Wednesday, 18 July 2012

Reason leh Emotion


  •  Kum zabi 18 lai bawra reason hluarlai tawng pha tan chuan tunlai zoram kristianna hi chu a dazat tawh fu mai thei a ni. Dazat anga lo ngaih pawh hi a awm viau tho a. Age of reason ah khan geocentric ngainatna leh Pathian ngaisakna aia technology leh philosophy khan an nun a eiral zo ni ber hian a lang zawk a ni. Emotion lah kha kum zabi 1 na lamah extreme taka lo hman tawh kha a ni miau mai ve leh bawk si a. Khawinge dik a, khawinge diklo ang tih pawh hriat thiam a har tawh em em si! Mizo kristianna a emotion nasa tak mai, mahse reason tlakchham avanga reilo te a da leh mai thin nen hi chuan he hringnun kalkham siamtu hi chu zir ngai tak a ni.

    Pathian hian a thilsiamah hian engkim hi a tawk chiah(equilibrim)in a dah tlat mai. Kan lam tak fo “energy” pawh hi equilibrium state lama awm duhin a parameter a inthlak danglam thin. Entirna awlsam tak han pe ta ila – Newton Law of motion kan hre vek ang chu maw..Khuma han mut thal thuai mai hi eng vanga nuam em em nge a nih tih hi kan ngaihtuah fo mai thei. Hei pawh hi engdang vang ni lovin kan khum leh keimahni taksa kha equilibrium state-a awmin zero energy a lo neih vang a ni. A dang leh pakhat chu vawt kan tih chhan hi kan taksa system leh kan chhehvel(surrounding) ten temperature in ang chiah(equilibrium) neih an duh vang a ni. Kan chhehvel kha a vawh zawk chuan kan taksa tangin lumna kha a chhuak a kan chhehvela temperature nen intluk an tum ta thin a. Chumi ven nan chuan kawrchhah tak kan ha mai chauh zawk a ni. Kan natna vei tam tak pawh hi vital force leh inimical force inbalance vang a ni bawk.

    Tin, time hi fourth dimension anga ngaihna pawh hi equilibrium concept atang thoa lo lang a ni. Time hian spatial direction a nei hauh lo va mahse ENTROPY(rate of disorder) kalna lam hi a hawi niin pawm a ni. Mathematical tools zawng zawng deuhthaw hi a innghahna chu eng dang ni lovin equal to(=) hi a ni bawk a nia. Bible zirtirna pawh mahni inhmangaih ang chiaha midang hmangaih kha a ni zel bawk. 

    Tuna REASON leh EMOTION pawh hi hetiang deuh hi a ni. Emotion hi huamzau thei tak heng- hate, fear, anger, envy, love, happiness, desire..adt  leh a dang tamtak a awm ang. Hengte  pawimawhzia mai chu kan nun ah hian lohtheihloh a awm an ni a.   Chumi awmzia chu- mi pangngaiah chuan reason leh emotions chu kalkawp a ni reng tur tihna a ni. Mental disorder tam zawk pawh hi reosoning aia emotion tuipuia tang an ni ber a. Tehna tlang inanglo bawk mahse miphuailuai deuh chu emotion hmang "pa rem hrelo pa talhah" kan tih ang ho kha an ni ber bawk...Mahse chu chu thuthlukna tur ala ni chuanglo, emotion hi a nihna tur ah tak chuan chakna ropui tak alo ni thin. Khawvela hla ropui leh tha – “We are the world” pawh hi engvangin nge miin an duh tha an tih em em kan tih chuan emotion hmanga mi khalh kawi thei a ni tlat a ni.

    Thenkhatin emotion hi an sawisel vak thin a,  sawsel vak chi a nilo. Ringtu, kristian nih tawh chuan emotion hi kan chak lehna hnar a ni.  Engkim a hun leh hmun a awm ang chiah hian committe leh thutlukna siam hunlaite hian reasoning lam emaw hi(emotion lam ni lo) hi chak viau mai sela a tha duh khawp mai. Rinna(faith) ah erawh chuan reason leh emotion a kalkawp loh chuan a famkim leh der bawk silo.Pathian thu pawh hi emotion ang zawnga thlir chuan emotion lutuka thlir a awl khawp mai. Hmangaih Johana te, Petera te, Hosea te leh midang dangte hi an emotion viau laiin Paula erawh a fim kar thung. Pathian hmangaih tawp lova min hmangaihtu- a fapa meuh rawn tirtu PA(YHWH) pawh hi turu tak a ni. Mahse a innghahna erawh reason tha tak a awm leh zel thung. A awmzia chu sacrifice hi emotional lam aiin reason mumal tak a nei tihna a ni. Mosolman hoin Jihad avanga an martar(thihchilh) chhan pawh kha reason mumal tak, vanrama hmeichhe virgin 70-in lo chmuak tura an hriat tlat vang a ni bawk....  

