'Order state' aiin 'Disorder state' awm theihna chance a tam zawk tihna a ni. Chuvangin Universe hian Time a neih chhung chuan Entropy a neih char char dawn avangin Universe zauh hma kha 'Order state' a ni ang a, Universe zau mek hi 'Disorder state/ entropy' ni mek leh ni zel tur tihna a ni tawh ang. Thenkhat chuan tuna Universe hi atir a Pathian siam kha a ni an ti thin a. Alo ni ta a nih pawn Universe hi a zauh chhung chuan hun(time) a nei char char tho ang. Hei hi Thernodynamics arrow an ti thin.

Mihringte pawh hi Universe ang mai hi kan ni a, nitin kan thiltih a danglam zel a, inang pakhat mah a awm ngailo. Tin, kan hun(time) hman tawh chiah kan hre thei a, kan hun(time) la hmanloh erawh kan hre thei lo. Entirnan, Computer pawh hi hman a nih hma chuan engmah a ni lova, 'Order state' a ni a. Hman a nih a Data leh Document te kan save tam tial tial chuan kan Data leh Document chiah a hria a, hriatloh a ngah em em a. Hriat tawh hriatloh palh theihna chance a nei sang em em bawk a, chuvangin Computer pawh hi mihring nen kan khaihkhin thei ta a ni. Mihring thluak ah hian hriatna a san poh leh danglamna(disorder state) a sang tial tial a, kan hun kaltawh kan hre thei a, mahse hun lokal tur erawh kan hre thei lo. Hei hi blank paper ah Black colour pen tui hmangin ngil taka kan rin chuan kan hrethiam mai ang, kan rin chin kan hmu a, mahse kan rinloh la rin tur te erawh kan hmu theilo.

Hei hun(time) hi a chhan bulpui ber chu gravity hian Space leh Time hi a siam vang a ni. Einstein theory of Relativity ah chuan Space-Time hi kaldan thuhmun, kalkawng in ang an ni a. Time a awmna apiang ah Space a awm thin a, space chu Gravity huangchhung ah chauh a awm bawk a ni. Entirna han siamleh lawk ila; Light(eng) aiin Universe a awm te hi kan che chak thei lo va, Light tak ngial pawhin Gravity a tlansan zo lo. Chumi in a entir chu  khawi hmun ah pawh kal dawn ila kan taksa a thlen hma chuan hun(time) a awm thei ngailo. Naktuk khi hun(time) awm tur chuan kan awmna Earth hi Ni hawi zawnga a inher a ngai a, eng(light) chuan arawn kah hun hun ah chauh hun(time) kan tih 'Naktuk' tih hi alo awm chauh a ni. Time hian Space a kalsan thei lova, Space hian Time a kalsan thei heklo. 'Vawiin' leh 'Naktuk' a inang lova, 'helai' leh 'khalai' a inang heklo. Engmah hi a ngai reng leh inang reng a awm lo va, a danglam reng a ni. Quantum physics chuan chiang em emin  Particles te hian 'definite position' leh 'definite velocity' an nei lo tih arawn fiah ta zel a ni.

A tawp nan, Universe hi Gravity avangin inhip khawm a sawng te leh vek dawn ta pawh nise hun(time) kal tawh ah kan letleh dawn tihna a ni lova, Glass no keh amahin Dawhkan ah a chhoh ang a a inzawmkhawm leh vek ang tihna a ni lo bawk. Hun(time) hi letleh pawh nise a ngai ah let lovin a danglam ngai khan a danglam chhoh zel dawn tho a. Kan hriatna pawh hi a ngai ah let lovin tun ami ang hian a danglam chhoh tial tial zel tho ang. Ozzy Osbourne chuan hla hmangin tihian alo chham chhuak a, 

                                                                 
                                         I don't wanna live in yesterday
                                        Cross my heart until I die
                                        Don't wanna know just what tomorrow may bring
                                         Because today has just begun
                                         No matter whatever else I've done
                                         I'm here for you




1 comment:

RAMHUAI LEH KEINI

Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...