Wednesday, 11 April 2012

GALAXY


Sap tawng a Galaxy tih hi mizo tawng ah chuan “Arsi rual” tihna a ni a.Chung galaxy te chu tuemaw pawh khawm vang pawh niloin Gravity vangin an bawr khawm luih thin bawk a.Chung arsi maktaduai chuang bawr hlawm khat chu Galaxy khat an ni zel a.Radio telescope leh Optical telescope te tehna atang phei chuan universe ah hian galaxy tluklehdingawn za chuang aia tam mah an awm a ni.
Galaxy lo insiam dan pawh hi science lam atang chuan gas hlawm atang proto-galaxy alo insiam a,an formation beihlai ang zelin an lo puitlin hnu pawn pianzia an pu hlen ta thin a,galaxy pianhmang langsar pathum te zing ah spiral,elliptical leh irregular te an ni.
Spiral galaxy ah chuan kan awmna lei pawh hi a awm ve a,kan galaxy chu milky way galaxy tih a ni a.Pianhmang bial tha tak hi an pu thin a.A lai lam ah arsi naupang deuh te awmin a pawnlamah a upa tawh te an awm thin a ni.Universe ah hian 80% vel hi spiral galaxy ni tur a ngaih a ni.
Elliptical galaxy te erawh pian hmang sawl nei an ni thung a,17% vel an awm a.Irregular galaxy te erawh 3% chauh niin pianhmang mumal an neilo a ni.
Milky way galaxy(Thlasik kawng): Hei hi mizo pipu te lung tileng em em thin tu kha a ni.Thlasik lai chuan zan ah van lam han en ila alo paw chiai mai thin a,thlasik hriatna awlsam tak a ni pah fawm.
Vai tawng chuan Akash Ganga(Pathian lui)  tihna a ni a.Hmasang rindan ah chuan an miropui te chu thlasik kawng ah khian an thih hnuin an pan thin niin an ngai a.Hnam thenkhat ah chuan he khawvel(Earth) a lui lo awm tawh,van a lak chhoh tak niin an ngai bawk a.A mawina leh a ropuina te hian mihring rilru hi ala em em a ni.
Thlasik kawng hi tuipui tak tak erawh chu a ni lo.Galaxy tam tak zing a pakhat ve mai,arsi maktaduai  chuang inbawr khawmin a an siam lehchhawn a ni a, an enna chuan thlasik kawng chu a ti eng a,an awmna hla tak avang chuan keinin paw ruaiin kan lo hmu ta a ni.Chung arsi te zingah ngei pawh chuan keini chenna Lei(Earth) pawh hi a tel ve a.A lairil atanga Earth hlat zawng hi engkum nuai chuang a ni a.Engkum khat hi 9460KM a ni!
Scientist te chuan Thlasik kawng hi hlawm lian zual Local Group an tih te zing ah a tel a.A lian ber chu Andromeda niin a lai tak a tan tlangin engkum 165,000 a ni.Thlasik kawng atang a Galaxy hnaih ber tu chu Magellanic clouds te an ni a,engkum 160,000 hla an ni.Nimahsela kum 1994 khan engkum 80,000 hla ah Sagitterius Dwarf chu an hmuchhuak leh a,mahse chu chu kan galaxy atanga hnai ber erawh a ni tih anla puangzar lo.
Pleiades Star Cluster
Hei hi lunghlu ang tak a enna leh mawina nei,zanlai a de sep sep thin an ni.Arsi piang hlim ho khawsak khawmna a ni a,kan lei atang engkum 400 a hla a ni.A bul velah thilnawi a tam em avangin a chang phei chuan eng dum-paw lam te an pechhuak thin.Galaxy tih a puh ngam zan chu nilo mahse hmasang atang tawh a pipu ten si sarih,Grap bawr leh sailing star anlo tih thin kha an ni a.Pathianin lei leh van a siam lai a alo siam tel kha a ni.
ETA Carinae
Kum 150 liam ta ah khan van thengrengah khian Carinae hi alo puak kehdarh tawh a,chu chu tun thlenga a hmelhmang chu alo ni zui ta a ni.ETA hi vanthengreng a thil langthei ah chuan a eng ber a tih theih awm e.Scientist te chuan Eta darh zau zawng leh solar system  lai atang a hmawr hawlh inkar hi a intluk niin an chhut a ni.
Super Nova
Boruak,thilnawi leh arsi  infuankhawmin a siam a ni a,a enlai ber hian Magellanic te nen an intluk deuh thaw thin a,chumi hnu ah an eng dulin an thi mai thin.Heta arsi  cheng ho hi kum 170,000 daih a upa tawh te an ni tiin scientist te chuan an sawi.
Sombrero Galaxy
 
Jupiter nen a inang hle mai.A laimu leh heltu ring a nei a.Scientist te rindanah a chhungril ah hian Black hole a awm niin an ngai a,a chhan chu sombrero ah hian arsi thi an tam mai bakah enna a nei tlem em em a ni.
Horsehead Nebula
Arsi leh boruak chhah tak infuankhawm in  a siam a ni a.A chhah em avang hian eng pawn a su tlang zolo hial thin a.An enna pawh hi hmun dang atang a an neih ve chauh a ni a,Achang chuan  Nebula an ti bawk thin.
Quasars
Universe a eng ber nihna hauh tu an ti ve fo thin.Amah ang hi universe ah sangruk lai mai an awm tih kum 1980 khan hmuhchhuah a ni a.Radio energy tam tak an pekchhuah avangin Radio astronomy te chuan an zirchiang ta a,a en zawng hi galaxy dang te aiin alo eng hret a,a hlat zawng pawh maktaduai chuang a ni ta daih mai a.Scientist thenkhat chuan universe tawp a mi niin an ngai a ni!
Footnotes:Universe ah hian galaxy maktaduai chuang an awm a.Zir chian theih chin erawh a tlem hle thung.Kum 1995 ,march 24 khan Canadian leh US astonomer te chuan vanthengreng a thilnawi leh gas vel kar ah khian galaxy hmuhchhuahloh an tam thu an lo sawi tawh a.US observatory chuan 1992 daih tawh khan alo buaipui fe tawh thung.
British astronomer te chuan kum 1997,april 10 a an zirna ah chuan Galaxy pahnih Antillis leh Argo  an hmuchhuak a.Antillis hi engkum maktaduaithum a hla ni a,Royal astronomic society chuan hetiang galaxy hi vang tak a nih thu an puang bawk.
Hei bakah hian Andromeda v111 chu Western Reserve University chuan kum 2003 khan an hmuchhuak bawk a ni.

No comments:

Post a Comment

RAMHUAI LEH KEINI

Tunlai kan ngaihdan tam taka natna tam tak hi ramhuai ho tih a nih dan lam te inzirtirlo a Pathian tih ah kan puh thla ngawt zel hi chu pawi...