    Amaherawhchu, reason tel lo va emotion hlanga innghah chu mi a tiau dup chunga in sa kha a ni mai a. Motor alo tlan theih nana a ke a grease kan hnawihloh a, alo tlan rei theilo ang vel hi a ni bawk. Emotion leh physical sensitivity hi a inkawp chiat bawk, disappointed love nei reng reng an hlim ngailoh chhan te, irritative person ho reng reng an dam rei ngailo tih te pawh hi a nih a rinawm. Thinchhe hoin "heart disease" an neihna chhan te pawh hi..Mihring zia hi a bei nghet khawp mai a, emotion ngah deuh te ngah lo deuh te, va judge danah kan fimkhur a tul khawp mai. Mi lungchhe hma tak hi an lungchhiat hma em vanga kan dem chuan kan dem phak lohvah a kal mai ang. Personality hi a chanve chu develope theih miah loh tluk a ni tih genetical angin an ngai a, a chanve erawh chu develope theih a nih avangin personality developement pawh subject pawimawh tak a ni reng a. Kristian preaching hi emotion/attitude build up na kawng deuh vek a ni a, dawngsawng tura kan beisei chu reason a ni thung.

    Phul deuh luai chauh emotion huanga kan khung hi a dik chiah bik lo va, phul si lo reason kan dem tel phah fo, phul lo reason huanga dah hmak kha a fuh lo mai thei bawk e. Mahse reason hi kawng engkimah fiahtu a ni fo va, a role hi hlu tak a ni. Rene Descartes khan “i think, therefore i exist” a ti a, a sawiseltute chuan an sawisel nasa hle ” sakawr hmaah tawlailir a awm thei a mi( ama hming nen lam an deu a, des cart before the horse)” an tihsak vel, a nihna takah chuan kan awm(exist) a ni tih kan fiahna chu kan awm tih kan ngaihtuah theihna hi a ni daih. Mihring consciousness chungnunna em em chu reason hi a ni a, kan hria tih kan hriatna hi a ni. Atheist tam tak te pawh hi reason mumal tak nei si a, emotion hlam chhiah an ni fo a, hei hi an mu tanna a nih ka ring thla ve rawk bawk..  

    Thil reng reng a kal fawr tawh chuan do a tul a, do dawn chuan kan do tur kal nat lam force hriat erawh a ngai em em thung si a ni. Hringnuna a inbuk tawk dan pawh hi bazar nu-ho tena “inbuk tawk” an tih ang nilo, legal metrology-in “inbuk tawk” a tih ang thlap tur  ni. Achang chuan head  hian heart hi a a over-rule fo thin tur a ni a. Mashe a over-rule reng chuan hlimna dik tak hi a kimlo thin. Chuvangin heart hian head hi a over-rule ve leh thin bawk tur a ni. Chuti chuan hringnun chu a beat  leh rhythm alo dik ta chiah a. Hmangaihna ah ngat phei chuan heart hian chanvo la se, a dik ber mai. Mahse heti ngawt avanga "hmangaiha" hi emotion anga kan ngai erawh a fuh lo theih. Anihna zawkah chuan hmangaihna hi reason hi a ni ber zawk a. Eden huanah khan  Evi tlukna kha emotion vang a ni a, Adama kha thlem a ni velo rih lo, mahse evi amah maia a boral tur ngai ngamloin hmangaihna avangin a "thihchilh" ta zawk a ni. Hei hian hmangaihna hi rilru fim tak, diklohna leh fellohna, a thatna lam thlenga kan hriat tawh hnua thuthlukna fel tak hi a ni tih alo lang ta a ni. Tunlai mizo nula tlangval ten "kla hmangaih che" an intih pawh hi a nihna tak ah chuan "ho dun ang" tih ang vel a ni. Chuvangin Sunday zan mipui tam tak kara "Lalpa ka hmangaih che" ti ho reng reng an daihreiloh chhan hi a ni e..  

    Emotion hmachhuan a piangthar mizo ho reng kan daih rei theihloh hi. "Tah chhuah" avanga tah mai tak te, "lam" chakna avanga lam mai tak te, "inkhawm" chak leh duh vanga inkhawm mai te, midang tih avanga ti ve te, mawihawih zawn te, mental good aia extrinsic good kan ngainatna te, kohhran bel tam apiang tlangval fela kan ngaihna chhan te..adt a tam lutuk; heng zawng zawng hmanga piantharna kan nei anih chuan heng chakna leh duhna alo reh hun hun hi "DAK hun" chu alo ni mai tihna a ni! Emotion hmanga Pathian thu zir pawn a daihrei theilo a! Emotion hmangin Thlarauthianghlim kan dil a, tlo zia reng kan nilo. Chuvangin reason hian hringnun-referee angin mi a thlifim fo tur a ni.

No comments:

Post a Comment

RAMHUAI LEH KEINI

Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...